๔. จูฬทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตวณฺณนา

๑๗๕. สกฺเกสูติ เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สติปฏฺฐานสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ ตํ เอกเทเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘โส หี’’ติ อาห. ตตฺถ เยน ราชกุมารา สกฺยา นาม ชาตา, ยโต เตสํ นิวาสฏฺฐานตาย ชนปโท ตถา วุจฺจติ, ตํ วตฺตพฺพนฺติ อาห ‘‘สกฺยานํ ปน อุปฺปตฺติ อมฺพฏฺฐสุตฺเต อาคตาวา’’ติ. กปิลวตฺถูติ วุตฺตํ ปุริมสญฺญาวเสน.

นานปฺปการกนฺติ ‘‘โลภธมฺมา’’ติ พหุวจนสฺส นิมิตฺตํ วทติ. โลโภ หิ เตน เตน อวตฺถาวิเสเสน ปวตฺติอาการเภเทน ‘‘ฉนฺโท ราโคตณฺหา อาสตฺติ อเปกฺขา’’ติอาทินา อเนกปฺปเภโท, ลุพฺภนลกฺขเณน ปน ‘‘โลโภ’’เตฺวว วุจฺจติ. เตนาห ‘‘นานปฺปการกํ โลภํเยวา’’ติ. ตถา ‘‘โทโส ปฏิโฆ โกโธ อุปนาโห วิโรโธ’’ติอาทินา, ‘‘มุยฺหนํ อสมเปกฺขนํ อปจฺจเวกฺขณา ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺย’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๓๙๐) จ โทสโมหานํ นานปฺปการตํ สนฺธายาห ‘‘อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย’’ติ. ปริยาทิยิตฺวาติ ปริโต สพฺพโส อาทาย. คเหตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘คหเณ อาคต’’นฺติ. ปริยาทิยตีติ ปริกฺขีโณติ. ที-สทฺทญฺหิ สทฺทวิทู ขยตฺถํ วทนฺติ.

เอกทาติ อาเมฑิตโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘เอเกกสฺมึ กาเล’’ติ. โลภโทสโมหาติ ปฐมมคฺเคน ปหีนาวเสสา โลภโทสโมหา. นิรวเสสา ปหียนฺติ, อญฺญถา ทุติยมคฺเคน กึ กตํ สิยาติ อธิปฺปาโย. สมุทาจารปฺปตฺตํ ปน ทิสฺวา ‘‘อปฺปหีนํ เม อตฺถี’’ติปิ ชานาติ. เอวํ กถํ นิรวเสสปฺปหานสญฺญาติ อาห ‘‘อปฺปหีนกํ…เป… สญฺญี โหตี’’ติ. เอวํ ปฐมมคฺเคเนว สมุจฺฉินฺนสํสยสฺส ‘‘โก สุ นาม เม ธมฺโม อชฺฌตฺตํ อปฺปหีโนติ เอวํ สนฺเธโห กถํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปณฺณตฺติยา อโกวิทตฺตา’’ติ การณมาห. วินยกุกฺกุจฺจํ วิย หิ ปณฺณตฺติยํ อกุสลตาย อริยานมฺปิ กตฺถจิ วิมติมตฺตํ อุปฺปชฺชติ ยถา ตํ สพฺพโส อปฺปหีนสมฺโมหานนฺติ. อตฺตโน อวิสเย อนภิชานนํ ปณฺณตฺติโกสลฺเลน กิเมตฺถ ปโยชนํ, ปจฺจเวกฺขณามตฺเตน อยมตฺโถ สิชฺฌตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ ตสฺส ปจฺจเวกฺขณา นตฺถี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘นตฺถี’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ กตฺวา ‘‘อตฺถี’’ติ วตฺวา ตตฺถ ลพฺภมานวิภาคํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สาติ ปจฺจเวกฺขณา. สพฺเพสนฺติ สพฺเพสํ อริยานํ. ยถา ปริปุณฺณา น โหติ, น เอวํ สพฺพโส น โหตีติ อาห ‘‘อิมาสุ ปนา’’ติอาทิ.

๑๗๖. อชฺฌตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ตว สนฺตาเน’’ติ. อปฺปหีโนติ อนวเสสโต อปฺปหีโน. ทุวิเธติ วตฺถุกามกิเลสกาเม. กิเลสกาโมปิ หิ ยทคฺเคน อสฺสาทียติ, ตทคฺเคน ปริภุญฺชียติ.

