๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

๔๓๑. ปฐโม กตฺตุอตฺโถ ‘‘อิชฺฌตีติ อิทฺธี’’ติ. ทุติโย กรณตฺโถ ‘‘อิชฺฌนฺติ เอตายา’’ติ. ปชฺชิตพฺพา อิทฺธิ วุตฺตา ‘‘อิทฺธึ ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺตี’’ติ กตฺตุสาธนสฺส อิทฺธิสทฺทสฺส กรณสาธเนน ปาทสทฺเทน สมานาธิกรณตาย อสมฺภวโต, อิชฺฌนกสฺส จ อตฺถสฺส กรณภูเตน ปาเทน ปชฺชิตพฺพตฺตา ‘‘อิทฺธิ เอว ปาโท’’ติ สทฺทโยชนา น สมฺภวตีติ อิมมตฺถมาห ‘‘น จ…เป… วตฺตุ’’นฺติ. อิทฺธิกิริยากรเณนาติ อิชฺฌนกิริยาย กรณภูเตน อตฺเถน สาเธตพฺพา จ อิทฺธิ ปชฺชิตพฺพาติ โยชนา. ทฺวินฺนํ กรณานนฺติ อิชฺฌนปชฺชนกิริยากรณานํ อิทฺธิปาทตฺถานํ. น อสมานาธิกรณตา สมฺภวติ ปฏิเสธทฺวยํ ปกติยํ ฐเปตีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปฐเมนตฺเถน สมานาธิกรณสมาโส, ทุติเยน สามิวจนสมาโส อิทฺธิปาทสทฺทานํ น ยุชฺชติ, ตสฺมา. ยถาวุตฺตา วา ปฐเมนตฺเถน สมานาธิกรณสมาสวเสเนว โยชนา ยุชฺชติ ปาทสฺส ปชฺชมานโกฏฺฐาสภาวโต. ทุติเยนตฺเถน อิตรสมาเสเนว โยชนา ยุชฺชติ ปาทสฺส อิชฺฌนกรณูปายภาวโต.

เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธาย วทติ. ทุวิธตฺถายาติ นิพฺพตฺติอตฺถาย, วุทฺธิอตฺถาย จ. วิสุนฺติ ‘‘อิทฺธิ เอว ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ อิมสฺมา วิสุํ. สมาสโยชนาวเสนาติ ‘‘อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ เอวํ สมาสโยชนาวเสน. ยถายุตฺโตติ กตฺตุกรณตฺเถสุ โย โย ยุตฺโต. ปฏิลาภปุพฺพภาคานนฺติ วิเสสาธิคมตํปุพฺพภาคานํ ยถากฺกมํ กตฺติทฺธิกรณิทฺธิภาวํ สนฺธาย วุตฺโตติ โยชนา. อุตฺตรจูฬภาชนีเย ‘‘ฉนฺโทเยว ฉนฺทิทฺธิปาโท, จิตฺตเมว, วีริยเมว, วีมํสาว วีมํสิทฺธิปาโท’’ติ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘อุตฺตรจูฬภาชนีเย วา วุตฺเตหิ ฉนฺทาทีหิ อิทฺธิปาเทหี’’ติอาทิ.

