๑. เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

๘๔๓-๔. อตฺถิปฏิจฺจํ นามาติ อตฺถิตา ปฏิจฺจตฺโถ นาม, อสติปิ สหชาตปุเรชาตาทิภาเว ยสฺมึ สติ ยํ โหติ, โส ตสฺส ปจฺจโยติ กตฺวา ยถา ตถา อตฺถิตามตฺตํ อิธ ปฏิจฺจตฺโถติ อตฺโถ. ตํ ปน ปฏิจฺจตฺถํ พฺยติเรกมุเขน ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นิสฺสยาทิปจฺจยภาเวน ปฏิจฺจาติ วุตฺตนฺติ นิสฺสยาทิปจฺจยภาวโต ปจฺจยภูตํ จกฺขาทิ ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ วุตฺตํ. เอกิสฺสา เสณิยาติ อฏฺฐารสสุ เสณีสุ มยํ อมุกาย เสณิยา ชาตามฺห, น อญฺเญ วิย อปฺปญฺญาตาติ เอวเมตฺถ อตฺถํ วทนฺติ.

ปุรโต กรณํ ปมุขภาวกรณํ. นิธานราสีติ นิทหิตฺวา ฐปิตธนนิจโย. ยโสติ อิสฺสริยํ. ตํ ปน เยสุ วตฺตติ, เตสุ ปฏฺฐาปกอาณากรเณหิ ปากโฏ โหตีติ ‘‘ปฏฺฐาปกมโท, อาณากรณมโท’’ติ จ วุตฺตํ.

๘๔๕. วตฺถุนาติ ชาติอาทิปวตฺติเหตุนา.

๘๔๖. ปติฏฺฐาภาโวติ กุสลกมฺเมสุ ปติฏฺฐานาภาโว, โส ปน ยสฺมา กุสลกิริยาย ฐานํ น โหติ, ตสฺมา ‘‘กุสลกรเณ อฏฺฐาน’’นฺติ อาห. ปมาทสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส เอวมาทิโก ปริยาโยติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน ‘‘วจีทุจฺจริเต, มโนทุจฺจริเต จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโค, มกฺโข, ปฬาโส’’ติ จ เอวมาทิกสฺส สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ปมาโท ปมชฺชนาที’’ติอาทิโก ตทตฺถปฺปกาสโก, ‘‘จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโค โวสฺสคฺคานุปฺปาทน’’นฺติอาทิโก ตปฺปริยายปฺปกาสโก พฺยญฺชนปริยาโย จ อปริยนฺโตติ สมฺพนฺโธ. ‘‘จตฺตาโร ขนฺเธ ทสฺเสตี’’ติ อิมินา สติโวสฺสคฺคาการปฺปวตฺตา จตฺตาโร อกุสลกฺขนฺธา ปมาโทติ วทติ.

๘๔๗. อนิวาตวุตฺติตาย เหตุภูโต จิตฺตสมฺปคฺคโห มานวิเสโส.

๘๔๘. อุตฺตรภาโว อุตฺตริยํ, กรเณน อุตฺตริยํ กรณุตฺตริยํ, สารมฺเภน ปรสฺส กิริยโต อุตฺตริกิริยา.

๘๔๙. เนรุตฺติกวิธาเนนาติ อิ-การจฺจ-การานญฺจ ร-การตาปาทเนน.

อตฺตหิตํ อตฺตาติ อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทสมาห ยถา ‘‘รูปภโว รูปํ, ภีมเสโน ภีโม’’ติ จ. อาทินฺโน, ปตฺโต วา อตฺโถ อตฺตาติ นิรุตฺตินเยน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

มุทฺทิตสฺสาติ องฺกิตสฺส.

๘๕๐. ชานนฺตสฺเสว มหาชนสฺส. อุปาทานาทิปจฺจเยติ อินฺธนุทกจีวราทิเก ปาริปูริเหตุเก.

๘๕๑. คณฺฐิกา สยํ คณฺฐิกรณโต. ปติรูปวจนโต, อญฺเญสํ คณฺฐิเภทโต จ คณฺฐิภูตา.

๘๕๒. อเภชฺชนฺตรตาย สมาเสวิตตาย สุฏฺฐุ อาเสวิตตาย.

๘๕๓. จิรกาลปริภาวิตตฺเตน เตมนกรณํ อลฺลภาวกรณํ, โลภวเสน อวสฺสวนนฺติ อตฺโถ.

เอวํ สนฺเต กถํ ขียนนฺติ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ขียนนฺติ จา’’ติอาทิ.

๘๕๔. จีวรมณฺฑนาทีนนฺติ จีวรมณฺฑนา ปตฺตมณฺฑนา เสนาสนมณฺฑนาติ อิเมสํ. อิทานิ ตํ วิเสสนภาวํ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘จีวเรน หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๘๕๕. สภาครหิโต, สภาคปฏิปกฺโข วา อสภาโค, อนนุกูลานํ ปฏิกฺกูลตา วา. เตนาห ‘‘มานถทฺธตา, วิโรโธ วา’’ติ.

๘๕๖. สงฺกมฺปนา อุกฺกณฺฐนาวเสน อนวฏฺฐานํ, อนวธานํ วา. ตสฺส ตสฺส อารมฺมณสฺส ตณฺหายนา.

๘๕๗. กายสฺสาติ นามกายสฺส. ตสฺมิญฺหิ อวิปฺผาริเก รูปกาโยปิ อวิปฺผาริโก โหติ.

๘๖๐. ราคาทีนนฺติ ราคโมหอหิริกาโนตฺตปฺปวิจิกิจฺฉาทีนํ.

๘๖๑. ติวิธมฺปิ กุหนวตฺถุํ ทสฺเสตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ มหานิทฺเทเส. ‘‘ตตฺถ กตมา กุหนา ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺสา’’ติอาทินา (วิภ. ๘๖๑) อิธ ขุทฺทกวิภงฺเค อาคตํ เทสนานยํ นิสฺสาย มหานิทฺเทสเทสนา ปวตฺตาติ อาห ‘‘นิสฺสยภูตาย อิมาย ปาฬิยา’’ติ.

อนฺตรหิตานีติ อนฺตวิกลานิ ฉินฺทนฺตานิ.

ลาภสกฺการสิโลกเหตุ สมฺภาวนาธิปฺปาเยน สํยตาการทสฺสนํ โกหญฺญนฺติ อาห ‘‘ปาปิจฺฉตาย นิรตฺถกกายวจีวิปฺผนฺทนิคฺคหณํ โกรช’’นฺติ. โย สํเวคพหุโล กุกฺกุจฺจโก ปุพฺเพนาปรํ อตฺตโนปิ กิริยํ ปริสงฺกนฺโต ปจฺจเวกฺขมาโน ติฏฺฐติ, ตาทิสํ วิย อตฺตานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อติปริสงฺกิโต’’ติ วุตฺโต.

๘๖๔. ปสํสามุเขน นินฺทนนฺติ ปสํสาวตฺถุโต ขิปนํ พหิ ฉฑฺฑนํ ยถา ‘‘อทายกํ อโห ทานปตี’’ติ.

๘๖๕. คเวสนกมฺมนฺติ อปฺปเกน ลาเภน มหนฺตสฺส ปริเยสนกพฺยาปาโร.

๘๖๖. โปกฺขรํ วุจฺจติ สุนฺทรํ, วณฺณสฺส สุนฺทรภาโว วณฺณปาริปูรี โหตีติ อาห ‘‘วณฺณปาริปูรี วา วณฺณโปกฺขรตา’’ติ.

๘๗๙. เสยฺยมานาทินิทฺเทเสสูติ ‘‘ตตฺถ กตโม เสยฺยสฺส ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติ มาโน’’ติอาทินา (วิภ. ๘๖๙) นิทฺทิฏฺเฐสุ นวสุ มานนิทฺเทเสสุ. ‘‘เสยฺยาทิปุคฺคโล’’ติ อิทํ ตตฺถ ปาฬิยํ เสยฺยาทีนํ นวนฺนํ ปุคฺคลานํ อามฏฺฐตฺตา วุตฺตํ. อิธ ปน ปุคฺคลามสเน สติ เสยฺยปุคฺคโล จ อามสิตพฺโพ สิยา. เตเนวาห ‘‘เสยฺยมานภาเวปี’’ติ. เสยฺยมานภาเวปีติ ปิ-สทฺโท อากฑฺฒโก อเสยฺยมานนิทฺเทเสปิ ปุคฺคลามสนสฺส กตตฺตา. ยสฺส กสฺสจีติ เสยฺยาทีสุ ยสฺส กสฺสจิ ปุคฺคลสฺส.

๘๘๐. ปุริมมานสฺสาติ ปุพฺเพ ปวตฺตสฺส สทิสมานสฺส, หีนมานสฺส วา, สทิสมานวเสเนว ปน ปาฬิ อาคตา.

๘๘๑. ‘‘มิคานํ โกตฺถุโก อนฺโต, ปกฺขีนํ ปน วายโส’’ติ (ชา. ๑.๓.๑๓๕) วจนโต อาห ‘‘ปกฺขิชาตีสุ วายโส อนฺโต ลามโก’’ติ.

๘๘๒. วิราคนฺติ อรหตฺตํ.

๘๘๓. มานสมฺปยุตฺตจฺฉนฺโท ตณฺหาฉนฺโท. มานสภาวํ อนุคโต เสยฺยาทิโต สมฺปคฺคณฺหนวเสน ปวตฺโต มานสมฺปยุตฺตกตฺตุกมฺยตาฉนฺโท วา มานจฺฉนฺโท.

๘๘๔. ตตฺถาติ ตสฺมึ วิลมฺพเน นิปฺผาเทตพฺเพ. ยุตฺตํ อนุจฺฉวิกํ. มุตฺตํ วิสฺสฏฺฐํ. สิลิฏฺฐํ สหิตํ, อตฺถทฺวยวิภาวกํ วา.

๘๘๘. อนุทฺทยสฺเสวาติ เมตฺตายนฺตสฺส วิย อนุกมฺปนฺตสฺส วิย วิกปฺปนาติ อาห ‘‘สหนนฺทิตาทิกสฺสา’’ติ, เมตฺตาทิปติรูเปน ปวตฺตเคหสิตสิเนหสฺสาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตาทิโส ราโค’’ติ. อตฺโถ ยุชฺชตีติ เอวมฺปิ ‘‘ตตฺถา’’ติ ปาฬิปทสฺส อตฺโถ ยุชฺชติ. ปรานุทฺทยตาเหตุโก หิ ปรานุทฺทยตาสหิโต โส วิตกฺโกติ.

๘๙๐. กามคุณปาริปูริยา เยภุยฺเยน โลโก สมฺภาเวตีติ อาห ‘‘อนวญฺญตฺตตฺถเมว กามคุเณ จ ปตฺเถตี’’ติ.

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.