๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

๒๐๖-๒๑๔. ‘‘ปริญฺเญยฺยภาวรหิเต เอกนฺตปหาตพฺเพ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ตณฺหายปิ จกฺขาทีนํ วิย ตณฺหาวตฺถุตาวจเนน ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา. ยถาห ‘‘รูปตณฺหา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓; วิภ. ๒๐๓). ตปฺปฏิพทฺธสํกิเลสปฺปหานวเสน สมติกฺกมิตพฺพตา หิ ปริญฺเญยฺยตา. เอกนฺตปหาตพฺพตา จ น ตณฺหาย เอว, อถ โข อวเสสานํ สํกิเลสธมฺมานมฺปิ. ตถา หิ เตสํ สพฺพโส อจฺจนฺตปฺปหายิกา ทสฺสนภาวนาติ? สจฺจเมตํ, ตถาปิ ยถา ‘‘ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๙) ตณฺหาวชฺเช อุปาทานกฺขนฺธปญฺจเก ปริญฺเญยฺยภาโว นิรุโฬฺห, น ตถา ตณฺหาย, ตณฺหาย ปน ‘‘ยายํ ตณฺหา โปโนภวิกา’’ติอาทินา (วิภ. ๒๐๓; ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๙๑, ๔๖๐; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๔; ปฏิ. ม. ๑.๓๔) สมุทยภาโว วิย สาติสยํ ปหาตพฺพภาโว นิรุโฬฺหติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริญฺเญยฺยภาวรหิเต เอกนฺตปฺปหาตพฺเพ’’ติ วุตฺตํ. ยสฺส อสงฺคหิโต ปเทโส อตฺถิ, โส สปฺปเทโส, เอกเทโสติ อตฺโถ. ตตฺถาติ อริยสจฺจสทฺเท. สมุทโยติ สมุทยตฺโถ. ‘‘นิปฺปเทสโต สมุทยํ ทสฺเสตุ’’นฺติ สมุทยสฺเสเวตฺถ คหเณ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกฺขนิโรธา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทุกฺขนิโรธาติ ทุกฺขํ, นิโรโธ จ. อริยสจฺจเทสนายนฺติ อริยสจฺจเทสนายมฺปิ สจฺจเทสนายํ วิย. ธมฺมโตติ เทเสตพฺพธมฺมโต นิปฺปเทสา เอว. ‘‘อวเสสา จ กิเลสา’’ติอาทินา เทสนาเภโท เอว หิ ตตฺถ วิเสโส. เตนาห ‘‘น หิ ตโต อญฺโญ’’ติอาทิ. อปุพฺโพ นตฺถีติ ธมฺมโต อปุพฺโพ นตฺถีติ อตฺโถ. ตสฺสาติ สมุทยสฺส. สพฺพตฺถ ตีสุปิ วาเรสูติ อฏฺฐงฺคิกปญฺจงฺคิกสพฺพสงฺคาหิกเภเทสุ มหาวาเรสุ, ตทนฺโตคเธสุ จ ปญฺจสุ โกฏฺฐาเสสุ. อปุพฺพสฺสาติ ‘‘อวเสสา จ กิเลสา’’ติอาทินา ตณฺหาย อปุพฺพสฺส. อวสิฏฺฐกิเลสาทีนญฺหิ สมุทยตาวจนํ อิธ อปุพฺพทสฺสนํ. ตสฺส ยทิปิ ทุติยตติยวาเรสุ วิเสโส นตฺถิ, ปญฺจสุ ปน โกฏฺฐาเสสุ อุปรูปริ อปุพฺพํ ทสฺสิตนฺติ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ตญฺหิ สมุทยวิเสสทสฺสนํ, อิตรํ ปน มคฺควิเสสทสฺสนํ. ตสฺส จ ธมฺมโต อปุพฺพาภาโว ทสฺสิโตเยว. ยทิ เอวํ ทุติยาทิโกฏฺฐาเสสุ, ปฐมโกฏฺฐาเสปิ วา กสฺมา ตณฺหา คหิตาติ อาห ‘‘อปุพฺพสมุทยทสฺสนตฺถายปิ หี’’ติอาทิ. เกวลายาติ ตทญฺญกิเลสาทินิรเปกฺขาย. เทสนาวเสน น วุตฺโตติ น ธมฺมวเสนาติ อธิปฺปาโย. ตสฺมา ทุกฺขาทีนิ ตตฺถ อริยสจฺจเทสนายํ สปฺปเทสานิ ทสฺสิตานิ โหนฺติ ปริยาเยนาติ ทฏฺฐพฺพํ. อภิธมฺมเทสนา ปน นิปฺปริยายกถาติ กตฺวา อฏฺฐกถายํ ‘‘นิปฺปเทสโต สมุทยํ ทสฺเสตุํ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ปจฺจยสงฺขาตนฺติ ปจฺจยาภิมตํ ปจฺจยภูตํ, ปจฺจยโกฏฺฐาสํ วา.

เตสนฺติ กุสลธมฺมานํ. ปจฺจยานํ ปหานวเสนาติ เหตุนิโรเธน ผลนิโรธํ ทสฺเสติ, ตปฺปฏิพทฺธกิเลสปฺปหาเนน วา กุสลานํ ปหานํ วุตฺตํ. ยถา ‘‘ธมฺมาปิ โว, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๐). อิติ ปริยายโต กุสลานํ ปหานํ วุตฺตํ, น นิปฺปริยายโต ตทภาวโตติ อาห ‘‘น หิ กุสลา ปหาตพฺพา’’ติ. ยถา จ กุสลธมฺเมสุ, อพฺยากตธมฺเมสุปิ เอเสว นโย. นิโรธนฺติ อสงฺขตธาตุํ. อปฺปวตฺติภาโวติ โย นิโรธสฺส นิพฺพานสฺส ตณฺหาทิอปฺปวตฺติเหตุภาโว, ตํ ปหานนฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

กายกมฺมาทิสุทฺธิยาติ ปุพฺพภาคกายกมฺมวจีกมฺมอาชีวสุทฺธิยา ทูรตรูปนิสฺสยตํ อริยมคฺคสฺส ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ปญฺจงฺคิกํ…เป… ปวตฺตตํ ทีเปติ, น ปน อริยมคฺคสฺส ปญฺจงฺคิกตฺตาติ อธิปฺปาโย. ญาปกนิทสฺสนนฺติ ญาปกภาวนิทสฺสนํ, เอเตน ‘‘วจนโต’’ติ อิทํ เหตุอตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ทสฺเสติ. วจนโตติ วา อีทิสสฺส วจนสฺส สพฺภาวโต. ปฏิปทาย เอกเทโสปิ ปฏิปทา เอวาติ อตฺโถ. นิทฺทิฏฺโฐ ธมฺมสงฺคาหเกหิ สงฺคายนวเสน.

ฌาเนหิ เทสนาปเวโส ‘‘โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวตี’’ติ (ธ. ส. ๒๗๗) ฌานสีเสน เทสนาว. ตถา ภาวนาปเวโส. ปาฬิคมนนฺติ ปาฬิปวตฺติ ปาฐเทสนา. ยถาวิชฺชมานธมฺมวเสนาติ ตสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท ลพฺภมานวิตกฺกาทิธมฺมวเสน.

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.