๑๗๗. อสฺสาทียตีติ อสฺสาโท, สุขํ. อปฺโป อปฺปมตฺตโก อสฺสาโท เอเตสูติ อปฺปสฺสาทา. เตนาห ‘‘ปริตฺตสุขา’’ติ. ปริเยสนทุกฺขาทิเหตุกํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ ตตฺถ ทุจฺจริตจรเณน สมฺปรายิกญฺจ ทุกฺขเมตฺถ กาเมสุ พหุกนฺติ พหุทุกฺขา. พหุปายาสาติ พหุปริกฺกิเลสา. เต ปน ปริกฺกิเลสา วกฺขมานนเยน พหูเยเวตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิกาปีติ อาห ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิก…เป… พหู’’ติ. เต จ ปริกฺกิเลสา ยสฺมา ตํสมงฺคิโน หิตปฏิปตฺติยา อนฺตรายกรา อิธ เจว ปรโลเก จ อาทีนวการณญฺจ ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิก…เป… พหู’’ติ. เอวํ เจปีติ เอวํ ‘‘อปฺปสฺสาทา กามา’’ติอาทินา อากาเรน. นเยนาติ ธมฺเมน. การเณนาติ ยุตฺติยา. สุฏฺฐุ ทิฏฺฐํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. วิปสฺสนาปญฺญายาติ อริยมคฺคปญฺญาย. สา จตฺตาริปิ สจฺจานิ วิเสสโต ปสฺสตีติ วิปสฺสนาติ อธิปฺเปตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐามคฺคทฺวยญาเณนาติ อตฺโถ’’ติ. ปีติสุขนฺติ ปีติสุขวนฺตํ ฌานทฺวยํ. เทฺว มคฺเคติ เหฏฺฐามคฺเค. อาวฏฺฏนสีโล อาภุชนสีโล น โหตีติ อนาวฏฺฏี เนว โหติ สพฺพโส อปฺปหีนกามราคฉนฺโท. เตนาห ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ. โอโรธนาฏกา ปชหนปญฺญาติ อาทีนวานุปสฺสนาญาณมาห.

๑๗๙. อสฺสาโทปิ กถิโต, ‘‘อปฺปสฺสาทา’’ติ หิ อิมินา ยาวตโก กาเมสุ อสฺสาโท, ตํ สพฺพํ อนวเสสโต ปริคฺคเหตฺวา จสฺส ปริตฺตภาโว ทสฺสิโตติ อาทีนโวปิ กถิโต สงฺเขเปเนว เสสสฺสอาทีนวสฺส ทสฺสิตตฺตา. ตํ กเถตุนฺติ ตํ นิสฺสรณํ ‘‘เอกนฺตสุขปฏิสํเวที’’ติ อิมินา กเถตุํ. อิเมหิ อนฺเตหีติ ‘‘ปญฺจิเม, มหานาม, กามคุณา’’ติอาทินา กามคุณทสฺสนมุเขน กามสุขลฺลิกานุโยคํ ‘‘อุพฺภฏฺฐกา โหนฺติ อาสนปฏิกฺขิตฺตา’’ติอาทินา อตฺตกิลมถานุโยคญฺจ ทสฺเสตฺวา อิเมหิ ทฺวีหิ อนฺเตหิ มุตฺตํ มม สาสนนฺติ, ผลสมาปตฺติปริโยสานตฺตา สาสนสมฺปตฺติยา ‘‘อุปริผลสมาปตฺติสีเสน สกลสาสนํ ทสฺเสตุ’’นฺติ อาห. คิชฺฌสทิโส กูโฏติ มชฺเฌปทโลปีสมาโส ยถา ‘‘สากปตฺถิโว’’ติ (ปาณินิ. ๒.๑.๖๐). ทุติเย ปเนตฺถ คิชฺฌวนฺตตาย คิชฺฌา กูเฏ เอตสฺสาติ คิชฺฌกูโฏ. อุทฺธํเยว ติฏฺฐนกา นิสชฺชาย วุฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย เอกฏฺฐาเนเนว ติฏฺฐนกา. เตนาห ‘‘อนิสินฺนา’’ติ. นิคณฺฐสฺสาติ นาฏปุตฺตสฺส. นตฺถิ เอตสฺส ปริเสสนฺติ อปริเสสํ. เอวํ สงฺขาภวจนมตฺตมสฺสาติ อาห ‘‘อปริเสสสงฺขาต’’นฺติ. นิจฺจฏฺเฐน สตต-สทฺเทน อภิณฺหปฺปวตฺติ โชติตา สิยาติ ‘‘สมิต’’นฺติ วุตฺตํ. เตน นิรนฺตรปฺปวตฺตึ ทสฺเสตีติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

