๑๔. เอตทคฺควคฺโค

(๑๔) ๗. สตฺตมเอตทคฺควคฺควณฺณนา

สุชาตาวตฺถุ

๒๕๘. อุปาสิกาปาฬิสํวณฺณนาย ปฐมํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

วิสาขาวตฺถุ

๒๕๙. ทุติเย มหาลตาปสาธนสฺสาติ มหาลตาปิฬนฺธนสฺส. ตสฺมิญฺจ ปิฬนฺธเน จตสฺโส วชิรนาฬิโย อุปโยคํ อคมํสุ. มุตฺตานํ เอกาทส นาฬิโย, ปวาฬสฺส ทฺวาวีสติ นาฬิโย, ปทุมราคมณีนํ เตตฺตึส นาฬิโย. อิติ เอเตหิ จ อญฺเญหิ จ อินฺทนีลาทีหิ นีลปีตโลหิโตทาตมญฺชิฏฺฐสามกพรวณฺณวเสน สตฺตวณฺเณหิ วรรตเนหิ นิฏฺฐานํ อคมาสิ, ตํ สีเส ปฏิมุกฺกํ ยาว ปาทปิฏฺฐิยา ภสฺสติ, ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธารยมานาว นํ อิตฺถี ธาเรตุํ สกฺโกติ. อนฺโตอคฺคิ พหิ น นีหริตพฺโพติอาทีนํ อตฺโถ อุปริ อาวิ ภวิสฺสติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ขุชฺชุตฺตรา-สามาวตีวตฺถุ

๒๖๐-๒๖๑. ตติยจตุตฺเถสุ ปายาสสฺสาติ พหลตรสฺส ปายาสสฺส. ตํ ปายาสํ ภุญฺชนฺเตสูติ ตํ พหลตรํ ครุสินิทฺธํ ปายาสํ ภุญฺชนฺเตสุ. ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโตติ อนฺตรามคฺเค อปฺปาหารตาย มนฺทคหณิกตฺตา ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต. วาฬมิคฏฺฐาเนติ วาฬมิเคหิ อธิฏฺฐิตฏฺฐาเน. อนุวิชฺชนฺโตติ วิจาเรนฺโต. สาลาติ นฬการสาลา. มุธา น กริสฺสตีติ มูลฺยํ วินา น กริสฺสติ. อาลิมฺเปสีติ อคฺคึ อทาสิ, อคฺคึ ชาเลสีติ อตฺโถ. เปกฺขาติ อาคเมหิ. อุปธิสมฺปทาติ สรีรสมฺปตฺติ. วฏรุกฺขํ ปตฺวาติ นิโคฺรธรุกฺขํ ปตฺวา. สุวณฺณกฏเกติ สุวณฺณวลเย. อพฺภุํ เมติ เม อวฑฺฒีติ อตฺโถ. อนฺโต อโสเธตฺวาติ ปณฺณสาลาย อนฺโต กสฺสจิ อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา อนุปธาเรตฺวา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

อุตฺตรานนฺทมาตาวตฺถุ

๒๖๒. ปญฺจเม อุปนิสฺสยํ ทิสฺวาติ อิมินา ยถา วิเสสาธิคมสฺส สติปิ ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยสมวาเย อวสฺสํ อุปนิสฺสยสมฺปทา อิจฺฉิตพฺพา, เอวํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภาเวน วิปจฺจนกสฺส กมฺมสฺสปิ ปจฺจุปฺปนฺนสมวาโย วิย อุปนิสฺสยสมฺปทาปิ สวิเสสา อิจฺฉิตพฺพาติ ทสฺเสติ. ตถา หิ อุกฺกํสคตสปฺปุริสูปนิสฺสยโยนิโสมนสิกาเรสุ ลพฺภมาเนสุปิ อุปนิสฺสยรหิตสฺส วิเสสาธิคโม น สมฺปชฺชเตวาติ. กปฺปิยํ กตฺวาติ ยถา กปฺปิยํ โหติ, ตถา กตฺวา. ปตฺเต ปติฏฺฐเปยฺยาติ อาหารํ ทานมุเข วิสฺสชฺเชยฺย. ตีหิ เจตนาหีติ ปุพฺพภาคมุญฺจอนุโมทนาเจตนาหิ. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘ปุพฺเพว ทานา สุมโน, ททํ จิตฺตํ ปสาทเย;

ทตฺวา อตฺตมโน โหติ, เอสา ปุญฺญสฺส สมฺปทา’’ติ. (อ. นิ. ๖.๓๗; เป. ว. ๓๐๕);

ตว มนํ สนฺธาเรหีติ ‘‘อชฺช ภตฺตํ จิรายิต’’นฺติ โกธโต ตว จิตฺตํ สนฺธาเรหิ, มา กุชฺฌีติ อตฺโถ. โอโลกิโตโลกิตฏฺฐานํ…เป… สมฺปริกิณฺณํ วิย อโหสีติ เตน กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ สุวณฺณภาวาปตฺติยา มหาโกสาตกิปุปฺเผหิ สญฺฉนฺนํ วิย อโหสิ. ตาทิเสติ ตยา สทิเส. น โกเปมีติ น วินาเสมิ, ชาติยา น หีเฬมิ. ปูชํ กโรตีติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปูชํ กโรติ. อนฺตรวตฺถุนฺติ เคหงฺคณํ. โภติ สมฺโพธเน นิปาโต. เชติ อวญฺญาลปนํ. สยํ อริยสาวิกาภาวโต สตฺถุวเสน ‘‘สปิติกา ธีตา’’ติ วตฺวา สตฺถุ สมฺมุขา ธมฺมสฺสวเนน ตสฺสา วิเสสาธิคมํ ปจฺจาสีสนฺตี ‘‘ทสพเล ขมนฺเตเยว ขมิสฺสามี’’ติ อาห. กทริยนฺติ ถทฺธมจฺฉรึ.

