๔. มคฺคสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา

๒๐๕. ติตฺถิเยหิ กปฺปิตสฺส มคฺคสฺส ปกติปุริสนฺตรญาณาทิกสฺส. อริยํ ลภาเปตีติ อริยํ สามญฺญผลํ ลภาเปติ.

ตพฺพิปกฺขวิรติสภาวาติ ตสฺสา สมฺมาวาจาย วิปกฺขโต มิจฺฉาวาจาย วิรติสภาวา. เภทกรมิจฺฉาวาจา ปิสุณวาจา, สพฺพาปิ วา มิจฺฉาวาจา วิสํวาทนาทิวเสน เภทกรีติ อาห ‘‘เภทกรมิจฺฉาวาจาปหาเนนา’’ติ. วิสํวาทนาทิกิจฺจตาย หิ ลูขานํ อปริคฺคาหกานํ มุสาวาทาทีนํ ปฏิปกฺขภูตา สินิทฺธภาเวน ปริคฺคาหกสภาวา สมฺมาวาจา ตปฺปจฺจยสุภาสิตสมฺปฏิคฺคาหเก ชเน, สมฺปยุตฺตธมฺเม จ ปริคฺคณฺหนฺตี ปวตฺตตีติ ปริคฺคหลกฺขณา. เตนาห ‘‘ชเน, สมฺปยุตฺเต จ ปริคฺคณฺหนกิจฺจวตี’’ติ. จีวรกมฺมาทิโก ตาทิโส ปโยโค. กาตพฺพํ จีวรรชนาทิกํ. นิรวชฺชสมุฏฺฐาปนกิจฺจวาติ นิรวชฺชสฺส กตฺตพฺพสฺส, นิรวชฺชากาเรน วา สมุฏฺฐาปนกิจฺจวา. สมฺปยุตฺตธมฺเม จ สมุฏฺฐาเปนฺโตติ เอตฺถ สมุฏฺฐาปนํ มิจฺฉากมฺมนฺตปฏิปกฺขภูตสฺส อตฺตโน กิจฺจสฺส อนุคุณภาเวน สมฺปยุตฺตานํ ปวตฺตนเมว, อุกฺขิปนํ วา เนสํ กายิกกิริยาย ภารุกฺขิปนํ วิย. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ, อาชีวสฺเสว วา วิโสธนํ โวทาปนํ.

ทิฏฺเฐกฏฺฐาติ ทิฏฺฐิยา สหชปหาเนกฏฺฐา, ปฐมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิวเสเนว ตํ เวทิตพฺพํ. ‘‘ทิฏฺเฐกฏฺฐอวิชฺชาทโย’’ติปิ ปาโฐ. เอตสฺมึ ปกฺเข จตุมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา สงฺคโห กโต โหติ. อุปริมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา ปน ทิฏฺฐิฏฺฐาเน ตํตํมคฺควชฺโฌ มาโน คเหตพฺโพ. โส หิ ‘‘อห’’นฺติ ปวตฺติอาการโต ทิฏฺฐิฏฺฐานิโย. ปกาเสตีติ กิจฺจปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ. เตเนว หิ องฺเคนาติ เตเนว สมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาเตน มคฺคงฺเคน. ตถาปวตฺติเตน กรณภูเตน, เตน วา การเณน. องฺค-สทฺโท หิ การณตฺโถปิ โหตีติ. ตตฺถาติ มคฺเค, มคฺคจิตฺตุปฺปาเท วา.

