๑๘. อฏฺฐารสโม ปริจฺเฉโท

ทิฏฺฐิวิสุทฺธินิทฺเทโส

๑๑๗๐. สมาธึ ปน สาภิญฺญํ, ภาเวตฺวา ตทนนฺตรํ;

ภาเวตพฺพา ยโต ปญฺญา, ภิกฺขุนา เตน ธีมตา.

๑๑๗๑. ตโตหํ ทานิ วกฺขามิ, ปญฺญาภาวนมุตฺตมํ;

สมาเสเนว ภิกฺขูนํ, ปรํ ปีติสุขาวหํ.

๑๑๗๒. กา ปญฺญา ปน โก จตฺโถ,

กิมสฺสา ลกฺขณาทิกํ;

กติธา สา กถํ เตน,

ภาเวตพฺพาติ วุจฺจเต. –

๑๑๗๓. ปญฺญา วิปสฺสนาปญฺญา, ปุญฺญจิตฺตสมายุตา;

ปชานาตีติ ปญฺญา สา, ชานนา วา ปการโต.

๑๑๗๔. สญฺญาวิญฺญาณปญฺญานํ, โก วิเสโส กิมนฺตรํ;

สญฺญาวิญฺญาณปญฺญานํ, ชานนตฺเต สเมปิ จ.

๑๑๗๕. ยา สญฺชานนมตฺตํว, สญฺญา นีลาทิโต ปน;

ลกฺขณปฺปฏิเวธํ ตุ, กาตุํ สกฺโกติ เนว สา.

๑๑๗๖. วิญฺญาณํ ปน ชานาติ, นีลปีตาทิโคจรํ;

สกฺโกติปิ อนิจฺจาทิลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌิตุํ.

๑๑๗๗. อุสฺสกฺกิตฺวา น สกฺโกติ, มคฺคํ ปาเปตุเมว ตํ;

ปญฺญา วุตฺตนยํ กาตุํ, สกฺโกติ ติวิธมฺปิ ตํ.

๑๑๗๘. อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ, วิเสโส สมุทีริโต;

สพฺเพสํ ปน ธมฺมานํ, สภาวปฏิเวธนํ.

๑๑๗๙. ลกฺขณํ ปน ปญฺญาย, ลกฺขณญฺญูหิ ทีปิตํ;

สมฺโมหนนฺธการสฺส, วิทฺธํสนรสา มตา.

๑๑๘๐. อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา, สมาธาสนฺนการณา;

เอวเมตฺถ จ วิญฺเญยฺยา, ปญฺญาย ลกฺขณาทิกา.

กติธาติ เอตฺถ –

๑๑๘๑. ลกฺขเณเนกธา วุตฺตา,

โลกิกาโลกิกา ทฺวิธา;

โลกิเยเนตฺถ มคฺเคน,

ยุตฺตา สา โลกิกา สิยา.

๑๑๘๒. โลกุตฺตเรน มคฺเคน, ยุตฺตา โลกุตฺตรา มตา;

ติวิธาปิ สิยา ปญฺญา, จินฺตาสุตมยาทิโต.

๑๑๘๓. ตตฺถตฺตโนว จินฺตาย, นิปฺผนฺนตฺตาติ ตสฺส สา;

โหติ จินฺตามยา ปญฺญา, ภูริปญฺเญน เทสิตา.

๑๑๘๔. ปรโต ปน สุตฺวาน, ลทฺธา ปญฺญา อยํ อิธ;

สุเตเนว จ นิปฺผนฺนา, ปญฺญา สุตมยา มตา.

๑๑๘๕. ยถา วาปิ ตถา เจตฺถ, ภาวนาย วเสน ตุ;

นิปฺผนฺนา อปฺปนาปตฺตา, ปญฺญา สา ภาวนามยา.

๑๑๘๖. ปฏิสมฺภิทาจตุกฺกสฺส, วเสน จตุธา สิยา;

อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ญาณํ ญาเณสุ ตีสุปิ.

๑๑๘๗. ยํ กิญฺจิ ปจฺจยุปฺปนฺนํ, วิปากา จ กฺริยา ตถา;

นิพฺพานํ ภาสิตตฺโถ จ, ปญฺเจเต อตฺถสญฺญิตา.

๑๑๘๘. ผลนิพฺพตฺตโก เหตุ, อริยมคฺโค จ ภาสิตํ;

กุสลากุสลญฺเจติ, ปญฺเจเต ธมฺมสญฺญิตา.

๑๑๘๙. ตสฺมึ อตฺเถ จ ธมฺเม จ, ยา สภาวนิรุตฺติ ตุ;

นิรุตฺตีติ จ นิทฺทิฏฺฐา, นิรุตฺติกุสเลน สา.