๑๘๐. ยํ กโรติ, ตํ ชานาตีติ ทุกฺขสฺส นิชฺชรณเขปนํ นาม วิญฺญูนํ กิจฺจํ, วิญฺญุนา จ ปุริเสน กตากตํ ชานิตพฺพํ, ตสฺมา ตุเมฺหหิ ปุราณานํ กมฺมานํ พฺยนฺติภาวํ กโรนฺเตหิ ปฐมํ ตาว เอตฺตกานิ ปุราณานิ กมฺมานีติ ชานิตพฺพานิ, ตโต ‘‘เอตฺตกํ กาลํ กเตน ตปสา เอตฺตกานิ ตานิ พฺยนฺติกตานิ, อิทานิ เอตฺตกานิ กาตพฺพานี’’ติอาทินา อยํ วิธิ ปุริเสน วิย อตฺตนา กาตพฺพกิจฺจํ ปริจฺฉินฺทิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ตุเมฺหหิปิ ตถา ญาตพฺพํ สิยา’’ติ. สุทฺธนฺตนฺติ สุทฺธโกฏฺฐาสํ, อายตึ อนวสฺสวสิทฺธํ กมฺมกฺขยํ, ตโต วา ทุกฺขกฺขยนฺติ อตฺโถ. สุทฺธนฺตํ ปตฺโต อตฺถีติ ปุจฺฉตีติ อิมินา อกุสลานํ ปหานํ, กุสลานํ ภาวนา จ สพฺเพน สพฺพํ นิคณฺฐสมเย นตฺถิ สพฺพโส วิสุทฺธิภาวนาย อภาวโต, ตสฺมา กุโต ทุกฺขกฺขยสฺส สมฺภโวติ ทสฺเสติ.

เอวํ อชานนภาเว สตีติ ‘‘อหุวเมฺหว มย’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปการสฺส อชานเน สติ, ตสฺมึ ตุเมฺหหิ อญฺญายมาเนติ อตฺโถ. ลุทฺทาติ โฆรา. เต ปน ยสฺมา กายวาจาหิ นิหีนเมว กโรนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ลุทฺทาจารา’’ติ. โลหิตปาณิเตฺวว วุจฺจติ ตชฺชากิริยาจรณโต. มาควิกเกวฏฺฏโจรฆาตกาทโย มาควิกาทโย. กกฺขฬกมฺมาติ ผรุสกมฺมา. เต นิคณฺเฐสุ ปพฺพชนฺตีติ ปุพฺเพ มหาทุกฺขสํวตฺตนิยกมฺมสฺส กตตฺตา หิ ตุเมฺห เอตรหิ อีทิสํ มหาทุกฺขํ ปจฺจนุภวถาติ ทสฺเสติ.

วาเทติ ทิฏฺฐิยํ, สมเยติ อตฺโถ. สุเขน สุขนฺติ เอตฺถ สุเขนาติ ปฏิปตฺติสุเขน, สุขาย ปฏิปตฺติยาติ อตฺโถ. สุขนฺติ วิโมกฺขสุขํ, อิธ โลเก สุขํ อธิคจฺฉนฺตา กสิวณิชฺชาทิทุกฺขปฏิปตฺติยาว อธิคจฺฉนฺติ, เอวํ โมกฺขสุขมฺปีติ อธิปฺปาโย. สรีราวยวสมฺปตฺติยาปิ พิมฺพิโน สาโรติ พิมฺพิสาโร. เต นิคณฺฐา…เป… สนฺธาย วทนฺติ, น ปน ภควโต อจฺจนฺตสนฺตปณีตํ นิพฺพานสุขปฏิเวทนํ ชานนฺติ. สหสาติ รวา. อปฺปฏิสงฺขาติ น ปฏิสงฺขาย อวิจาเรตฺวา. เตนาห ‘‘สาหสํ กตฺวา’’ติอาทิ.

อญฺญาหิ เวทนาหิ อโวมิสฺสํ เอกนฺตํ สุขํ เอกนฺตสุขํ, ตสฺส ปฏิสํเวที. เตนาห ‘‘นิรนฺตรสุขปฏิสํเวที’’ติ. กถาปติฏฺฐาปนตฺถนฺติ ‘‘เอกนฺตสุขปฏิสํเวที’’ติ เอวํ อารทฺธกถาย ปติฏฺฐาปนตฺถํ. ราชวาเรติ ราชานํ อุทฺทิสฺส อาคตเทสนาวาเร. สุขํ ปุจฺฉิตุํ โหตีติ ‘‘ยทิ สตฺต รตฺตินฺทิวานิ นปฺปโหติ, กึ ฉ รตฺตินฺทิวานิ ปโหตี’’ติอาทินา ปุจฺฉนสุขํ โหติ. ‘‘อหํ โข’’ติอาทินา ปวตฺโต สุทฺธวาโร สุทฺธนิสฺสนฺทสฺส ผลสมาปตฺติสุขสฺส วเสน อาคตตฺตา. อนจฺฉริยํ โหติ, สตฺต รตฺตินฺทิวานิ ปโหนฺตสฺส เอกสฺมึ รตฺตินฺทิเว กึ วตฺตพฺพนฺติ. อุตฺตานตฺถเมว วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยตฺตา.

จูฬทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.