อิมสฺเสวาติ อริยมคฺคปริยาปนฺนสฺเสว. ยทิปิ วิรมิตพฺพโต วิรมนฺตสฺส เจตนาปิ ลพฺภเตว, วิรติยา เอว ปน ตทา ปธานภาโวติ อาห ‘‘วิรมณกาเล วา วิรติโย’’ติ. สุภาสิตาทีติ อสมฺผปฺปลาปาทิ. อาทิ-สทฺเทน อปิสุณาทิ สงฺคหิตา. ภาสนาทีติ เอตฺถ ปน กายสุจริตาทิ. อมคฺคงฺคตฺตาติ อมคฺคสภาวตฺตา. ตเมว เจตนาย อมคฺคสภาวตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกสฺส ญาณสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมฺมาวาจาทิกิจฺจตฺตยํ นาม มิจฺฉาวาจาทีนํ ติณฺณํ ปาปธมฺมานํ สมุจฺฉินฺทนํ, มคฺคเจตนา จ ตํสภาวา น โหตีติ น ตสฺสา มคฺคกฺขเณ สมฺมาวาจาทิภาวสิทฺธิ. ตํสิทฺธิยนฺติ กิจฺจตฺตยสิทฺธิยํ. ยถา ปนสฺสา ปุพฺพภาเค สุภาสิตวาจาทิภาโว, เอวํ มคฺคกฺขเณปิ สิยา. เอวํ สนฺเต ยถา ตตฺถ เอกสฺส สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ติกิจฺจตา, สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนญฺจ เอเกกานํ จตุกิจฺจตา, เอวํ เอกา มคฺคเจตนา สมฺมาวาจาทิกิจฺจตฺตยสฺส สาธิกา ภเวยฺย, ตถา จ สติ มคฺเค สมฺมาวาจาทีนิ ตีณิ องฺคานิ น ภเวยฺยุํ, ฉฬงฺคิโก จ อริยมคฺโค สิยาติ ตยิทมาห ‘‘เอกาย เจตนายา’’ติอาทินา. ยสฺมา ปเนตํ นตฺถิ, ตสฺมา มคฺคปจฺจยตาวจนโต จ น เจตนาย มคฺคภาโวติ มคฺคกฺขเณ วิรติโยว สมฺมาวาจาทโย.

พฺรูหนํ สุขํ. สนฺตสุขํ อุเปกฺขา. สา หิ ‘‘อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๔๔; วิภ. อฏฺฐ. ๒๓๒) วุตฺตา. วิตกฺกาทีนนฺติ เตเยว อภินิโรปนาทโย ปากฏปริยาเยน วุตฺตา.

วจีสงฺขารภาวโต วจีเภทสฺส อุปการโก วิตกฺโก. ‘‘สาวชฺชา…เป… อุปการโก เอวา’’ติ อิมินา วจีเภทตํ สมุฏฺฐาปกเจตนานํ วิย วิรติยาปิ วิเสสปจฺจโย วิตกฺโกติ ทสฺเสติ. วจีเภทนิยามิกา วาจาติ วจีทุจฺจริตวิรติมาห. สา หิ สมฺมาวาจาภูตา มิจฺฉาวาจาสุ สํยมินี. ตตฺถ ยถา วิสํวาทนาทิมิจฺฉาวาจโต อวิรโต มิจฺฉากมฺมนฺตโตปิ น วิรมเตว. ยถาห – ‘‘เอกํ ธมฺมํ…เป… อการิย’’นฺติ (ธ. ป. ๑๗๖). ตถา อวิสํวาทนาทินา สมฺมาวาจาย ฐิโต สมฺมากมฺมนฺตมฺปิ ปูเรติเยวาติ อาห ‘‘วจีเภท…เป… อุปการิกา’’ติ. ธมฺมานํ ปวตฺตินิฏฺฐาภาวโต ยถา คตีติ นิพฺพตฺติ วุจฺจติ, เอวํ ปวตฺติภาวโต รสลกฺขณานิปีติ อาห ‘‘กิจฺจาทิสภาเว วา’’ติ.

อภินนฺทนนฺติ ตณฺหาทิวเสน อภินนฺทนํ.

วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห, อตฺถปริปุจฺฉนํ ปริปุจฺฉาติ ตทุภยํ สวนาธีนนฺติ อาห ‘‘สวนญาเณ เอว อวโรธํ คจฺฉนฺตี’’ติ. ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ ปริคฺคณฺหนํ.

