๕. จูฬวคฺโค
๑. สมฺมุขีภาวสุตฺตวณฺณนา
๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมฺมุโข ภวติ เยน โส สมฺมุขีภาโว, ปุรโต วิชฺชมานตา, ตสฺมา สมฺมุขีภาวา. ปุญฺญกมฺมนฺติ ทานสงฺขาตํ ปุญฺญกมฺมํ. เทฺว ธมฺมา สุลภา พาหิรตฺตา ยถาสกํ ปจฺจยสมวาเยน ลพฺภนโต. สทฺธา ปน ทุลฺลภา ปจุรชนสฺส อนวฏฺฐิตกิจฺจตฺตา. เตเนวาห ‘‘ปุถุชฺชนสฺสา’’ติอาทิ.
สมฺมุขีภาวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
๒. ติฐานสุตฺตวณฺณนา
๔๒. ทุติเย มจฺฉริยเมว มลํ มจฺฉริยมลํ, จิตฺตสฺส มลีนสภาวาปาทนโต วิคตํ มจฺฉริยมลํ เอตฺถาติ วิคตมจฺฉริยมลํ. เคธาภาเวน โกจิ กิญฺจิ เทนฺโตปิ ตตฺถ อาสตฺตึ น วิสฺสชฺเชติ, อยํ ปน น ตาทิโสติ อาห ‘‘วิสฺสฏฺฐจาโค’’ติ. มลีนหตฺโถว จิตฺตวิสุทฺธิยา อภาวโต. โธตหตฺโถว โธตหตฺเถน กาตพฺพกิจฺจสาธนโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘จิตฺเต สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ, อิติ วุตฺตํ มเหสินา’’ติ. ยาจิตุํ ยุตฺโต ยาจกานํ มโนรถปูรณโต. ยาจโยโค ปโยคาสเหหิ ยาจเกหิ สุฏฺฐุ ยุตฺตภาวโต. ตํสมงฺคี เอว ตตฺถ รโต นาม, น จิตฺตมตฺเตเนวาติ อาห ‘‘ทานํ…เป… รโต นาม โหตี’’ติ.
‘‘อุจฺจา, ภนฺเต’’ติ วตฺวา อยํ มํ อุจฺจโต วทตีติ จินฺเตยฺยาติ ปุน ‘‘นาติอุจฺจา ตุเมฺห’’ติ อาห, สรีเรนาติ อธิปฺปาโย. เมจกวณฺณสฺสาติ นีโลภาสสฺส. ปุจฺฉีติ ภิกฺขู ปุจฺฉิ. ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺโต อจฺฉีติ ปฐมํ มญฺเจ นิปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺโต อจฺฉิ ‘‘อขีณาสโวติ มญฺญนา โหตู’’ติ. ตถา หิ ราชา ขีณาสวสฺส นาม…เป… นิวตฺติ. ธชปคฺคหิตาวาติ ปคฺคหิตธชาว. สิลาเจติยฏฺฐานนฺติ ถูปารามสฺส จ มหาเจติยสฺส จ อนฺตเร สิลาย กตเจติยฏฺฐานํ. เจติยํ…เป… อฏฺฐาสิ สาวกสฺส ตํ กูฏาคารนฺติ กตฺวา.
ปจฺฉาภาเคนาติ ธมฺมกถิกสฺส เถรสฺส ปิฏฺฐิปสฺเสน. โคนโสติ มณฺฑลสปฺโป. ธมฺมสฺสวนนฺตราย พหูนํ สคฺคมคฺคปฺปฏิลาภนฺตราโย ภเวยฺยาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ธมฺมสฺสวนนฺตรายํ น กริสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. วิสํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ วิปสฺสนาเตเชน วิสเวคํ วิกฺขมฺเภตฺวา. คาถาสหสฺสนฺติ คาถาสหสฺสวนฺตํ. ปฏฺฐานคาถายาติ ปฏฺฐาปนคาถาย, อาทิคาถายาติ อตฺโถ. ปฏฺฐาน…เป… อวสานคาถํ เอว ววตฺถเปสิ, น ทฺวินฺนํ อนฺตเร วุตฺตํ กิลนฺตกายตฺตา. สรภาณํ สายนฺหธมฺมกถา. ปคฺคณฺหาตีติ ปจฺจกฺขํ กโรนฺตี คณฺหาติ, สกฺกจฺจํ สุณาตีติ อตฺโถ. ธมฺมกถนทิวเส ธมฺมกถิกานํ อกิลมนตฺถํ สทฺธา อุปาสกา สินิทฺธโภชนํ มธุปานกญฺจ เทนฺติ สรสฺส มธุรภาวาย สปฺปิมธุกเตลาทิญฺจ เภสชฺชํ. เตนาห ‘‘อริยวํสํ กเถสฺสามี’’ติอาทิ. จตูหิ ทาฐาหิ ฑํสิตฺวาติ ทฬฺหทฏฺฐภาวทสฺสนํ. จริสฺสามีติ สมฺมาเนสฺสามิ, สกฺกจฺจํ สุณิสฺสามีติ อตฺโถ. นิมฺมเถตฺวาติ นิมฺมทฺทิตฺวา, อปเนตฺวาติ อตฺโถ.
ติฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
๓. อตฺถวสสุตฺตวณฺณนา
๔๓. ตติเย อตฺโถ นาม ผลํ, ตํ เอตสฺส วโสติ อตฺถวโส. เหตุ, อตฺโถ เอตสฺส อตฺถีติ อตฺโถ, โส เอวาติ อาห ‘‘ตโย อตฺเถ ตีณิ การณานี’’ติ. ธมฺมเทสนา นาม อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ปกาสนาติ อาห ‘‘จตุสจฺจธมฺมํ ปกาเสตี’’ติ. อฏฺฐกถํ ญาเณน ปฏิสํเวทีติ ปาฬิปทานํ อตฺถํ วิวรณญาเณน ปฏิ ปฏิ สํเวทนสีโล ‘‘อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’’ติ. เอเตน อตฺถปฏิสมฺภิทาพฺยาปารมาห. ปาฬิธมฺมํ ปฏิสํเวทีติ ปาฬิคตึ ปาฬึ ปทวิวรณํ ปฏิ ปฏิ สํเวทนสีโล. เอเตน ธมฺมปฏิสมฺภิทาพฺยาปารมาห.
อตฺถวสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
๔. กถาปวตฺติสุตฺตวณฺณนา
๔๔. จตุตฺเถ ปวตฺตินีติ ยาว อธิปฺเปตตฺถนิคมนา อวิจฺเฉเทน ปวตฺตินี. ปฏิฆาตาภาเวน อปฺปฏิหตา. นิยฺยานิกา สปฺปาฏิหีรกา.
กถาปวตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
๕. ปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา
๔๕. ปญฺจเม ปณฺฑิตปญฺญตฺตานีติ ปณฺฑิเตหิ ปฐมํ ปญฺญตฺตานิ. กถิตานีติ เสยฺยโส กถิตานิ. มหาปุริเสหีติ พุทฺธโพธิสตฺเตหิ. กรุณาติ กรุณาเจโตวิมุตฺติ วุตฺตา. ปุพฺพภาโคติ ตสฺส อุปจาโร. ทโมติ อินฺทฺริยสํวโร ‘‘มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ ทมน’’นฺติ กตฺวา. อตฺตทมนนฺติ จิตฺตทมนํ. ปุณฺโณวาเท (ม. นิ. ๓.๓๙๖) ‘‘สกฺขิสฺสสิ โข, ตฺวํ ปุณฺณ, อิมินา ทมูปสเมนา’’ติ อาคตตฺตา ทโมติ วุตฺตา ขนฺติปิ. อาฬวเก อาฬวกสุตฺเต (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๙๐) ‘‘สจฺจา ทมา จาคา’’ติ เอวํ วุตฺตา ปญฺญาปิ อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘ทโม’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. รกฺขนํ โคปนํ ปฏิชคฺคนนฺติ มาตาปิตูนํ มนุสฺสามนุสฺสกตูปทฺทวโต รกฺขนํ, พฺยาธิอาทิอนตฺถโต โคปนํ, ฆาสจฺฉาทนาทีหิ เวยฺยาวจฺจกรเณน ปฏิชคฺคนํ. สนฺโต นาม สพฺพกิเลสทรถปริฬาหูปสเมน อุปสนฺตกายวจีสมาจารตาย จ. อุตฺตมฏฺเฐน สนฺตานนฺติ มตฺเตยฺยตาทีหิ เสฏฺฐฏฺเฐน สนฺตานํ.