๑๑๙๐. ญาณํ อารมฺมณํ กตฺวา, ติวิธํ ปจฺจเวกฺขโต;

เตสุ ญาเณสุ ยํ ญาณํ, ปฏิภานนฺติ ตํ มตํ.

๑๑๙๑. ปริยตฺติปริปุจฺฉาหิ, สวนาธิคเมหิ จ;

ปุพฺพโยเคน คจฺฉนฺติ, ปเภทํ ปฏิสมฺภิทา.

กถํ ภาเวตพฺพาติ เอตฺถ –

๑๑๙๒. ขนฺธาทีสุ หิ ธมฺเมสุ, ภูมิภูเตสุ โยคินา;

อุคฺคหาทิวเสเนตฺถ, กตฺวา ปริจยํ ปน.

๑๑๙๓. สีลํ จิตฺตวิสุทฺธิญฺจ, สมฺปาเทตฺวา ตโต ปรํ;

ทิฏฺฐิสุทฺธาทโย ปญฺจ, สมฺปาเทนฺเตน สุทฺธิยา.

๑๑๙๔. ตาย ปญฺญาย ยุตฺเตน, ภีเตน ชนนาทิโต;

ภาเวตพฺพา ภวาภาวํ, ปตฺถยนฺเตน ภิกฺขุนา.

๑๑๙๕. รูปญฺจ เวทนา สญฺญา, สงฺขารา เจว สพฺพโส;

วิญฺญาณญฺเจติ ปญฺเจเต, ขนฺธา สมฺพุทฺธเทสิตา.

๑๑๙๖. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ รูปํ ตํ, อตีตานาคตาทิกํ;

อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา, สุขุโมฬาริกมฺปิ วา.

๑๑๙๗. หีนํ วาปิ ปณีตํ วา, ยํ ทูเร ยญฺจ สนฺติเก;

สพฺพํ ตเมกโต กตฺวา, รูปกฺขนฺโธติ วุจฺจติ.

๑๑๙๘. อิตเรสุปิ ยํ กิญฺจิ, ตํ เวทยิตลกฺขณํ;

สพฺพํ ตเมกโต กตฺวา, เวทนากฺขนฺธตา กตา.

๑๑๙๙. จิตฺตชํ ปน ยํ กิญฺจิ, ตํ สญฺชานนลกฺขณํ;

สพฺพํ ตเมกโต กตฺวา, สญฺญากฺขนฺโธติ วุจฺจติ.

๑๒๐๐. ยํ กิญฺจิ จิตฺตสมฺภูตํ, อภิสงฺขารลกฺขณํ;

สพฺพํ ตเมกโต กตฺวา, สงฺขารกฺขนฺธตา กตา.

๑๒๐๑. ตตฺถ จิตฺตํ ตุ ยํ กิญฺจิ, ตํ วิชานนลกฺขณํ;

สพฺพํ ตเมกโต กตฺวา, วิญฺญาณกฺขนฺธตา กตา.

๑๒๐๒. จตฺตาโร จ มหาภูตา, อุปาทา จตุวีสติ;

อฏฺฐวีสติธา เจตํ, รูปํ รูปนฺติ คณฺหติ.

๑๒๐๓. เอกาสีติยา จิตฺเตน, สํยุตฺตา เวทนาทโย;

เวทนาสญฺญาสงฺขาร-วิญฺญาณกฺขนฺธสญฺญิตา.

๑๒๐๔. จตฺตาโรรูปิโน ขนฺเธ, นามนฺติ ปริคณฺหติ;

รูปกฺขนฺโธ ภเว รูปํ, นามกฺขนฺธา อรูปิโน.

๑๒๐๕. รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ, นามํ นมนลกฺขณํ;

อิติ สงฺเขปโต นาม-รูปํ โส ปริคณฺหติ.

๑๒๐๖. ผาเลนฺโต วิย ตาลสฺส, กนฺทํ ตุ ยมกํ ทฺวิธา;

ววตฺถเปติ นามญฺจ, รูปญฺจาติ ทฺวิธา ปน.

๑๒๐๗. นามโต รูปโต อญฺโญ,

สตฺโต วา ปุคฺคโลปิ วา;

อตฺตา วา โกจิ นตฺถีติ,

นิฏฺฐํ คจฺฉติ สพฺพทา.

๑๒๐๘. เอวํ ววตฺถเปตฺวา โส, นามรูปํ สภาวโต;

สตฺตสมฺโมหฆาตตฺถํ, พหุสุตฺตวเสนิธ.