ฉนฺทจิตฺตวีมํสิทฺธิปาเทสุ ตาว ยุตฺตํ ปธานสงฺขารคฺคหณํ อปุพฺพตฺตา, วีริยิทฺธิปาเท ปน กถนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘วีริยิทฺธิปาทนิทฺเทเส’’ติอาทิ. ยทิ เทฺวเยว สมนฺนาคมงฺคานิ, ฉนฺทาทโย กิมตฺถิยาติ อาห ‘‘สมาธิวิเสสนานี’’ติ. น อิธ…เป… วุตฺตา โหติ อตพฺพิเสสนตฺตา. ยทิปิ สมาธิวิเสสนสมนฺนาคมงฺคทสฺสนตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วีริยํ อาคตนฺติ วุตฺตํ, ตํ ปน ‘‘วีริยสมาธิสมนฺนาคต’’นฺติ เอตฺตาวตาปิ สิทฺธํ โหติ. เอวํ สิทฺเธ สติ ปุน วจนํ วีริยนฺตรสพฺภาวํ นุ โข ทีเปตีติ กทาจิ อาสงฺเกยฺยาติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ ‘‘วีริยญฺจา’’ติอาทิมาห. ฉนฺทาทีหิ วิสิฏฺโฐติ ฉนฺทาทีนํ อธิปติปจฺจยตาวิเสเสน วิสิฏฺโฐ. เตเนว หิ ฉนฺทาทิมุเขเนว อิทฺธิปาทา เทสิตา. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘ฉนฺทํ เจ ภิกฺขุ อธิปตึ กริตฺวา ลภติ สมาธิ’’นฺติอาทิ. ตํตํอวสฺสยนวเสนาติ ตสฺส ตสฺส ฉนฺทสฺส สมาธิโน อวสฺสยตาวเสน, ปจฺจยวิเสสตายาติ อตฺโถ. อุปายตฺเถน…เป… วุตฺตา โหติ อธิคมูปายตาปิ นิสฺสยภาโวเยวาติ. ‘‘เตเนวา’’ติอาทินา ยถาวุตฺตํ ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิปาทตํ ปาฬิยาเยว วิภาเวติ. ตตฺถ เตเนวาติ ฉนฺทาทีนํเยว อุปายตฺถภาเวเนว อิทฺธิปาทภาวสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมวาติ ฉนฺทาทิเก ธุเร เชฏฺฐเก ปุพฺพงฺคเม กตฺวา นิพฺพตฺติตสมาธิ ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิยา อธิคมูปายตาทสฺสนํ อุปายิทฺธิปาททสฺสนํ, ตทตฺถเมว ‘‘ตถาภูตสฺส เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ ฉนฺทาทิวิสิฏฺฐานํเยว เวทนากฺขนฺธาทีนํ อธิปฺเปตตฺตา. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อญฺญถา เกวลํ อิทฺธิสมฺปยุตฺตานํเยว ขนฺธานํ วเสน อิทฺธิปาทภาเว คยฺหมาเน จตุพฺพิธตา น โหติ วิเสสการณาภาวโตติ อธิปฺปาโย.

๔๓๓. โตสนํ สตฺถุ อาราธนํ, สิกฺขาย วา. ถามภาวโตติ ถิรภาวโต. กุลาปเทเส ชาติมา ปุริสฺสโร โหตีติ ‘‘ปุพฺพงฺคมตฺตา จิตฺตสฺส วิสิฏฺฐชาติสทิสตา’’ติ วุตฺตํ. วิจารณาปญฺญาเหตุกตฺตา มนฺตสฺส วีมํสาสทิสตา สุวิญฺเญยฺยาวาติ น อุทฺธฏา.

ฉนฺทาทิเกติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารา, วีริยจิตฺตวีมํสาสมาธิปธานสงฺขาราติ อิเม ตโย ตโย ธมฺเม. อเภทโต เภทํ อกตฺวา อภินฺทิตฺวา อิทฺธิภาวสามญฺเญน, อิทฺธิปาทภาวสามญฺเญน จ สงฺคณฺหิตฺวา. เตนาห ‘‘สมฺปิณฺเฑตฺวา’’ติ. เภทนํ วา สมฺเภทนํ มิสฺสีกรณนฺติ อาห ‘‘อมิสฺเสตฺวา’’ติ. ตถา หิ ‘‘เสสา ปน สมฺปยุตฺตกา จตฺตาโร ขนฺธา อิทฺธิปาทาเยวา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๔๓๓) อิทฺธิอิทฺธิปาเท อมิสฺเสตฺวาปิ กถิตํ. วิเสเสนาติ เภเทน จตูสุ อิทฺธิปาเทสุ อสมฺมิสฺสภาเวน อาเวณิกตฺตา. อาเวณิกา หิ ฉนฺทาทโย ตสฺส ตสฺส อิทฺธิปาทสฺส. อวิเสเสนาติ อเภเทน, จตุริทฺธิปาทสาธารณภาเวนาติ อตฺโถ.

