๕. อุพฺภชาณุมณฺฑลิกาสิกฺขาปทวณฺณนา

อสาธารเณสุ ปน จตุนฺนํ ตาว ปาราชิกานํ ปฐเม อวสฺสุตาติ กายสํสคฺคราเคน ตินฺตา, กิลินฺนาติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ปุริสปุคฺคลสฺสาติ กายสํสคฺคํ สมาปชฺชิตุํ วิญฺญุสฺส มนุสฺสชาติกสฺส ปุริสสงฺขาตสฺส ปุคฺคลสฺส. อธกฺขกนฺติ อตฺตโน อกฺขกานํ อโธ. อุพฺภชาณุมณฺฑลนฺติ ชาณุมณฺฑลานํ อุปริ, เอตฺถ จ อุพฺภกปฺปรมฺปิ อุพฺภชาณุมณฺฑเลเนว สงฺคหิตํ. อามสนนฺติ อามชฺชนํ ผุฏฺโฐกาสํ อนติกฺกมิตฺวา ตตฺเถว สงฺฆฏฺฏนํ. ปรามสนนฺติ อิโต จิโต จ สญฺจรณํ. คหณนฺติ คหิตมตฺตํ. ฉุปนนฺติ อสงฺฆฏฺเฏตฺวา ผุฏฺฐมตฺตํ. ปฏิปีฬนนฺติ องฺเค คเหตฺวา นิปฺปีฬนํ. สาทิเยยฺยาติ ยา ภิกฺขุนี อตฺตโน ยถาปริจฺฉินฺเน กาเย ปุริสสฺส เอตํ อามสนาทึ สาทิยติ, สยํ วา ปน เตน กาเยน ปุริสสฺส ยํกิญฺจิ กายปฺปเทสํ สาทยมานา ฉุปติ, อยํ อุพฺภชาณุมณฺฑลิกา นาม ปาราชิกาติ อยเมตฺถ สงฺเขโป.

‘‘นิทานํ ปุคฺคลํ วตฺถุ’’นฺติอาทิเก (กงฺขา. อฏฺฐ. ปฐมปาราชิกวณฺณนา) เตน วิตฺถารวินิจฺฉเย ยสฺมา สพฺพาเนว อสาธารณปญฺญตฺติโย โหนฺติ, ตสฺมา อิโต ปฏฺฐาย สนฺตึ อนุปญฺญตฺตึ วตฺวา สาธารณปญฺญตฺตีติ วา อสาธารณปญฺญตฺตีติ วา น วกฺขาม, อาณตฺติยํ ยตฺถ อาณตฺติ นตฺถิ, ตตฺถ กิญฺจิ อวตฺวา ยตฺถ อตฺถิ, ตตฺเถว วกฺขาม, วิปตฺติวิจารณา วุตฺตาเยว.

อวเสสํ ปน สพฺพตฺถ วตฺตพฺพํ, ตยิทํ วุจฺจติ, อิทํ ตาว สิกฺขาปทํ สาวตฺถิยํ สุนฺทรีนนฺทํ อารพฺภ กายสํสคฺคํ สมาปชฺชนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, เอกโตอวสฺสุเต ยถาปริจฺฉินฺเนน กาเยน ปุริสสฺส กายํ, อุภโตอวสฺสุเตปิ กาเยน กายปฺปฏิพทฺธํ, ยถาปริจฺฉินฺนกายปฺปฏิพทฺเธน วา อวเสสกาเยน วา ตสฺส กายํ อามสนฺติยา ถุลฺลจฺจยํ, ยกฺขเปตปณฺฑกติรจฺฉานคตมนุสฺสวิคฺคหานํ อุภโตอวสฺสุเต ยถาปริจฺฉินฺเนน กาเยน กายํ อามสนฺติยาปิ ถุลฺลจฺจยํ, สเจ ปน ปุริสสฺส กายสํสคฺคราโค นตฺถิ, ปาราชิกกฺเขตฺเตปิ ถุลฺลจฺจยเมว. อวเสเส ปน กายปฺปฏิพทฺเธน กายปฺปฏิพทฺธาทิเภเท, เมถุนราคเคหสิตเปเมสุ จ สพฺพตฺถ ทุกฺกฏํ. อสญฺจิจฺจ, อสฺสติยา, อชานนฺติยา, อสาทิยนฺติยา, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. องฺคานิ สมุฏฺฐานาทีนิ จ ภิกฺขุปาติโมกฺเข กายสํสคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ.

อุพฺภชาณุมณฺฑลิกาสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.