๔. ปทฏฺฐานหารวณฺณนา

กิสฺโสปิ มญฺญนา สกฺกายสฺส ปทฏฺฐานํ, มญฺญนานํ อโยนิโสมนสิกาโร ปทฏฺฐานํ, สุตทฺวยวิรโห อนฺธปุถุชฺชนภาวสฺส ปทฏฺฐานํ, โส อริยานํ อทสฺสาวิตาย ปทฏฺฐานํ, สา อริยธมฺมสฺส อโกวิทตาย ปทฏฺฐานํ, สา อริยธมฺเม อวินีตตาย ปทฏฺฐานํ. ‘‘สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สญฺญาวิปลฺลาโส มญฺญนานํ ปทฏฺฐานํ. สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขาติ. มญฺญนาสุ จ ตณฺหามญฺญนา อิตรมญฺญนานํ ปทฏฺฐานํ ‘‘ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิต’’นฺติ, (ที. นิ. ๑.๑๐๕-๑๐๙) ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; มหาว. ๑) จ วจนโต, ตณฺหาคตสฺเสว จ ‘‘เสยฺโยหมสฺมิ’’นฺติอาทินา มานชปฺปนาสพฺภาวตา. สพฺพาปิ วา มญฺญนา สพฺพาสํ มญฺญนานํ ปทฏฺฐานํ. ‘‘อุปาทานปจฺจยา ตณฺหา’’ติ หิ วจนโต ทิฏฺฐิปิ ตณฺหาย ปทฏฺฐานํ. ‘‘อหมสฺมิ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๒; ๓.๓๙) อาทิวจนโต มาโนปิ ทิฏฺฐิยา ปทฏฺฐานํ. ตถา ‘‘อสฺมีติ สติ อิตฺถํสฺมีติ โหติ, เอวํสฺมีติ โหติ, อญฺญถาสฺมีติ โหตี’’ติอาทิวจนโต มานสฺสปิ ตณฺหาย ปทฏฺฐานตา ลพฺภเตว. เสกฺขา ธมฺมา สปฺปเทสโต มญฺญนาปหานสฺส ปทฏฺฐานํ. อเสกฺขา นิปฺปเทสโต มญฺญนาปหานสฺส ปทฏฺฐานํ. กมฺมภโว จ ชาติยา ปทฏฺฐานํ. ชาติ ชรามรณสฺส ปทฏฺฐานํ. ปจฺจยาการสฺส ยถาภูตาวโพโธ สมฺมาสมฺโพธิยา ปทฏฺฐานนฺติ. อยํ ปทฏฺฐาโน หาโร.