๙. สุขุมาลสุตฺตวณฺณนา

๓๙. นวเม นิทฺทุกฺโขติ กายิกเจตสิกทุกฺขวิรหิโต. สทุกฺเข หิ สวิฆาเต สุขุมาลตฺตา อนวสรา, ตสฺมา สุขิโต นิทฺทุกฺขตาย สุขุมาโล นาม. ยาวสฺส สุขุมาลตฺตา ปรมุกฺกํสคตาติ อาห ‘‘ปรมสุขุมาโล’’ติ. อติวิย สุขุมาโลติ อตฺโถ. อนฺตมตีตํ อจฺจนฺตํ. สพฺพทา สุขุมาโลติ อาห ‘‘สตตนิทฺทุกฺโข’’ติ. จริยกาเลติ โพธิจริยาย จรณกาเล. เตนาติ โพธิสตฺเตน. อญฺญตฺถ ปน ปทุมนฺติ รตฺตํ กมลํ. ปุณฺฑรีกนฺติ เสตํ วุจฺจติ. อิตราติ อิตรโปกฺขรณิโย. ‘‘โพธิสตฺตสฺส กิรา’’ติอาทิกํ โปกฺขรณีนํ อุปฺปตฺติทสฺสนํ. กุทฺทาลกมฺมกาเรติ ขณเก. โปกฺขรณิฏฺฐานานีติ โปกฺขรณิขณนโยคฺคฏฺฐานานิ. คณฺหาเปสีติ ขณาเปสิ. โปกฺขรณิสทฺโท เจตฺถ ตาทิเส ชลาสเย นิรุโฬฺห ทฏฺฐพฺโพ ปงฺกชาทิสทฺทา วิย. โสปานพาหุกานํ มตฺถกฏฺฐานํ อุณฺหีสนฺติ อธิปฺเปตํ. อุทกเสจนนาฬิกาติ อุทกจฺฉฏาวิสฺสชฺชนนาฬิยนฺตานิ. ปญฺจวิธาติ วณฺณวเสน ชาติวเสน จ.

โข ปนสฺสาติ นิปาตมตฺตํ. กาสิก-สทฺโท อติวิย สเณฺห สุขุเม มหคฺฆวตฺเถ นิรุโฬฺห, อญฺญสฺมิมฺปิ ตถาชาติเก รุฬฺหิวเสน ปวตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อกาสิกํ จนฺทน’’นฺติ. เหมนฺเต วาโส เหมนฺตํ, เหมนฺตํ อรหตีติ เหมนฺติโก, ปาสาโท. ‘‘อิตเรสุปิ เอเสว นโย’’ติ วตฺวา ตเทว เนสํ อรหตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ เหมนฺติโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. สชาลานีติ สชาลวาตปานานิ, อุทกยนฺตานีติ อุทกธาราวิสฺสนฺทนกยนฺตานิ. ปาสาทมตฺถเกติ ปาสาทสฺส อุปริอากาสตเล. พนฺธิตฺวาติ ปโยชิตยนฺเต สุกฺขมหึสจมฺมํ พนฺธิตฺวา. ยนฺตํ ปริวตฺเตตฺวาติ ยถาปโยชิตํ ยนฺตํ ปาสาณาโรปนตฺถญฺเจว ปุน เตสํ วิสฺสชฺชนตฺถญฺจ ปริวตฺเตตฺวา. ตสฺมึ วิสฺสชฺเชนฺตีติ ฉทนปิฏฺเฐ พทฺธสุกฺขมหึสจมฺเม วิสฺสชฺเชนฺติ.

สหสฺสถามนฺติ ปุริสสหสฺสพลํ, ปุริสสหสฺเสน วหิตพฺพภารวหํ. ปลฺลงฺเก นิสินฺโนวาติ รตนมยปลฺลงฺเก ยถานิสินฺโน เอว. อุปฺปตนาการปตฺตนฺติ อุปฺปติตฺวา ฐิตํ วิย. ชิยํ โปเถนฺตสฺสาติ ชิยาฆาตํ กโรนฺตสฺส. ชิยปฺปหารสทฺโทติ ชิยาฆาตสทฺโท. ยนฺเต พทฺธนฺติ ยนฺตพทฺธํ กตฺวา ฐปิตํ. สทฺทนฺตเรติ ถามมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สทฺทสวนฏฺฐาเน. คาวุตสฺส จตุตฺโถ ภาโค โกโสติปิ วุจฺจติ ทฺวิสหสฺสทณฺฑปฺปมาณฏฺฐานํ.

สพฺพฏฺฐานานีติ มหาปุริสสฺส ตานิ ตานิ สพฺพานิ วสนฏฺฐานานิ. สิขาพทฺโธติ ปุริสสภาวสฺเสว วิเสสโต ทสฺสนเมตํ. น อุปฺปิลาวิตภาวตฺถนฺติ อุปฺปิลาวิตภาวสงฺขาตํ อตฺถํ น กเถสีติ อตฺโถ. ตสฺส หิ โพธิมูเลเยว เสตุฆาโต. เตเนวาติ อปฺปมาทลกฺขณสฺส ทีปนโต เอว. อตฺตานํ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺตโน ชราปตฺตึ อจินฺเตตฺวา อฏฺฏียติ. น ปเนส มคฺเคน ปหีโน ตทา มคฺคสฺส อนธิคตตฺตา. สิกฺขํ ปฏิกฺขิปิตฺวาติ ยถาสมาทินฺนสิกฺขํ ปหาย.

อวิปรีตพฺยาธิอาทิสภาวาวาติ เอกนฺเตน พฺยาธิอาทิสภาวา เอว. เอวํ ชิคุจฺฉาวิหาเรนาติ เอวํ สกลสฺเสว วฏฺฏทุกฺขสฺส ชิคุจฺฉนวิหาเรน วิหรนฺตสฺส. เอวํ ชิคุจฺฉนนฺติ เอวํ ปรสฺส ชิคุจฺฉนํ. ปรํ อชิคุจฺฉมาโนติ กรุณายเนน เอวํ ปรํ อชิคุจฺฉนฺโต. อภิโภสฺมีติ อภิภวิตา อสฺมิ. อุสฺสาโห อหูติ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยเมว จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริยญฺจ อโหสิ, เยน มคฺคพฺรหฺมจริยปรายโณ ชาโต.

สุขุมาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.