๓๖. เภสชฺชนิทฺเทสวณฺณนา

๒๗๔-๕. ชนสฺส เภสชฺชํ กาตุํ ทาตุํ วตฺตุญฺจ น ลพฺภตีติ สมฺพนฺธิยํ. ลพฺภตีติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขุนา’’ติ กตฺตา ‘‘เภสชฺช’’นฺติ วุตฺตกมฺมํ. นนุ จ กาตุนฺติ ภาวสาธนตฺตา ตสฺส อวุตฺตกมฺเมนาปิ ภวิตพฺพํ ภาเว วิหิตกิตกปฺปจฺจยานํ ปโยเค กมฺมการกสฺสาปิ อิจฺฉิตพฺพตฺตาติ? สจฺจํ, ตถาปิ ปธานภูตกมฺมสตฺติยา อภิธาเน สติ อปฺปธานกิตกกิริยาภิสมฺพนฺเธน คุณีภูตา กมฺมสตฺติ อภิหิตา วิย วิญฺญายติ. ตถา จ วุตฺตํ อเมฺหหิ โยควินิจฺฉเย ‘‘ปธานานุยายิตาย ชนโวหาราย ปธานสตฺยาภิธาเน คุณสตฺติ อภิหิตา วิย ปกาสตี’’ติ. ชนสฺสาติ อาคตาคตชนสฺส. สหธมฺมีนญฺจ ปิตูนญฺจ ตทุปฏฺฐากภิกฺขุนิสฺสิตภณฺฑูนญฺจ เวยฺยาวจฺจกรสฺส จ ภิกฺขาจริยวิญฺญตฺติสเกหิ เภสชฺชกรณํ ลพฺภนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ สหธมฺมินนฺติ สห จริตพฺโพ ธมฺโม สีลสทฺธาปญฺญาสงฺขาโต สหธมฺโม, โส เอเตสมตฺถีติ สหธมฺมิโน, ภิกฺขุ ภิกฺขุนี สิกฺขมานา สามเณโร สามเณรีติ ปญฺจ, เตสํ. ปิตา จ มาตา จ ปิตโร เอกเสสนเยน, อุภินฺนํ สามญฺญนิทฺเทโส วา, เตสํ. ภิกฺขุนิสฺสิโต นาม โย วิหาเร สพฺพกมฺมานิ กโรนฺโต ภิกฺขุํ นิสฺสาย วสติ. ภณฺฑุ นาม โย ปพฺพชฺชาเปกฺโข ยาว ปตฺตจีวรํ ปฏิยาทิยติ, ตาว วิหาเร วสติ, โส ปณฺฑุปลาโส. เวยฺยาวจฺจกรสฺสาติ อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺส. เอเตสุ ปน มาตาปิตโร สเจ รชฺเชปิ ฐิตา ปจฺจาสีสนฺติ, อกาตุํ น วฏฺฏติ. มาตรํ อนามสนฺเตน สพฺพํ ปริกมฺมํ กาตพฺพํ. ปิตา ปน สหตฺเถน นหาปนสมฺพาหนาทีนิ กตฺวา อุปฏฺฐาตพฺโพ.

๒๗๖. ปิตา จ มาตา จ ภาตา จ ภคินี จาติ ทฺวนฺโท ปิตา…เป… ภคินิโย. มหนฺโต จ จูโฬ จ, มหาจูฬา จ เต ปิตา…เป… ภคินิโย จาติ กมฺมธารโย. ตา อาทิ เยสนฺเตติ อญฺญปทตฺโถ. มหาจูฬ-สทฺทา ปิตาทิ-สทฺเทหิ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพา ‘‘มหาปิตุโน จูฬปิตุโน’’ติอาทินา. อาทิ-สทฺเทน ปเนตฺถ ปิตุจฺฉา มาตุโล, เตสํ ทสนฺนมฺปิ ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา ปุตฺตปรมฺปรญฺจ สงฺคณฺหาติ. เตสํ สเก เภสชฺชกรณํ ลพฺภนฺติ โยชนา. เตสํ มหาปิตาทีนํ สนฺตเก สติ เตน เภสชฺชกรณํ ลพฺภตีติ อตฺโถ. นาติ นตฺถิ เจ. อตฺตนิเยติ ภิกฺขุโน อตฺตโน สนฺตเก สตีติ อตฺโถ. ทาตพฺพํ ตาวกาลิกนฺติ ตาวกาลิกํ กตฺวา ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ. เต ปน สเจ ปฏิเทนฺติ, คเหตพฺพํ, โน เจ เทนฺติ, น โจเทตพฺพา. ยาว ตสฺส ทานํ, ตาว กาโล อสฺสาติ ตาวกาลิกํ. ณิโก สมาสนฺเต.