๑๒๐๙. นามรูปมตฺตญฺเญว, นตฺถิ โกจิธ ปุคฺคโล;

เอวเมตฺถ ปณฺฑิโต โปโส, ววตฺถเปติ ตํ ปน.

วุตฺตํ เหตํ –

๑๒๑๐. ‘‘ยถาปิ องฺคสมฺภารา,

โหติ สทฺโท รโถ อิติ;

เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ,

โหติ สตฺโตติ สมฺมุตี’’ติ.

๑๒๑๑. ยถาปิ ทารุยนฺตมฺปิ, นิชฺชีวญฺจ นิรีหกํ;

ทารุรชฺชุสมาโยเค, ตํ คจฺฉติปิ ติฏฺฐติ.

๑๒๑๒. ตเถทํ นามรูปมฺปิ, นิชฺชีวญฺจ นิรีหกํ;

อญฺญมญฺญสมาโยเค, ตํ คจฺฉติปิ ติฏฺฐติ.

เตนาหุ โปราณา –

๑๒๑๓. ‘‘นามญฺจ รูปญฺจ อิธตฺถิ สจฺจโต,

น เหตฺถ สตฺโต มนุโช จ วิชฺชติ;

สุญฺญํ อิทํ ยนฺตมิวาภิสงฺขตํ,

ทุกฺขสฺส ปุญฺโช ติณกฏฺฐสาทิโส’’ติ.

๑๒๑๔. อญฺญมญฺญูปนิสฺสาย, ทณฺฑเกสุ ฐิเตสุ หิ;

เอกสฺมึ ปตมาเน ตุ, ตเถว ปตตีตโร.

เตนาหุ โปราณา –

๑๒๑๕. ‘‘ยมกํ นามรูปญฺจ, อุโภ อญฺโญญฺญนิสฺสิตา;

เอกสฺมึ ภิชฺชมานสฺมึ, อุโภ ภิชฺชนฺติ ปจฺจยา’’ติ.

๑๒๑๖. อุตินฺนํ นามรูปานํ, นามํ นิตฺเตชเมตฺถ ตํ;

สเกเนว หิ เตเชน, น สกฺโกติ ปวตฺติตุํ.

๑๒๑๗. น พฺยาหรติ โน เสติ, น ติฏฺฐติ น คจฺฉติ;

น เภเทติ น โจเรติ, น ภุญฺชติ น ขาทติ.

๑๒๑๘. ตถา รูปมฺปิ นิตฺเตชํ, วินา นามญฺจ สพฺพถา;

สเกเนว หิ เตเชน, น สกฺโกติ ปวตฺติตุํ.

๑๒๑๙. ภุญฺชามีติ ปิวามีติ, ขาทามีติ ตเถว จ;

โรทามีติ หสามีติ, รูปสฺเสตํ น วิชฺชติ.

๑๒๒๐. นามํ นิสฺสาย รูปํ ตุ, รูปํ นิสฺสาย นามกํ;

ปวตฺตติ สทา สพฺพํ, ปญฺจโวการภูมิยํ.

๑๒๒๑. อิมสฺส ปน อตฺถสฺส, อาวิภาวตฺถเมว จ;

ชจฺจนฺธปีฐสปฺปีนํ, วตฺตพฺพา อุปมา อิธ.

๑๒๒๒. ยถา หิ นาวํ นิสฺสาย, มนุสฺสา ยนฺติ อณฺณเว;

เอวํ รูปมฺปิ นิสฺสาย, นามกาโย ปวตฺตติ.

๑๒๒๓. ยถา มนุสฺเส นิสฺสาย, นาวา คจฺฉติ อณฺณเว;

เอวํ นามมฺปิ นิสฺสาย, รูปกาโย ปวตฺตติ.

๑๒๒๔. สตฺตสญฺญํ วิโนเทตฺวา, นามรูปสฺส สพฺพถา;

ยาถาวทสฺสนํ เอตํ, ‘‘ทิฏฺฐิสุทฺธี’’ติ วุจฺจติ.

๑๒๒๕. ปริมุจฺจิตุกาโม จ, ทุกฺขโต ชาติอาทิโต;

อนฺตทฺวยํ วิวชฺเชตฺวา, ภาวเย ปน ปณฺฑิโต.

๑๒๒๖. ทิฏฺฐิวิสุทฺธิมิมํ ปริสุทฺธํ,

สุฏฺฐุตรํ ตุ กโรติ นโร โย;

ทิฏฺฐิคตานิ มลานิ อเสสํ,

นาสมุเปนฺติ หิ ตสฺส นรสฺส.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ทิฏฺฐิวิสุทฺธินิทฺเทโส นาม

อฏฺฐารสโม ปริจฺเฉโท.