ตสฺสาติ ปโยคสฺส.

โสติ กามวิตกฺกปฺปวตฺติยา การณภูโต สุภนิมิตฺเต อโยนิโสมนสิกาโร. ตสฺสาติ กามวิตกฺกสฺส. คตํ คมนํ ปวตฺติ, ตสฺส อุปาโยติ คตมคฺโค.

ปหาตพฺพเอกตฺตนฺติ ปหาตพฺพตาสามญฺญํ.

มคฺคภาเวน จตุพฺพิธมฺปิ เอกตฺเตนาติ โสตาปตฺติมคฺคาทิวเสน จตุพฺพิธมฺปิ มคฺคภาเวน เอกตฺเตน สามญฺญโต คเหตฺวา ‘‘อสฺสา’’ติ เอกวจเนน วุตฺตนฺติ อตฺโถ. สพฺพสฺส มคฺคสฺส อญฺญมญฺญํ สทิสตา, ตถา อสทิสตา จ เอกจฺจสทิสตา จ ฌานงฺควเสน สพฺพสทิสสพฺพาสทิสเอกจฺจสทิสตา, โส เอว วิเสโสติ โยเชตพฺพํ. วิปสฺสนานิยามํ ธุรํ กตฺวา อาหาติ สมฺพนฺโธ. อิธ ปนาติ อิมิสฺสา สมฺโมหวิโนทนิยํ. สมฺมสิ…เป… นิวตฺตนโตติ ปฐมตฺเถรวาทํ วทนฺโต ตทชฺฌาสยํ ปุรกฺขตฺวา วทตีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. อิตรถา อิตรวาทาเปตฺถ ทสฺสิตา เอวาติ. ปาทกชฺฌานนิยามนฺติ ปาทกชฺฌานนิยามํ ธุรํ กตฺวา อาหาติ โยชนา. ‘‘วิปสฺสนา …เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ตสฺสา อิธ ปฏิกฺเขปตา อตฺถิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เกจิ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา นิยาเมตีติ วทนฺตี’’ติ? นยิทเมวํ. อิธาปีติ อิธ ปาทกชฺฌานนิยาเมปิ วิปสฺสนานิยาโม น ปฏิกฺขิตฺโตติ อยเญฺหตฺถ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘สาธารณตฺตา’’ติ. ‘‘อิธ ปนา’’ติ อิมินาปิ ปฐมตฺเถรวาโท สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิปสฺสนานิยาโม วิสุํ คหิโตติ? วาทตฺตยาวิธุรตาทสฺสนตฺถํ. อญฺเญ จาจริยวาทาติ สมฺมสิตชฺฌานปุคฺคลชฺฌาสยวาทา.

