๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

๗๔๗. สพฺพญาณารมฺมณตายาติ ปฏิสมฺภิทาปฏิสมฺภิทาญาณารมฺมณตาย. ‘‘สุตฺตนฺตภาชนีเย ปน…เป… สิยา’’ติ อิทํ อภิธมฺมภาชนีเยน วิรุชฺฌติ, ตสฺส วา สาวเสสเทสนตา อาปชฺชตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อภิธมฺมภาชนีเย’’ติอาทิ. นิรวเสสกถนนฺติ อเสเสตฺวา กถนํ. เตน จิตฺตุปฺปาทสงฺคหิเต อตฺเถ อเสเสตฺวา เทสนา อิธ อภิธมฺมภาชนียสฺส ภาโร, น สพฺพเญยฺยธมฺเมติ ทสฺเสติ. ยถาทสฺสิตวิสยวจนวเสนาติ ทสฺสิตปฺปการวิสยสฺส กถนวเสน, ธมฺมตฺถวเสน ทสฺสิเต ตํตํจิตฺตุปฺปาเท ตตฺถ ธมฺมนิรุตฺตาภิลาเปน ญาณสฺส กถนวเสนาติ อตฺโถ. อญฺญารมฺมณตํ น ปฏิเสเธติ อตปฺปรภาวโตติ อธิปฺปาโย. น นิรวเสเสน กถนํ อจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนสฺส วิสยสฺส อกถิตตฺตา. เอวํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาวิสยสฺสาปิ น นิรวเสเสน กถนนฺติ สุตฺตนฺตภาชนีเย อวิเสสวจเนน สพฺพญาณารมฺมณตํเยว ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย ปติฏฺฐาเปติ. ตถา ติสฺโส ปฏิสมฺภิทาติอาทิปญฺหปุจฺฉกปาฬิยาปิ. ติสฺโสติ อตฺถธมฺมปฏิภานปฏิสมฺภิทา. นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา หิ ‘‘ปริตฺตารมฺมณา’’เตว วุตฺตา.

ยทิปิ สิยา น ตสฺสา มหคฺคตารมฺมณตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘น หิ มคฺโค ปจฺจยุปฺปนฺโน น โหตี’’ติ อิมินา ‘‘อตฺถปฏิสมฺภิทา น มคฺคารมฺมณา’’ติ วจนสฺส ยถาวุตฺตตฺถสาธกตํ วิภาเวติ. ตสฺสาติ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย น มหคฺคตารมฺมณตา สมฺภวติ นนุ นยํ อนุสฺสรนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. เทฺวปีติ ‘‘อตฺถปฏิสมฺภิทา น มคฺคารมฺมณา, ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา สิยา ปริตฺตารมฺมณา, สิยา มหคฺคตารมฺมณา, สิยา อปฺปมาณารมฺมณา’’ติ จ เทฺวปิ เอตา ปาฬิโย. ตาสุ พลวตราย ฐานสฺส, อิตราย อธิปฺปายมคฺคนสฺส จ อุปายทสฺสนมุเขน ตาสํ อญฺญมญฺญํ อวิโรธํ ทสฺเสตุํ ‘‘กุสลากุสลานํ ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘นิปฺปริยายา ตตฺถ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ เอเตน ตตฺถ อตฺถปฏิสมฺภิทาย ปริยายภาวมาห. ตถา วิปากกิริยานนฺติอาทิ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส วิสทิสูทาหรณทสฺสนํ. อุภเยนปิ ‘‘อตฺถปฏิสมฺภิทา น มคฺคารมฺมณา’’ติ (วิภ. ๗๔๙) วจนํ สุตฺตนฺตนยานุคตํ นิปฺปริยายตฺถสฺส ตตฺถ อธิปฺเปตตฺตาติ ทีเปติ. กิญฺจิ ปน ญาณนฺติอาทิ ‘‘ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา’’ติอาทิปาฬิยา สมตฺถกํ. ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส ปฏิภานํ ทีปนํ ปฏิภานํ. เตนาห ‘‘เญยฺยปฺปกาสนโต’’ติ. อิติ ยา ‘‘ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา’’ติ ปาฬิ, ตสฺสา พลวภาววิภาวเนน อิตราย อธิปฺปายมคฺคนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. นิปฺปริยายาติ ปริยายรหิตา อุชุกํ สรูเปเนว ปวตฺตา. นิปฺปริยาย…เป… ปวตฺติยนฺติ เอกนฺติกอตฺถารมฺมณํ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, ญาณารมฺมณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาติ คเหตฺวา เทสนายํ.

โส เอวาติ ปรสฺส อภิลาปสทฺโท เอว. อนุวตฺตมานตา จสฺส นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปจฺจุปฺปนฺนเมว สทฺทํ อารมฺมณํ กโรนฺตี, สทฺทํ สุตฺวา ‘‘อยํ สภาวนิรุตฺติ, อยํ น สภาวนิรุตฺตี’’ติ ชานนฺตีติ จ อาทิวจนวเสน เวทิตพฺโพ.

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปฏิสมฺภิทาวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.