๑-๒. ปฐมเจโตวิมุตฺติผลสุตฺตาทิวณฺณนา

๗๑-๗๒. ตติยสฺส ปฐเม อวิชฺชาปลิฆนฺติ เอตฺถ อวิชฺชาติ วฏฺฏมูลิกา อวิชฺชา, อยํ ปจุรชเนหิ อุกฺขิปิตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวโต ทุกฺขิปนฏฺเฐน นิพฺพานทฺวารปฺปเวสวิพนฺธเนน จ ‘‘ปลิโฆ วิยาติ ปลิโฆ’’ติ วุจฺจติ. เตเนส ตสฺสา อุกฺขิตฺตตฺตา ‘‘อุกฺขิตฺตปลิโฆ’’ติ วุตฺโต. ปุนพฺภวสฺส กรณสีโล, ปุนพฺภวํ วา ผลํ อรหตีติ โปโนภวิกา, ปุนพฺภวทายิกาติ อตฺโถ. ชาติสํสาโรติ ชายนวเสน เจว สํสรณวเสน จ เอวํลทฺธนามานํ ปุนพฺภวกฺขนฺธานํ ปจฺจโย กมฺมาภิสงฺขาโร. ชาติสํสาโรติ หิ ผลูปจาเรน การณํ วุตฺตํ. ตญฺหิ ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติการณวเสน ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘ปริขา’’ติ วุจฺจติ สนฺตานสฺส ปริกฺขิปนโต. เตเนส ตสฺส สํกิณฺณตฺตา วิกิณฺณตฺตา สพฺพโส ขิตฺตตฺตา วินาสิตตฺตา ‘‘สํกิณฺณปริโข’’ติ วุตฺโต.

ตณฺหาสงฺขาตนฺติ เอตฺถ ตณฺหาติ วฏฺฏมูลิกา ตณฺหา. อยญฺหิ คมฺภีรานุคตฏฺเฐน ‘‘เอสิกา’’ติ วุจฺจติ. ลุญฺจิตฺวา อุทฺธริตฺวา. โอรมฺภาคิยานีติ โอรมฺภาคชนกานิ กามภเว อุปปตฺติปจฺจยานิ กามราคสํโยชนาทีนิ. เอตานิ หิ กวาฏํ วิย นครทฺวารํ จิตฺตํ ปิทหิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘อคฺคฬา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตเนส เตสํ นิคฺคตตฺตา ภินฺนตฺตา ‘‘นิรคฺคโฬ’’ติ วุตฺโตติ. อคฺคมคฺเคน ปนฺโน อปจิโต มานทฺธโช เอตสฺสาติ ปนฺนทฺธโช. ปนฺนภาโรติ ขนฺธภารกิเลสภารอภิสงฺขารภารา โอโรปิตา อสฺสาติ ปนฺนภาโร. วิสํยุตฺโตติ จตูหิ โยเคหิ สพฺพกิเลเสหิ จ วิสํยุตฺโต. อสฺมิมาโนติ รูเป อสฺมีติ มาโน, เวทนาย, สญฺญาย, สงฺขาเรสุ, วิญฺญาเณ อสฺมิมาโน. เอตฺถ หิ ปญฺจปิ ขนฺเธ อวิเสสโต ‘‘อสฺมี’’ติ คเหตฺวา ปวตฺตมาโน อสฺมิมาโนติ อธิปฺเปโต.

นครทฺวารสฺส ปริสฺสยปฏิพาหนตฺถญฺเจว โสธนตฺถญฺจ อุโภสุ ปสฺเสสุ เอสิกาถมฺเภ นิขณิตฺวา ฐเปตีติ อาห ‘‘นครทฺวาเร อุสฺสาปิเต เอสิกาถมฺเภ’’ติ. ปาการวิทฺธํสเนเนว ปริขาภูมิสมกรณํ โหตีติ อาห ‘‘ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปริขํ วิกิริตฺวา’’ติ. ‘‘เอว’’นฺติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. สนฺโต สํวิชฺชมาโน กาโย ธมฺมสมูโหติ สกฺกาโย, อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ. ทฺวตฺตึสกมฺมการณา ทุกฺขกฺขนฺเธ อาคตทุกฺขานิ. อกฺขิโรคสีสโรคาทโย. อฏฺฐนวุติ โรคา, ราชภยาทีนิ ปญฺจวีสติมหาภยานิ. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

ปฐมเจโตวิมุตฺติผลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.