อิธ อิเมสํเยว ติณฺณํ ฐานานํ กรเณนาติ อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตานํ ติณฺณํ ฐานานํ กรเณน นิพฺพตฺตเนน. เอตานิ…เป… การณานีติ มาตุปฏฺฐานํ ปิตุปฏฺฐานนฺติ เอตานิ เทฺว อุตฺตมปุริสานํ การณานิ. อุตฺตมกิจฺจกรเณน หิ มาตาปิตุอุปฏฺฐากา ‘‘อุตฺตมปุริสา’’ติ วุตฺตา. เตนาห ‘‘มาตาปิตุ…เป… วุตฺโต’’ติ. อนุปทฺทวภาเวน เขมํ.
ปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
๖. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา
๔๖. ฉฏฺเฐ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกนฺติ เอตฺถ ‘‘มนุสฺสา ปุญฺญํ ปสวนฺตี’’ติ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา ภาวนามยสฺสปิ ปุญฺญสฺส สงฺคณฺหนโต โลกุตฺตรสฺสปิ สมฺภโว ทฏฺฐพฺโพ.
สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
๗. สงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา
๔๗. สตฺตเม สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตํ สงฺขตํ. นิมิตฺตานีติ สญฺชานนสฺส นิมิตฺตานิ. เหตุปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนํ อุปฺปาโท, อตฺตลาโภ. วโยติ ภงฺโค. ฐิตสฺสาติ อุปฺปาทกฺขณโต อุทฺธํ ฐิติกฺขณปตฺตสฺส. สา ปนสฺส อวตฺถา อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนาติ กตฺวา อญฺญถตฺตํ ชราติ จ วุตฺตา. ยสฺมา ธมฺโม อุปฺปชฺชมาโน เอว ภิชฺชติ, ตถา สติ อุปฺปาทภงฺคา สมานกฺขณา สิยุํ, น จ ตํ ยุชฺชติ, ตสฺมา อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนา ภงฺคาภิมุขาวตฺถา ชราติ เวทิตพฺพา. เย ปน ‘‘สงฺขารานํ ฐิติ นตฺถี’’ติ วทนฺติ, เตสํ ตํ มิจฺฉา. ยถา หิ ตสฺเสว ธมฺมสฺส อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนา ภงฺคาวตฺถา อิจฺฉิตา, อญฺญถา ‘‘อญฺญํ อุปฺปชฺชติ, อญฺญํ นิรุชฺฌตี’’ติ อาปชฺชติ, เอวํ อุปฺปชฺชมานสฺส ภงฺคาภิมุขา ธมฺมา อิจฺฉิตพฺพา. สา จ ฐิติกฺขโณ. น หิ อุปฺปชฺชมาโน ภิชฺชตีติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ.
สงฺขตนฺติ เตภูมกา ธมฺมา ปจฺจยสมุปฺปนฺนตฺตา. ยทิ เอวํ มคฺคผลธมฺมา กถนฺติ อาห ‘‘มคฺคผลานิ ปนา’’ติอาทิ. ลกฺขณกถา หิ ยาวเทว สมฺมสนตฺถา. อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาโท, น ฐานภงฺคกฺขเณสุ. กสฺมา? อุปฺปาทอุปฺปาทกฺขณานํ อญฺญมญฺญํ ปริจฺฉินฺนตฺตา. ยถา หิ อุปฺปาทสงฺขาเตน วิกาเรน อุปฺปาทกฺขโณ ปริจฺฉินฺโน, เอวํ อุปฺปาทกฺขเณนปิ อุปฺปาโท ปริจฺฉินฺโน. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตายปิ กาลสฺส โลกสมญฺญาวเสเนว วุตฺตํ. ลกฺขณํ น สงฺขตํ, สงฺขตํ น ลกฺขณนฺติ เนสํ เภททสฺสนํ. อวตฺถาวโต หิ อวตฺถา ภินฺนาวาติ. ปริจฺฉินฺนนฺติ เอตฺถ อุปฺปาทวเยหิ ตาว สงฺขตํ ปริจฺฉินฺนํ โหตุ, ชราย ปน ตํ กถํ ปริจฺฉินฺนนฺติ วุจฺจติ? น วุจฺจติ ปริจฺเฉโท ปุพฺพนฺตาปรนฺตมตฺเตน, อถ โข สภาวเภเทนาติ นายํ โทโส. สงฺขตํ ธมฺมชาตํ ปริจฺฉินฺนํ ตพฺพนฺตํ ธมฺมชาตํ สงฺขตนฺติ ปญฺญายติ เอวํ เตสํ อภาเวน นิพฺพานเมตนฺติ ลกฺขิตพฺพโต สญฺชานิตพฺพโต. อิทานิ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺตํ อุปมาหิ วิภาเวติ.
สงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
๘. อสงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา
๔๘. อฏฺฐเม อสงฺขตสฺสาติ วุตฺตนเยน น สงฺขตสฺส. เตนาห ‘‘ปจฺจเยหี’’ติอาทิ. ยถา อุปฺปาทาทีนํ ภาเวน สงฺขตธมฺมชาตํ สงฺขตนฺติ ปญฺญายติ, เอวํ เตสํ อภาเวน นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ ปญฺญายติ.
อสงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
๙. ปพฺพตราชสุตฺตวณฺณนา
๔๙. นวเม อิธ สาล-สทฺโท รุกฺขสามญฺญปริยาโย, น รุกฺขวิเสสปริยาโยติ อาห ‘‘มหาสาลาติ มหารุกฺขา’’ติ. กุลเชฏฺฐกนฺติ ตสฺมึ กุเล เชฏฺฐภูตํ สามิภูตํ. สิลามโย น ปํสุมโย มิสฺสโก จ. คามํ คามูปจารญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ อรญฺญนฺติ อาห ‘‘อรญฺญสฺมินฺติ อคามกฏฺฐาเน’’ติ. มหนฺโต ปพฺพโต เสโลติ โยชนา.
ปพฺพตราชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
๑๐. อาตปฺปกรณียสุตฺตวณฺณนา
๕๐. ทสเม สรีรสมฺภวานนฺติ สรีเร สมฺภูตานํ. ทุกฺขานนฺติ อนิฏฺฐานํ. พหลานนฺติ นิรนฺตรปฺปวตฺติยา อวิรฬานํ. ตาปนวเสนาติ ทุกฺขาปนวเสน. ติพฺพานนฺติ กุรูรานํ. ตาสํ ยถาวุตฺตานํ อธิวาสนาย ปหาตพฺพทุกฺขเวทนานํ ปชหนํ นาม ขมนเมวาติ อาห ‘‘ขมนตฺถายา’’ติ. อาณาเปตฺวาติ ‘‘อาตปฺปํ กรณีย’’นฺติ พุทฺธาณํ วิธาย. โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา สสมฺภารานํ มคฺคธมฺมานํ กถิตตฺตา.
อาตปฺปกรณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
๑๑. มหาโจรสุตฺตวณฺณนา
๕๑. เอกาทสเม มหาพลวโจโร มหาโจโรติ อาห ‘‘มหนฺโต พลวโจโร’’ติ. พลวโจโรติ จ มหาถามตาย มหาปริวารตาย มหาโจริยกมฺมสมตฺถตาย จ เวทิตพฺโพ. มหตํ คามนิคมานํ วิลุปฺปนํ มหาวิโลโป. ตํ ตํ การณํ ปกฺขิปิตฺวาติ ตํ ตํ อกรณเมว การณํ กตฺวา ตปฺปฏิพทฺธาย กถาย ปกฺขิปิตฺวา. อตฺถํ กถยิสฺสนฺตีติ ตสฺส ตสฺส อตฺถญฺจ กถยิสฺสนฺติ. หรนฺตาติ อปเนนฺตา ปริหรนฺตา. ทสวตฺถุกายาติ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖๙) อาทิทสวตฺถุสนฺนิสฺสิตาย. อนฺตํ คเหตฺวา ฐิตทิฏฺฐิยาติ ตเมว สสฺสตาทิอนฺตํ คเหตฺวา อวิสฺสชฺเชตฺวา ฐิตทิฏฺฐิยา.
มหาโจรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
จูฬวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.
ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.