สุปฺปวาสาวตฺถุ

๒๖๓. ฉฏฺเฐ ปณีตทายิกานนฺติ ปณีตรสวตฺถูนํ ทายิกานํ. อายุโน ฐิติเหตุํ โภชนํ เทนฺตี อายุํ เทติ นาม. เอส นโย วณฺณํ เทตีติอาทีสุ. เตนาห – ‘‘ปญฺจ ฐานานี’’ติ. กมฺมสริกฺขกญฺเจตํ ผลนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อายุํ โข ปน ทตฺวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ทตฺวาติ ทานเหตุ. ภาคินีติ ภาควตี ลทฺธุํ ภพฺพา.

สุปฺปิยาวตฺถุ

๒๖๔. สตฺตเม อูรุมํสํ ฉินฺทิตฺวา ทาสิยา อทาสีติ อาคตผลา วิญฺญาตสาสนา อริยสาวิกา อตฺตโน สรีรทุกฺขํ อจินฺเตตฺวา ตสฺส ภิกฺขุโน โรควูปสมเมว ปจฺจาสีสนฺตี อตฺตโน อูรุมํสํ ฉินฺทิตฺวา ทาสิยา อทาสิ. สตฺถาปิ ตสฺสา ตถาปวตฺตํ อชฺฌาสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘มม สมฺมุขีภาวูปคมเนเนวสฺสา วโณ รุหิตฺวา สญฺฉวิ ชายติ, ผาสุภาโว โหตี’’ติ จ ทิสฺวา ‘‘ปกฺโกสถ น’’นฺติ อาห. สา จินฺเตสีติ ‘‘สพฺพโลกสฺส หิตานุกมฺปโก สตฺถา น มํ ทุกฺขาเปตุํ ปกฺโกสติ, อตฺเถตฺถ การณ’’นฺติ จินฺเตสิ. อตฺตนา กตการณํ สพฺพํ กเถสีติ พุทฺธานุภาววิภาวนตฺถํ กเถสิ, น อตฺตโน ทฬฺหชฺฌาสยตาย วิภาวนตฺถํ. คิลานุปฏฺฐากีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสีติ อคณิตตฺตทุกฺขา คิลานานํ ภิกฺขูนํ เคลญฺญวูปสมเน ยุตฺตปฺปยุตฺตาติ คิลานุปฏฺฐากีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสีติ.

กาติยานีวตฺถุ

๒๖๕. อฏฺฐเม อเวจฺจปฺปสนฺนานนฺติ รตนตฺตยคุเณ ยาถาวโต ญตฺวา ปสนฺนานํ, โส ปนสฺส ปสาโท มคฺเคนาคตตฺตา เกนจิ อกมฺปนีโย. อธิคเตนาติ มคฺคาธิคเมเนว อธิคเตน. ‘‘อวิคเตนา’’ติ วา ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ ‘‘กทาจิ อวิคจฺฉนฺเตนา’’ติ. โส อปฺปธํสิโย จ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อธิคเตน อจลปฺปสาเทนา’’ติ. ตตฺถ กายสกฺขึ กตฺวาติ ปมุขํ กตฺวา, วจนตฺถโต ปน นามกาเยน เทสนาย สมฺปฏิจฺฉนวเสน สกฺขิภูตํ กตฺวาติ อตฺโถ. อุมฺมคฺคํ ขนิตฺวาติ ฆรสนฺธิจฺเฉทเนน อนฺโตปวิสนมคฺคํ ขนิตฺวา. ทุลฺลภสฺสวนนฺติ ทุลฺลภสทฺธมฺมสฺสวนํ. มหาปถวี ปวิสิตพฺพา ภเวยฺยาติ อวีจิปฺปเวสนํ วทติ.

นกุลมาตาวตฺถุ

๒๖๖. นวเม วิสฺสาสกถเนเนว นกุลมาตา นกุลปิตา จ สตฺถุวิสฺสาสิกา นาม ชาตาติ วุตฺตํ – ‘‘วิสฺสาสิกานนฺติ วิสฺสาสกถํ กเถนฺตีนํ อุปาสิกาน’’นฺติ. คหปตานีติ เคหสามินี. วุตฺตเมวาติ อุปาสกปาฬิยํ นกุลปิตุกถายํ วุตฺตนยเมว.

กาฬีกุรรฆริกาวตฺถุ

๒๖๗. ทสเม อนุสฺสเวเนวาติ ปจฺจกฺขโต รูปทสฺสเนน สตฺถุ สมฺมุขา ธมฺมสฺสวเนน จ วินา เกวลํ อนุสฺสวเนเนว ปรสฺส วจนํ อนุคตสฺสวเนเนว อุปฺปนฺเนน ปสาเทน. อนุสฺสวิกปฺปสาทนฺติ อนุสฺสวโต อาคตปฺปสาทํ.

(สตฺตมเอตทคฺควคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.)

อุปาสิกาปาฬิสํวณฺณนา สมตฺตา.

นิฏฺฐิตา จ มโนรถปูรณิยา

องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

เอตทคฺควคฺควณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา.