๕. อินฺทฺริยวิภงฺโค

๑. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

๒๑๙. จกฺขุทฺวารภาเวติ จกฺขุทฺวารภาวเหตุ. ตํทฺวาริเกหีติ ตสฺมึ ทฺวาเร ปวตฺตนเกหิ จิตฺตเจตสิเกหิ. เต หิ ‘‘ตํ ทฺวารํ ปวตฺติโอกาสภูตํ เอเตสํ อตฺถี’’ติ ตํทฺวาริกา. นนุ จ ตพฺพตฺถุเกหิปิ ตํ อินฺทฏฺฐํ กาเรติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ติกฺเข ติกฺขตฺตา, มนฺเท จ มนฺทตฺตา’’ติ? สจฺจํ กาเรติ, ตพฺพตฺถุกาปิ ปน อิธ ‘‘ตํทฺวาริกา’’อิจฺเจว วุตฺตา. อปริจฺจตฺตทฺวารภาวํเยว หิ จกฺขุ นิสฺสยฏฺเฐน ‘‘วตฺถู’’ติ วุจฺจติ. อถ วา ตํทฺวาริเกสุ ตสฺส อินฺทฏฺโฐ ปากโฏติ ‘‘ตํทฺวาริเกหี’’ติ วุตฺตํ. อินฺทฏฺโฐ ปเรหิ อนุวตฺตนียตา ปรมิสฺสรภาโวติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตญฺหิ…เป… อนุวตฺตนฺตี’’ติ อาห. ตตฺถ ตนฺติ จกฺขุํ. เตติ ตํทฺวาริเก. กิริยานิฏฺฐานวาจี อาวี-สทฺโท ‘‘วิชิตาวี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๘; ๒.๓๓; ๓.๑๙๙) วิยาติ อาห ‘‘ปรินิฏฺฐิตกิจฺจชานน’’นฺติ.

‘‘ฉ อิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ฉ? จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… มนินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๕-๔๙๙) เอวํ กตฺถจิ ฉปินฺทฺริยานิ อาคตานิ, กสฺมา ปน สุตฺตนฺเต ขนฺธาทโย วิย อินฺทฺริยานิ เอกชฺฌํ น วุตฺตานิ, อภิธมฺเม จ วุตฺตานีติ อาห ‘‘ตตฺถ สุตฺตนฺเต’’ติอาทิ. นิสฺสรณูปายาทิภาวโตติ เอตฺถ โลกุตฺตเรสุ มคฺคปริยาปนฺนานิ นิสฺสรณํ, อิตรานิ นิสฺสรณผลํ, วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิเตน นิพฺพตฺติตานิ สทฺธินฺทฺริยาทีนิ นิสฺสรณูปาโย, อิตเรสุ กานิจิ ปวตฺติภูตานิ, กานิจิ ปวตฺติอุปาโยติ เวทิตพฺพานิ.

ขีณาสวสฺส ภาวภูโตติ ฉฬงฺคุเปกฺขา วิย ขีณาสวสฺเสว ธมฺมภูโต.

เทฺว อตฺถาติ อินฺทลิงฺคอินฺทสิฏฺฐฏฺฐา. อตฺตโน ปจฺจยวเสนาติ ยถาสกํ กมฺมาทิปจฺจยวเสน. ตํสหิตสนฺตาเนติ อิตฺถินฺทฺริยสหิเต, ปุริสินฺทฺริยสหิเต จ สนฺตาเน. อญฺญากาเรนาติ อิตฺถิอาทิโต อญฺเญน อากาเรน. อนุวตฺตนียภาโว อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ อาธิปจฺจนฺติ โยชนา. อิมสฺมิญฺจตฺเถติ อาธิปจฺจตฺเถ.

เตสนฺติ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีนํ ติณฺณํ. ยา สุขทุกฺขินฺทฺริยานํ อิฏฺฐานิฏฺฐาการสมฺโภครสตา วุตฺตา, สา อารมฺมณสภาเวเนว เวทิตพฺพา, น เอกจฺจโสมนสฺสินฺทฺริยาทีนํ วิย ปริกปฺปวเสนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห.

ยทิปิ ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยํ รูปกณฺเฑปิ (ธ. ส. ๕๘๔) เทสิตํ, ตํ ปน รูปชีวิตินฺทฺริยํ, น จ ตตฺถ มนินฺทฺริยํ วตฺวา อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานิ วุตฺตานิ. อิธ ปน อฏฺฐกถายํ อินฺทฺริยานุกฺกโม วุตฺโต สพฺพากาเรน ยมกเทสนาย สํสนฺทตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โส อินฺทฺริยยมกเทสนาย สเมตี’’ติ. ปุริมปจฺฉิมานํ อชฺฌตฺติกพาหิรานนฺติ จกฺขาทีนํ ปุริมานํ อชฺฌตฺติกานํ, อิตฺถินฺทฺริยาทีนํ ปจฺฉิมานํ พาหิรานํ. เตสํ มชฺเฌ วุตฺตํ อุภเยสํ อุปการกตาทีปนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. เตน เอวมฺปิ เทสนนฺตรานุโรเธน ชีวิตินฺทฺริยสฺส อนุกฺกมํ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. กามญฺเจตฺถ เอวํ วุตฺตํ, ปรโต ปน กิจฺจวินิจฺฉเย อิธ ปาฬิยํ อาคตนิยาเมเนว มนินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยสฺส, ตทนนฺตรญฺจ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ กิจฺจวินิจฺฉยํ ทสฺเสสฺสติ. สพฺพํ ตํ ทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขภาเวน, ยถารหํ วา ทุกฺขทุกฺขตาทิภาเวน. ทุวิธตฺตภาวานุปาลกสฺสาติ รูปารูปวเสน ทุวิธสฺส อตฺตภาวสฺส อนุปาลกสฺส. รูปารูปวเสน ทุวิธมฺปิ หิ ชีวิตินฺทฺริยํ อิธ คหิตํ. ‘‘ปวตฺตี’’ติ เอเตน สหชาตธมฺมานํ ปวตฺตนรเสน ชีวิตินฺทฺริเยน เวทยิตานํ ปวตฺเตตพฺพตํ ทีเปติ. ‘‘ภาวนามคฺคสมฺปยุตฺต’’นฺติ อิมินา ผลภูตํ อญฺญินฺทฺริยํ นิวตฺเตติ. ภาวนาคหณญฺเจตฺถ สกฺกา อวตฺตุํ. ‘‘ภาเวตพฺพตฺตา’’ติ วุตฺตตฺตา ภาวนาภาโว ปากโฏว. ทสฺสนานนฺตราติ สมานชาติภูมิเกน อพฺยวหิตตํ สนฺธายาห, น อนนฺตรปจฺจยํ.

ตสฺสาติ อินฺทฺริยปจฺจยภาวสฺส. อนญฺญสาธารณตฺตาติ อญฺเญหิ อนินฺทฺริเยหิ อสาธารณตฺตา. เอวํ สามตฺถิยโต กิจฺจวิเสสํ ววตฺถเปตฺวา ปกรณโตปิ ตํ ทสฺเสติ ‘‘อินฺทฺริยกถาย จ ปวตฺตตฺตา’’ติ. อญฺเญสนฺติ อญฺเญสํ อินฺทฺริยสภาวานมฺปิ สหชาตธมฺมานํ. เยหิ เต อินฺทฏฺฐํ กาเรนฺติ, เตสํ วสวตฺตาปนํ นตฺถิ, ยถา มนินฺทฺริยสฺส ปุพฺพงฺคมสภาวาภาวโต สยญฺจ เต อญฺญทตฺถุ มนินฺทฺริยสฺเสว วเส วตฺตนฺติ. เตนาห ‘‘ตํสมฺปยุตฺตานิปิ หี’’ติอาทิ. ยทิ เอวํ กถํ เตสํ อินฺทฏฺโฐติ? ‘‘สุขนาทิลกฺขเณ สมฺปยุตฺตานํ อตฺตาการานุวิธาปนมตฺต’’นฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ‘‘เจตสิกตฺตา’’ติ อิมินา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ จิตฺตสฺส ปธานตํ ทสฺเสติ. ตโต หิ ‘‘เจตสิกา’’ติ วุจฺจนฺติ. สพฺพตฺถาติ วสวตฺตาปนํ สหชาตธมฺมานุปาลนนฺติ เอวํ ยาว อมตาภิมุขภาวปจฺจยตา จ สมฺปยุตฺตานนฺติ ตํกิจฺจนิทฺเทเส. ‘‘อนุปฺปาทเน, อนุปตฺถมฺเภ จ สตี’’ติ ปทํ อาหริตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. น หิ ปทตฺโถ สพฺภาวํ พฺยภิจรตีติ ชนกุปตฺถมฺภกตฺตาภาเวปีติ วุตฺตํ โหติ. ตปฺปจฺจยานนฺติ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตาทิปจฺจยานํ กมฺมาทีนํ. ตปฺปวตฺตเน นิมิตฺตภาโวติ อิตฺถินิมิตฺตาทิอาการรูปนิพฺพตฺตเน การณภาโว. สฺวายํ อิตฺถินฺทฺริยาทีนํ ตตฺถ อตฺถิภาโวเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมิญฺหิ สติ ยํ โหติ, อสติ จ น โหติ, ตํ ตสฺส การณนฺติ. ‘‘นิมิตฺตภาโว อนุวิธาน’’นฺติ อิมินา อนุวิธานสทฺทสฺส กมฺมตฺถตํ ทสฺเสติ. สุขทุกฺขภาวปฺปตฺตา วิยาติ สยํ สุขทุกฺขสภาวปฺปตฺตา วิย, สุขนฺตา ทุกฺขนฺตา จ วิยาติ อตฺโถ. อสนฺตสฺส…เป… มชฺฌตฺตาการานุปาปนํ อญฺญาณุเปกฺขนาทิวเสน เวทิตพฺพํ. สมานชาติยนฺติ อกุสเลหิ สุขทุกฺเขหิ อกุสลูเปกฺขาย, อพฺยากเตหิ อพฺยากตูเปกฺขาย, กุสลสุขโต กุสลูเปกฺขาย. ตตฺถาปิ ภูมิวิภาเคนายมตฺโถ ภินฺทิตฺวา โยเชตพฺโพ. ตํ สพฺพํ ขนฺธวิภงฺเค วุตฺตโอฬาริกสุขุมวิภาเคน ทีเปตพฺพํ. อาทิสทฺเทนาติ ‘‘กามราคพฺยาปาทาที’’ติ เอตฺถ วุตฺตอาทิสทฺเทน. สํโยชนสมุจฺฉินฺทนตทุปนิสฺสยตา เอว สนฺธาย อญฺญาตาวินฺทฺริยสฺส กิจฺจนฺตราปสุตตา วุตฺตา, ตสฺสาปิ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกิจฺจตา ลพฺภเตว. อพฺยาปีภาวโต วา อญฺญาตาวินฺทฺริยสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกิจฺจํ น วตฺตพฺพํ, ตโต อญฺญินฺทฺริยสฺสาปิ ตํ อฏฺฐกถายํ อนุทฺธฏํ. มคฺคานนฺตรญฺหิ ผลํ ‘‘ตาย สทฺธาย อวูปสนฺตายา’’ติอาทิวจนโต (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๐๕) กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน ปวตฺตติ, น อิตรํ. อญฺญถา อริยา สพฺพกาลํ อปฺปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสทรถา สิยุํ. อิตรสฺส ปน นิจฺฉนฺทราเคสุ สตฺตโวหาโร วิย รุฬฺหิวเสน ปฏิปฺปสฺสทฺธิกิจฺจตา เวทิตพฺพา.

เอตฺถาห – กสฺมา ปน เอตฺตกาเนว อินฺทฺริยานิ วุตฺตานิ, เอตานิ เอว จ วุตฺตานีติ? อาธิปจฺจตฺถสมฺภวโตติ เจ. อาธิปจฺจํ นาม อิสฺสริยนฺติ วุตฺตเมตํ. ตยิทํ อาธิปจฺจํ อตฺตโน กิจฺเจ พลวนฺติ อญฺเญสมฺปิ สภาวธมฺมานํ ลพฺภเตว. ปจฺจยาธีนวุตฺติกา หิ ปจฺจยุปฺปนฺนา. ตสฺมา เต เตหิ อนุวตฺตียนฺติ, เต จ เต อนุวตฺตนฺตีติ? สจฺจเมตํ, ตถาปิ อตฺถิ เตสํ วิเสโส. สฺวายํ วิเสโส ‘‘จกฺขุวิญฺญาณาทิปฺปวตฺติยญฺหิ จกฺขาทีนํ สิทฺธมาธิปจฺจ’’นฺติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๑๙) อฏฺฐกถายํ ทสฺสิโตเยว.

อปิจ ขนฺธปญฺจเก ยายํ สตฺตปญฺญตฺติ, ตสฺสา วิเสสนิสฺสโย ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานีติ ตานิ ตาว อาธิปจฺจตฺถํ อุปาทาย ‘‘จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… มนินฺทฺริย’’นฺติอาทิโต วุตฺตานิ. ตานิ ปน เยน ธมฺเมน ปวตฺตนฺติ, อยํ โส ธมฺโม เตสํ ฐิติเหตูติ ทสฺสนตฺถํ ชีวิตํ. ตยิเม อินฺทฺริยปฏิพทฺธา ธมฺมา อิเมสํ วเสน ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ โวหรียนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ภาวทฺวยํ. สฺวายํ สตฺตสญฺญิโต ธมฺมปุญฺโช ปพนฺธวเสน ปวตฺตมาโน อิมาหิ เวทนาหิ สํกิลิสฺสตีติ ทสฺสนตฺถํ เวทนาปญฺจกํ. ตโต วิสุทฺธตฺถิกานํ โวทานสมฺภารทสฺสนตฺถํ สทฺธาทิปญฺจกํ. ตโต โวทานสมฺภารา อิเมหิ วิสุชฺฌนฺติ, วิสุทฺธิปฺปตฺตา, นิฏฺฐิตกิจฺจา จ โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ อนฺเต อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีนิ ตีณิ วุตฺตานิ. สพฺพตฺถ ‘‘อาธิปจฺจตฺถํ อุปาทายา’’ติ ปทํ โยเชตพฺพํ. เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺถสิทฺธีติ อญฺเญสํ อคฺคหณํ.

อถ วา ปวตฺตินิวตฺตีนํ นิสฺสยาทิทสฺสนตฺถมฺปิ เอตานิ เอว วุตฺตานิ. ปวตฺติยา หิ วิเสสโต มูลนิสฺสยภูตานิ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ. ยถาห ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติอาทิ (สุ. นิ. ๑๗๑). ตสฺสา อุปฺปตฺติ อิตฺถิปุริสินฺทฺริเยหิ. วิสภาควตฺถุสราคนิมิตฺตา หิ เยภุยฺเยน สตฺตกายสฺส อภินิพฺพตฺติ. วุตฺตเญฺหตํ ‘‘ติณฺณํ โข ปน, มหาราช, สนฺนิปาตา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ, อิธ มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ อุตุนี โหติ, คพฺโภ จ ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๘; ๒.๔๑๑; มิ. ป. ๔.๑.๖). อวฏฺฐานํ ชีวิตินฺทฺริเยน เตน อนุปาเลตพฺพโต. เตนาห ‘‘อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา’’ติอาทิ. อุปโภโค เวทนาหิ. เวทนาวเสน หิ อิฏฺฐาทิสพฺพวิสยุปโภโค. ยถาห – ‘‘เวทยติ เวทยตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา เวทนาติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๙). เอวํ ปวตฺติยา นิสฺสยสมุปฺปาทฏฺฐิติสมฺโภคทสฺสนตฺถํ จกฺขุนฺทฺริยํ ยาว อุเปกฺขินฺทฺริยนฺติ จุทฺทสินฺทฺริยานิ เทสิตานิ. ยถา เจตานิ ปวตฺติยา, เอวํ อิตรานิ นิวตฺติยา. วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิเตน หิ นิพฺพตฺติตานิ สทฺธาทีนิ ปญฺจ อินฺทฺริยานิ นิวตฺติยา นิสฺสโย. อุปฺปาโท อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริเยน ตสฺส ปฐมํ อุปฺปชฺชนโต. อวฏฺฐานํ อญฺญินฺทฺริเยน. อุปโภโค อญฺญาตาวินฺทฺริเยน อคฺคผลสมุปโภคโต. เอวมฺปิ เอตานิ เอว อินฺทฺริยานิ เทสิตานิ. เอตฺตาวตา ยถาธิปฺเปตตฺถสิทฺธิโต อญฺเญสํ อคฺคหณํ. เอเตนาปิ เนสํ เทสนานุกฺกโมปิ สํวณฺณิโต เวทิตพฺโพ.

๒๒๐. กุสลากุสลวีริยาทีนีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน กุสลสมาธิอาทีนํ, อพฺยากตวีริยาทีนญฺจ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ปจฺจยาทีติ อาทิ-สทฺเทน เทสารมฺมณาทโย คหิตา, ยถาวุตฺตวีริยาทีนิ, จกฺขาทีนิ จ สงฺคณฺหาติ. อิจฺเจวํ สพฺพสงฺคาหิกานิ วีริยินฺทฺริยาทิปทานิ, จกฺขุนฺทฺริยาทิปทานิ จ. เตนาติ ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทินา ภูมิวิภาคกถเนน. ตนฺนิวตฺตเนนาติ สพฺเพสํ สพฺพภูมิกตฺตนิวตฺตเนน. อวิชฺชมานสงฺคาหกตฺตนฺติ ตสฺสํ ตสฺสํ ภูมิยํ อนุปลพฺภมานสฺส อินฺทฺริยสฺส สงฺคาหกตา.

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

อิธ อิมสฺมึ ‘‘สตฺตินฺทฺริยา อนารมฺมณา’’ติ เอวํ เอกนฺตานารมฺมณตฺเต วุจฺจมาเน น อาภฏฺฐํ ชีวิตินฺทฺริยํ น ภาสิตํ. ฏีกายํ ปน อนาภฏฺฐนฺติ กตสมาสํ กตฺวา วุตฺตํ. รูปธมฺเมสุ สงฺคหิตตนฺติ ‘‘รูป’’นฺติ คณิตตํ. อรูปโกฏฺฐาเสน อรูปภาเวน สิยาปกฺเข สงฺคหิตํ. กสฺมา? ตสฺส ปริตฺตารมฺมณาทิตา อตฺถีติ. ยสฺมา ปน รูปารูปมิสฺสกสฺเสว วเสน สิยาปกฺขสงฺคโห ยุตฺโต, น เอกเทสสฺส, ตสฺมา เอกเทสสฺส ตํ อนิจฺฉนฺโต อาห ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ ปกาเสตุํ ‘‘อรูปโกฏฺฐาเสน ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นวตฺตพฺพตาติ ปริตฺตารมฺมณาทิภาเวน นวตฺตพฺพตา. กถํ ปน รูปโกฏฺฐาเสนสฺสานารมฺมณสฺส นวตฺตพฺพตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น หิ อนารมฺมณ’’นฺติอาทิ. ‘‘อวิชฺชมานารมฺมณานารมฺมเณสู’’ติ อิมินา ‘‘อนารมฺมณา’’ติ พาหิรตฺถสมาโส อยนฺติ ทสฺเสติ. นวตฺตพฺเพสูติ สารมฺมณภาเวน นวตฺตพฺเพสุ. อนารมฺมณตฺตาติ อารมฺมณรหิตตฺตา. ‘‘นวินฺทฺริยา สิยา ปริตฺตารมฺมณา, สิยา มหคฺคตารมฺมณา, สิยา อปฺปมาณารมฺมณา, สิยา น วตฺตพฺพา ‘ปริตฺตารมฺมณา’ติปิ ‘มหคฺคตารมฺมณา’ติปิ ‘อปฺปมาณารมฺมณา’ติปี’’ติอาทีสุ (วิภ. ๒๒๓) วิย น สารมฺมณสฺเสว นวตฺตพฺพตํ ทสฺเสติ. ยถา จ น สารมฺมณสฺเสว นวตฺตพฺพตาปริยาโย, อถ โข อนารมฺมณสฺสาปีติ สารมฺมเณ นิยมาภาโว. เอวํ นวตฺตพฺพํ สารมฺมณเมวาติ อยมฺปิ นิยโม นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นวตฺตพฺพสฺส วา สารมฺมณต’’นฺติ อาห. ตสฺส น ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘น หี’’ติอาทินา ตเมวตฺถํ วิวรติ.

ตตฺถ รูปนิพฺพานานํ สุขาทิสมฺปยุตฺตภาเวน นวตฺตพฺพตา, น ปริตฺตารมฺมณาทิภาเวนาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อถาปี’’ติอาทิ. ตตฺถ อถาปิ วตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. สิยา อนารมฺมณนฺติปิ วตฺตพฺพํ สิยาติ อนารมฺมณํ ธมฺมายตนํ สารมฺมเณหิ วิสุํ กตฺวา เอวํ วตฺตพฺพํ สิยา. นวตฺตพฺพ-สทฺโท ยทิ สารมฺมเณเสฺวว วตฺเตยฺย, น เจวํ วุตฺตํ, อวจเน จ อญฺญํ การณํ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น หิ ปญฺหปุจฺฉเก สาวเสสา เทสนา อตฺถี’’ติ. ตสฺมา นวตฺตพฺพ-สทฺโท อนารมฺมเณสุปิ วตฺตเตวาติ อธิปฺปาโย. ยาปิ ‘‘อฏฺฐินฺทฺริยา สิยา อชฺฌตฺตารมฺมณา’’ติ อชฺฌตฺตารมฺมณาทิภาเวน นวตฺตพฺพตา วุตฺตา, สา ชีวิตินฺทฺริยสฺส อากิญฺจญฺญายตนกาเล ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาวมตฺตารมฺมณตํ สนฺธาย วุตฺตา, น สารมฺมณสฺเสว นวตฺตพฺพตาทสฺสนตฺถํ, นาปิ อนารมฺมณสฺส ปริตฺตารมฺมณาทิภาเวน นวตฺตพฺพตาภาวทสฺสนตฺถนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อฏฺฐินฺทฺริยา สิยา อชฺฌตฺตารมฺมณาติ เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สิยา อชฺฌตฺตารมฺมณาตีติ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน อวสิฏฺฐปาฬิสงฺคณฺหเนน ‘‘สิยา น วตฺตพฺพา ‘อชฺฌตฺตารมฺมณา’ติปิ ‘พหิทฺธารมฺมณา’ติปิ ‘อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา’ติปี’’ติ อิมาย ปาฬิยา วุตฺตมตฺถํ ชีวิตินฺทฺริยสฺส ทสฺเสนฺโต ‘‘ชีวิตินฺทฺริยสฺส…เป… นวตฺตพฺพตา เวทิตพฺพา’’ติ อาห, ตํ วุตฺตตฺถเมว.

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อินฺทฺริยวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.