๒๗๗. เภสชฺชกรณาทีติ อาทิ-สทฺเทน อนามฏฺฐปิณฺฑทานาทีนํ คหณํ, หิ-สทฺโท เหตุมฺหิ, หิ ยสฺมา เอเตสุ กุลทูสนาทโย น รุหนฺติ, ตสฺมา เตสํ เภสชฺชกรณํ ลพฺภํ, อตฺตนิเย จ สติ ทาตพฺพนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. น รูหตีติ น โรหติ นปฺปวตฺตติ น โหติ, อาปตฺตึ น ชเนตีติ อธิปฺปาโย. เตสํ อตฺถาย ญาติสามเณเรหิ วา เภสชฺชํ อาหราเปตพฺพํ, อตฺตโน อตฺถาย วา อาหราเปตฺวา ทาตพฺพํ. เตหิปิ ‘‘อุปชฺฌายาทีนํ อาหริสฺสามา’’ติ วตฺตสีเสน อาหริตพฺพํ. สเจ อญฺเญปิ เย คิลานา หุตฺวา วิหารํ ปวิสนฺติ, เตสํ สพฺเพสมฺปิ อปจฺจาสีสนฺเตน เภสชฺชํ กาตพฺพํ. สทฺธํ กุลํ โหติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส มาตาปิตุฏฺฐานียํ, ตตฺร เจ โกจิ คิลาโน โหติ, ตสฺสตฺถาย ‘‘ภนฺเต, อิตฺถนฺนามสฺส โรคสฺส กึ เภสชฺชํ กโรนฺตี’’ติ กปฺปิยํ กตฺวา ปุจฺฉนฺติ, อิทญฺจิทญฺจ คเหตฺวา กโรนฺตีติ วฏฺฏติ, ภิกฺขูหิ อญฺญมญฺญํ วา กถา กาตพฺพา.

๒๗๘. ฉนฺนํ มาตาทีนญฺจ ทามริกโจรสฺส อิสฺสริยสฺส อนามฏฺโฐ ปิณฺฑปาโต ทาตุํ อวาริโตติ โยเชตพฺพํ. ฉนฺนนฺติ มาตาทีนํ ฉนฺนํ มชฺเฌ. มาตาทีนนฺติ ภิกฺขุนิสฺสิตํ ฐเปตฺวา อวเสสานํ ปญฺจนฺนํ มาตาทีนํ. ‘‘ฉนฺน’’นฺติ ปน โยชนาย อฏฺฐกถาย วิรุชฺฌติ. ตตฺถ หิ ‘‘มาตาปิตูน’’นฺติอาทินา ภิกฺขุนิสฺสิตํ โอหาย สตฺเตว วุตฺตา. อาจริยพุทฺธทตฺตตฺเถเรน จ ตเถว วุตฺตํ –

‘‘อนามฏฺโฐปิ ทาตพฺโพ, ปิณฺฑปาโต วิชานตา;

ทฺวินฺนํ มาตาปิตูนมฺปิ, ตทุปฏฺฐายกสฺส จ.

‘‘อิสฺสรสฺสาปิ ทาตพฺโพ, โจรทามริกสฺส จ;

ภณฺฑุกสฺสตฺตโน เจว, เวยฺยาวจฺจกรสฺสปี’’ติ. (วินย วิ. ๔๙๓-๔๙๕);

ทามริกโจรสฺสาติ รชฺชํ ปตฺถยมานสฺส ปากฏโจรสฺส. อนามฏฺโฐติ อปพฺพชิตสฺส หตฺถโต ลทฺธา อตฺตนา อญฺเญน วา ปพฺพชิเตน อคฺคหิตอคฺโค, อยํ อนามฏฺฐปิณฺฑปาโต. ปฏิสนฺถาโร ‘‘วิหารปฺปตฺตํ อาคนฺตุกํ วา ทลิทฺทาทึ วา ทิสฺวา ‘ปานียํ ปิวา’ติ ทาตพฺพํ, ปาทมกฺขนเตลํ ทาตพฺพํ, กาเล อาคตสฺส ยาคุภตฺตํ, วิกาเล อาคตสฺส สเจ ตณฺฑุลา อตฺถิ, ตณฺฑุลา ทาตพฺพา, สยนฏฺฐานํ ทาตพฺพํ, โจรานํ ปน สงฺฆิกมฺปิทาตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต. อวเสสปฏิสนฺถาโร ปน อปจฺจาสีสนฺเตน กาตพฺโพ. ตถา ธมฺมปฏิสนฺถาโรปิ ยสฺส กสฺสจิ ทาตพฺโพว.

๒๗๙. เตสนฺติ อญฺญาตกาทีนํ คิหีนํ. กยิราติ ‘‘ภณถา’’ติ วุตฺเต กเรยฺย. ‘‘น กโรมา’’ติ วุตฺเต สเจ วิปฺปฏิสาริโน ภวิสฺสนฺติ, กาตพฺพํ. นตฺตโนติ อตฺตโน สุตฺโตทเกหิ น กยิราติ โยชนียํ. เอวํ สามญฺเญน ปริตฺเต ปฏิปชฺชนวิธึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อาฏานาฏิยปริตฺเต ปฏิปชฺชิตพฺพวิธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ภณิตพฺพ’’นฺติอาทิมาห. ภณาเปนฺเตติ ‘‘ภณถา’’ติ อชฺเฌสนปุพฺพกํ ปโยเชนฺเต. ปริตฺตํ สาสโนคธนฺติ ปฐมเมว อาฏานาฏิยสุตฺตํ อภณิตฺวา สาสนปริยาปนฺนํ เมตฺตสุตฺตํ ธชคฺคสุตฺตํ รตนสุตฺตนฺติ อิมานิ สุตฺตานิ สตฺตาหํ ภณิตฺวา ยถาปริกมฺมํ ปริตฺตํ อาฏานาฏิยปริตฺตํ ภณิตพฺพนฺติ โยชนา.

๒๘๐. ‘‘อาคนฺตฺวา สีลํ เทตุ, ธมฺมํ ปริตฺตญฺจ ภาสตู’’ติ เกนจิ เปสิโต คนฺตฺวา สีลํ วา ทาตุํ ธมฺมํ ปริตฺตํ วา วตฺตุํ ลพฺภตีติ สมฺพนฺโธ.

เภสชฺชนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.