ฉนฺทิทฺธิปาทสมาธิทฺธิปาทาทโยติ อาทิ-สทฺเทน ปธานสงฺขารํ, วีริยจิตฺตวีมํสา จ สงฺคณฺหาติ. ปาโทติ เตหิ สมฺปยุตฺตํ จตุกฺขนฺธมาห. ‘‘ฉนฺทิทฺธิปาเท ปวิสนฺตี’’ติอาทินา วิสิฏฺเฐเสฺวว ปเวสํ อวตฺวา. จตูสูติ ฉนฺโท, สมาธิ, ปธานสงฺขารา, ตํสมฺปยุตฺตา ขนฺธาติ เอวํ จตูสุ. ฉนฺทเหตุโก, ฉนฺทาธิโก วา สมาธิ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ฉนฺทวโต โก สมาธิ น อิชฺฌิสฺสตี’’ติ. อิตีติ เอวํ อเนน ปกาเรน, ยํ สมาธิภาวนามุขํ. สมาธิภาวนานุโยเคน ภาวิตา ขนฺธา สมาธิภาวิตา.

‘‘เย หี’’ติอาทินา ‘‘อภินวํ นตฺถี’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตํ วิวรติ. ติณฺณนฺติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารานํ. อิทนฺติ ‘‘อิเม หิ ตโย’’ติอาทิวจนํ. ปุริมสฺสาติ ‘‘ฉนฺโท สมาธี’’ติอาทิวจนสฺส. การณภาเวนาติ สาธนภาเวน. เตนาติ ‘‘อิเม หิ ตโย ธมฺมา’’ติอาทิวจเนน. ยสฺมา ฉนฺทาทโย ตโย ธมฺมา อญฺญมญฺญํ, สมฺปยุตฺตกานญฺจ นิสฺสยภาเวน ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา เตสมฺปิ อิทฺธิปาทภาโว วุตฺโต. โส ปน นิสฺสยภาโว สมฺปโยคาวินาภาวีติ อาห ‘‘ตทนฺโตคธตฺตา’’ติ, สมฺปยุตฺตกนฺโตคธตฺตาติ อตฺโถ. ฉนฺทาทีนํ วิย สมฺปยุตฺตกฺขนฺธานํ สภาวโต อิทฺธิภาโว นตฺถีติ อาห ‘‘อิทฺธิภาวปริยาโย อตฺถี’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เสสา สมฺปยุตฺตกา…เป… น อตฺตโน สภาเวนา’’ติ. เอกเทสสฺสาติ ฉนฺทาทีนํ. จตุนฺนมฺปิ ขนฺธานํ, ฉนฺทาทีนํ วา จตุนฺนํ. ปุนปีติ ‘‘สมฺปยุตฺตกา ปนา’’ติอาทึ สนฺธายาห. อิมินา จตุกฺขนฺธตเทกเทสานํ อิทฺธิภาวทีปเนน.

ปุพฺเพ วุตฺตโต วจนกฺกเมน อญฺญนฺติ อาห ‘‘อปุพฺพนฺติ กตฺวา’’ติ. เกนฏฺเฐน อิทฺธิ ปฏิลาโภ, เกนฏฺเฐน ปาโท ปุพฺพภาโคติ ยถากฺกมํ โยชนา. ยทิ ปติฏฺฐานฏฺเฐน ปาโท, นิสฺสยิทฺธิปาโทเยว วุตฺโต สิยา, น อุปายิทฺธิปาโทติ อาห ‘‘อุปาโย จา’’ติอาทิ. สพฺพตฺถาติ สุตฺตนฺตภาชนีเย, อภิธมฺมภาชนีเย จ. เตนาห ‘‘สุตฺตนฺตภาชนีเย หี’’ติอาทิ. สมาธิวิเสสนภาเวนาติ ‘‘ฉนฺทาธิปติ, ฉนฺทเหตุโก, ฉนฺทาธิโก วา สมาธิ ฉนฺทสมาธี’’ติอาทินา สมาธิสฺส วิเสสนภาเวน. ‘‘สมาธิเสวนวเสนา’’ติ จ ปาโฐ. ตตฺถ สมาธิเสวนวเสนาติ ฉนฺทาธิเก อธิปตึ กริตฺวา สมาธิสฺส อาเสวนวเสน. อุปายภูตานนฺติ ‘‘ฉนฺทวโต เจ สมาธิ อิชฺฌติ, มเยฺหว อิชฺฌตี’’ติ สมาธิอาเสวนาย อุปายภูตานํ.

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.