‘‘อารุปฺเป ติกจตุกฺกชฺฌานํ…เป… น โลกิย’’นฺติ อิทํ เถรวาเท อาคตํ โปราณฏฺฐกถายํ ตนฺตึ กตฺวา ฐปิตนฺติ อฏฺฐสาลินิยํ สงฺคเหตฺวา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ. เยสูติ ปจฺฉิมชฺฌานวชฺชานิ สนฺธาย วทติ. ตตฺถ หิ อรูปุปฺปตฺติยํ สํสโย, น อิตรสฺมึ. ‘‘จตุกฺกปญฺจกชฺฌาน’’นฺติ วุตฺเต อวิเสสโต สาสวานาสวํ อเปกฺขียติ, นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณวจเนเนตฺถ สาสวโต อวจฺฉินฺทนตฺถํ ‘‘ตญฺจ โลกุตฺตร’’นฺติ วตฺวา นิวตฺติตธมฺมทสฺสนตฺถํ ‘‘น โลกิย’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมุทายญฺจ…เป… อาหา’’ติ. อิตรถา พฺยภิจาราภาวโต ‘‘โลกุตฺตร’’นฺติ วิเสสนํ นิรตฺถกํ สิยา. ตโย มคฺคาติ ทุติยมคฺคาทโย. ตชฺฌานิกนฺติ ติกจตุกฺกชฺฌานิกํ โสตาปตฺติผลาทึ. อญฺญฌานิกาปีติ ติกจตุกฺกชฺฌานโต อญฺญฌานิกาปิ จตุกฺกชฺฌานิกาปิ มคฺคา อุปฺปชฺชนฺติ. ปิ-สทฺเทน ตชฺฌานิกาปิ ติกจตุกฺกชฺฌานิกาติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ จตุโวการภเวปิ ปญฺจโวการภเว วิย มคฺคสฺส ติกจตุกฺกชฺฌานิกภาเว เกนสฺส ฌานงฺคาทินิยาโมติ อาห ‘‘ฌานงฺคาทินิยามิกา ปุพฺพาภิสงฺขารสมาปตฺตี’’ติ. ปุพฺพาภิสงฺขารสมาปตฺตีติ จ ปาทกภูตา อตฺตนา อติกฺกนฺตธมฺมวิราคภาเวน วิปสฺสนาย ปุพฺพาภิสงฺขารการี อรูปสมาปตฺติ, ผลสมาปตฺติ วา. เตนาห ‘‘ปาทก’’นฺติ. น สมฺมสิตพฺพาติ น สมฺมสิตพฺพา สมาปตฺติ ฌานงฺคาทินิยามิกา สมฺมสิตพฺพานํ ติกจตุกฺกชฺฌานานํ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนโต, อิตรตฺถ จ วิเสสาภาวโต. ผลสฺสปีติ จตุตฺถปญฺจมชฺฌานิกผลสฺสปิ.

ทุกฺขญาณาทีนนฺติ ทุกฺขสมุทยญาณานํ. ตํตํกุสลารมฺมณารมฺมณตฺตาติ กามาวจราทีสุ เยน เยน กุสเลน สทฺธึ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส ตสฺส กุสลสฺส อารมฺมณํ อารมฺมณํ เอเตสนฺติ ตํตํกุสลารมฺมณารมฺมณา, ตพฺภาวโต. ตํตํวิรมิตพฺพาทิอารมฺมณตฺตาติ วิสํวาทนวตฺถุอาทิอารมฺมณตฺตา. วีติกฺกมิตพฺพโต เอว หิ วิรตีติ. ‘‘องฺคาน’’นฺติ อิทํ ‘‘เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทีน’’นฺติ เอตฺถาปิ โยเชตพฺพํ อวยเวน วินา สมุทายาภาวโต. วิเสสปจฺจโยติ ภินฺนสีลสฺส, อปริสุทฺธสีลสฺส วา สมฺมปฺปธานาสมฺภวโต สมาธานสฺส วิย วายามสฺส สีลํ วิเสสปจฺจโย. อยญฺจ อตฺโถ ยทิปิ ปุริมสิทฺธสีลวเสน ยุตฺโต, สหชาตวเสนาปิ ปน ลพฺภเตวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺปยุตฺตสฺสาปี’’ติ อาห. สหชเมว เจตฺถ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘สมฺปยุตฺตสฺเสว จา’’ติอาทิ. สมฺโมโส ปมาโท, ตปฺปฏิปกฺโข อสมฺโมโส อปฺปมาโท, โส จิตฺตสฺส อารกฺขาติ อาห ‘‘เจตโส รกฺขิตตา’’ติ.

สีลกฺขนฺโธ จาติ จ-สทฺเทน สมาธิกฺขนฺโธ จ. ขนฺติปฺปธานตฺตา สีลสฺส อโทสสาธนตา, นีวรณเชฏฺฐกสฺส กามจฺฉนฺทสฺส อุชุวิปจฺจนีกภาวโต สมาธิสฺส อโลภสาธนตา ทฏฺฐพฺพา. สาสนนฺติ ปฏิเวธสาสนํ, ‘‘สาสนพฺรหฺมจริย’’นฺติ จ วทนฺติ.

มคฺคสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.