๒. รตฺตนฺธการวคฺโค

๑. รตฺตนฺธการสิกฺขาปทวณฺณนา

อนฺธการวคฺคสฺส ปฐเม รตฺตนฺธกาเรติ รตฺติอนฺธกาเร. อปฺปทีเปติ ปชฺโชตจนฺทสูริยอคฺคีสุ เอเกเกนาปิ อโนภาสิเต. ปุริเสนาติ สนฺติฏฺฐิตุํ สลฺลปิตุญฺจ วิญฺญุนา มนุสฺสปุริเสน สทฺธึ. สนฺติฏฺเฐยฺย วาติ หตฺถปาเส ฐิตมตฺตาย ปาจิตฺติยํ. สลฺลเปยฺยาติ ตตฺถ ฐตฺวา เคหสิตกถํ กเถนฺติยาปิ ปาจิตฺติยเมว.

สาวตฺถิยํ อญฺญตรํ ภิกฺขุนึ อารพฺภ เอวํ สนฺติฏฺฐนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ปุริสสฺส หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา, ยกฺขาทีนํ หตฺถปาสํ อวิชหิตฺวาปิ สนฺติฏฺฐนฺติยา, สลฺลเปนฺติยา วา ทุกฺกฏํ, ยํกิญฺจิ วิญฺญุํ ทุติยํ คเหตฺวา เอวํ กโรนฺติยา, อรโหเปกฺขาย, อญฺญวิหิตาย, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. รตฺตนฺธการตา, ปุริสสฺส หตฺถปาเส ฐานํ วา สลฺลปนํ วา, สหายาภาโว, รโหเปกฺขตาติ อิมาเนตฺถ จตฺตาริ องฺคานิ. เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานํ, กิริยํ, สญฺญาวิโมกฺขํ, สจิตฺตกํ, โลกวชฺชํ, กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, อกุสลจิตฺตํ, ติเวทนนฺติ.

รตฺตนฺธการสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ปฏิจฺฉนฺโนกาสสิกฺขาปทวณฺณนา

ทุติเย ปฏิจฺฉนฺเน โอกาเสติ กุฏฺฏาทีสุ เยน เกนจิ ปฏิจฺฉนฺเน, อิทเมเวตฺถ นานตฺตํ.

ปฏิจฺฉนฺโนกาสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. อชฺโฌกาสสลฺลปนสิกฺขาปทวณฺณนา

ตติเย อชฺโฌกาเสติ นานํ, เสสํ อุภยตฺถาปิ ปฐมสทิสเมวาติ.

อชฺโฌกาสสลฺลปนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ทุติยิกอุยฺโยชนสิกฺขาปทวณฺณนา

จตุตฺเถ รถิกายาติ รจฺฉายํ. พฺยูเหติ อนิวิทฺธรจฺฉายํ. สิงฺฆาฏเกติ จจฺจเร. นิกณฺณิกํ วา ชปฺเปยฺยาติ กณฺณมูเล กิญฺจิ ชปฺเปยฺย. อุยฺโยเชยฺยาติ อนาจารํ จริตุกามตาย ‘‘คจฺฉ ตฺว’’นฺติ ทุติยิกํ อุยฺโยเชยฺย. ปาจิตฺติยนฺติ ปุริมนเยเนว ตาว สนฺติฏฺฐนาทีสุ ตีณิ ปาจิตฺติยานิ, อุยฺโยเชนฺติยา ปน อุยฺโยชเน จ หตฺถปาสวิชหเน จ ทุกฺกฏํ, วิชหิเต ปาจิตฺติยํ.

สาวตฺถิยํ ถุลฺลนนฺทํ อารพฺภ เอวํ สนฺติฏฺฐนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, เสสํ ปุริมตฺตยสทิสเมว. อนาปตฺติยํ ปน ‘‘น อนาจารํ อาจริตุกามา, สติ กรณีเย ทุติยิกํ ภิกฺขุนึ อุยฺโยเชตี’’ติ (ปาจิ. ๘๕๒) เอตฺตกํ อธิกนฺติ.

ทุติยิกอุยฺโยชนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. อนาปุจฺฉาปกฺกมนสิกฺขาปทวณฺณนา

ปญฺจเม ปุเรภตฺตนฺติ อรุณุคฺคมนํ อุปาทาย ยาว มชฺฌนฺหิกํ. อาสเนติ ปลฺลงฺกสฺโสกาสภูเต. สามิเก อนาปุจฺฉาติ ตสฺมึ กุเล ยํกิญฺจิ วิญฺญุํ มนุสฺสํ อนาปุจฺฉา. ปกฺกเมยฺยาติ เอตฺถ ฉนฺนสฺส อนฺโต นิสีทิตฺวา อโนวสฺสกํ อชฺโฌกาเส อุปจารํ อติกฺกาเมนฺติยา ปฐมปาเท ทุกฺกฏํ, ทุติเย ปาจิตฺติยํ.

สาวตฺถิยํ อญฺญตรํ ภิกฺขุนึ อารพฺภ อนาปุจฺฉา ปกฺกมนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ติกปาจิตฺติยํ, ปลฺลงฺกสฺส อโนกาเส ทุกฺกฏํ, ตถา อาปุจฺฉิเต อนาปุจฺฉิตสญฺญาย เจว เวมติกาย จ. อาปุจฺฉิตสญฺญาย ปน, อสํหาริเม, คิลานาย, อาปทาสุ, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. ปุเรภตฺตตา, อนฺตรฆเร นิสชฺชา, อาสนสฺส ปลฺลงฺโกกาสตา, อญฺญตฺร อนุญฺญาตการณา อนาปุจฺฉนํ, วุตฺตปริจฺเฉทาติกฺกโมติ อิมาเนตฺถ ปญฺจ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ กถินสทิสานิ, อิทํ ปน กิริยากิริยนฺติ.

อนาปุจฺฉาปกฺกมนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. อนาปุจฺฉาอภินิสีทนสิกฺขาปทวณฺณนา

ฉฏฺเฐ ปจฺฉาภตฺตนฺติ มชฺฌนฺหิเก วีติวตฺเต ยาว สูริยสฺส อตฺถงฺคมา. อภินิสีเทยฺย วาติ อาทิมฺหิ นิสีทิตฺวา คจฺฉนฺติยา เอกา อาปตฺติ, อนิสีทิตฺวา นิปชฺชิตฺวาว คจฺฉนฺติยาปิ เอกา, นิสีทิตฺวา นิปชฺชนฺติยา เทฺว.

สาวตฺถิยํ ถุลฺลนนฺทํ อารพฺภ อาสเน อภินิสีทนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, เสสํ ปญฺจมสทิสเมว. ยถา ปน ตตฺถ อสํหาริเม, เอวมิธ ธุวปญฺญตฺเต อนาปตฺตีติ.

อนาปุจฺฉาอภินิสีทนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. อนาปุจฺฉาสนฺถรณสิกฺขาปทวณฺณนา

สตฺตเม วิกาเลติ อตฺถงฺคเต สูริเย. เสยฺยนฺติ อนฺตมโส ปณฺณสนฺถารมฺปิ, เสสํ ฉฏฺฐสทิสเมว.

อิทํ ปน สาวตฺถิยํ สมฺพหุลา ภิกฺขุนิโย อารพฺภ วิกาเล กุลานิ อุปสงฺกมิตฺวา สามิเก อนาปุจฺฉิตฺวา เสยฺยํ สนฺถริตฺวา อภินิสีทนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, อนาปตฺติยญฺเจตฺถ ธุวปญฺญตฺตํ นาม นตฺถีติ.

อนาปุจฺฉาสนฺถรณสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. ปรอุชฺฌาปนกสิกฺขาปทวณฺณนา

อฏฺฐเม ทุคฺคหิเตน ทูปธาริเตนาติ ยํ วุตฺตํ, ตโต อญฺญถา คหิเตน จ อุปธาริเตน จ. ปรนฺติ ‘‘อหํ กิรยฺเย อยฺยํ น สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหามี’’ติอาทินา (ปาจิ. ๘๖๙) นเยน อุปสมฺปนฺนํ อุชฺฌาเปนฺติยา ปาจิตฺติยํ.

สาวตฺถิยํ อญฺญตรํ ภิกฺขุนึ อารพฺภ เอวํ ปรํ อุชฺฌาปนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ติกปาจิตฺติยํ, อนุปสมฺปนฺนาย ติกทุกฺกฏํ, อุมฺมตฺติกาทีนํเยว อนาปตฺติ. ทุคฺคหิตตา, อุชฺฌาปนํ, ยํ อุชฺฌาเปติ, ตสฺสา อุปสมฺปนฺนตาติ อิมาเนตฺถ ตีณิ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ อทินฺนาทานสทิสานิ, อิทํ ปน ทุกฺขเวทนนฺติ.

ปรอุชฺฌาปนกสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. ปรอภิสปนสิกฺขาปทวณฺณนา

นวเม อภิสเปยฺยาติ สปถํ กเรยฺย. ตตฺถ ‘‘นิรเย อุปปชฺชามิ, นิรเย อุปปชฺชตู’’ติเอวมาทีนิ วทมานา นิรเยน อภิสปติ นาม, อกฺโกสตีติ อตฺโถ. ‘‘คิหินี โหมิ, คิหินี โหตู’’ติเอวมาทีนิ วทมานา พฺรหฺมจริเยน. ตสฺสา วาจาย วาจาย ปาจิตฺติยํ.

สาวตฺถิยํ จณฺฑกาฬึ อารพฺภ เอวํ อภิสปนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ติกปาจิตฺติยํ, อนุปสมฺปนฺนาย ติกทุกฺกฏํ, ติรจฺฉานโยนิยา วา เปตฺติวิสเยน วา มนุสฺสโทภคฺเคน วา อภิสปเน ทุกฺกฏํ. อตฺถธมฺมานุสาสนิปุเรกฺขารานํ อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. นิรเยน วา พฺรหฺมจริเยน วา อภิสปนํ, อุปสมฺปนฺนตา, อตฺถธมฺมปุเรกฺขาราทีนํ อภาโวติ อิมาเนตฺถ ตีณิ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ อฏฺฐมสทิสาเนวาติ.

ปรอภิสปนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. โรทนสิกฺขาปทวณฺณนา

ทสเม วธิตฺวาติ หตฺถาทีหิ ปหริตฺวา, อุภยํ กโรนฺติยาว ปาจิตฺติยํ.

สาวตฺถิยํ จณฺฑกาฬึ อารพฺภ อตฺตานํ วธิตฺวา โรทนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, เกวลํ วธนฺติยา วา โรทนฺติยา วา ทุกฺกฏเมว. ญาติโรคโภคพฺยสเนหิ ผุฏฺฐาย เกวลํ โรทนฺติยา เอว น วธนฺติยา, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. อตฺตานํ วธนญฺเจว, โรทนญฺจาติ อิมาเนตฺถ เทฺว องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ สมนุภาสนสทิสานิ, อิทํ ปน กิริยเมวาติ.

โรทนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

รตฺตนฺธการวคฺโค ทุติโย.