๑๐. ทสโม ปริจฺเฉโท

รูปวิภาคนิทฺเทโส

๖๒๒. วุตฺตมาทิมฺหิ ยํ รูปํ, จิตฺตชานมนนฺตรํ;

ตสฺส ทานิ กริสฺสามิ, สมาเสน วิภาวนํ.

๖๒๓. ยํ รุปฺปตีติ รูปนฺติ, ตถา รูปยตีติ วา;

รูปารูปภวาตีโต, สุรูโป รูปมพฺรวิ.

๖๒๔. ตํ รูปํ ทุวิธํ โหติ, ภูโตปาทายเภทโต;

จตุพฺพิธา มหาภูตา, อุปาทา จตุวีสติ.

๖๒๕. ปถวีธาตุ อาโป จ,

เตโช วาโย ตเถว จ;

จตฺตาโรเม มหาภูตา,

มหาภูเตน เทสิตา.

๖๒๖. มหนฺตา ปาตุภูตาติ, มหาภูตสมาติ วา;

วญฺจกตฺตา อภูเตน, มหาภูตาติ สญฺญิตา.

๖๒๗. จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหา กาโย จ รูปตา;

สทฺโท คนฺโธ รโส อิตฺถิ-ปุริสินฺทฺริยชีวิตํ.

๖๒๘. วตฺถุมาหารตา กาย-วจีวิญฺญตฺติโย ทุเว;

อากาโส เจว รูปสฺส, ลหุตาทิตฺตยมฺปิ จ.

๖๒๙. อุปจโย สนฺตติรูปํ, ชรตานิจฺจตาปิ จ;

อุปาทาติ ปวุจฺจนฺติ, อิมานิ จตุวีสติ.

๖๓๐. มหาภูตานิ นิสฺสาย, อมุญฺจิตฺวา ปวตฺติโต;

อุปาทารูปมิจฺจาห, นิรุปาทานมานโส.

๖๓๑. ปถวี ปตฺถฏตฺตา จ, วาโย วายนโต ภเว;

เตโช เตเชติ รูปานิ, อาโป อาเปติ ปาลนา.

๖๓๒. เตสํ ทานิ ปวกฺขามิ, รูปานํ ลกฺขณาทิกํ;

ลกฺขณาทีสุ ญาเตสุ, ธมฺมา อาวิ ภวนฺติ หิ.

๖๓๓. สามญฺญํ วา สภาโว วา, ธมฺมานํ ลกฺขณํ มตํ;

กิจฺจํ วา ตสฺส สมฺปตฺติ, รโสติ ปริทีปิโต.

๖๓๔. ผลํ วา ปจฺจุปฏฺฐานํ, อุปฏฺฐานนโยปิ วา;

อาสนฺนการณํ ยํ ตุ, ตํ ปทฏฺฐานสญฺญิตํ.

ตตฺถ กกฺขฬตฺตลกฺขณา ปถวีธาตุ, ปติฏฺฐานรสา, สมฺปฏิจฺฉนปจฺจุปฏฺฐานา. ปคฺฆรณลกฺขณา อาโปธาตุ, อุปพฺรูหนรสา, สงฺคหปจฺจุปฏฺฐานา. อุณฺหตฺตลกฺขณา เตโชธาตุ, ปริปาจนรสา, มทฺทวานุปฺปทานปจฺจุปฏฺฐานา. วิตฺถมฺภนลกฺขณา วาโยธาตุ, สมุทีรณรสา, อภินีหารปจฺจุปฏฺฐานา. เอเกกาย เจตฺถ เสสภูตตฺตยปทฏฺฐานาติ เวทิตพฺพา.

จกฺขตีติ จกฺขุ, รูปํ วิภาเวตีติ อตฺโถ.

๖๓๕. ตตฺถ จกฺขุ ทฺวิธา วุตฺตํ, ปญฺญามํสปฺปเภทโต;

ตตฺถ ปญฺญามยํ จกฺขุ, โหติ ปญฺจวิธํ ปน.

๖๓๖. พุทฺธธมฺมสมนฺเตหิ, ญาณทิพฺเพหิ นามโต;

ยถานุกฺกมโต เตสํ, นานตฺตํ เม นิโพธถ.

๖๓๗. อาสยานุสเย ญาณํ, อินฺทฺริยานํ ปโรปเร;

พุทฺธจกฺขุนฺติ นิทฺทิฏฺฐํ, มุนินา โลกจกฺขุนา.

๖๓๘. เหฏฺฐามคฺคตฺตเย ญาณํ, ธมฺมจกฺขุนฺติ สญฺญิตํ;

เญยฺยํ สมนฺตจกฺขุนฺติ, ญาณํ สพฺพญฺญุตา ปน.

๖๓๙. ยํ ‘‘จกฺขุํ อุทปาที’’ติ, อาคตํ ญาณจกฺขุ ตํ;

อภิญฺญาจิตฺตชา ปญฺญา, ทิพฺพจกฺขุนฺติ วุจฺจติ.

๖๔๐. มํสจกฺขุปิ ทุวิธํ, สสมฺภารปสาทโต;

สสมฺภารญฺจ นาเมตฺถ, อกฺขิกูเป ปติฏฺฐิตํ.

๖๔๑. อกฺขิกูปฏฺฐินา เหฏฺฐา, อุทฺธญฺจ ภมุกฏฺฐินา;

อุภโต อกฺขิกูเฏหิ, มตฺถลุงฺเคน อนฺตโต.

๖๔๒. พหิทฺธา อกฺขิโลเมหิ, ปริจฺฉินฺโน จ โย ปน;

นฺหารุสุตฺเตน อาพนฺโธ, มํสปิณฺโฑ ปวุจฺจติ.

๖๔๓. สกโลปิ จ โลโกยํ, กมลสฺส ทลํ วิย;

ปุถุลํ วิปุลํ นีลํ, อิติ ชานาติ โลจนํ.

๖๔๔. จกฺขุ นาม น ตํ โหติ, วตฺถุ ตสฺสาติ วุจฺจติ;

อิทํ ปน สสมฺภาร-จกฺขุนฺติ ปริทีปิตํ.

๖๔๕. วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา,

จตสฺโส จาปิ ธาตุโย;

ภาวสมฺภวสณฺฐานํ,

ชีวิตานิ ตเถว จ.

๖๔๖. กายจกฺขุปสาทาติ,

สมฺภารา โหนฺติ จุทฺทส;

ตถา วิตฺถารโต เจตํ,

จตสฺโส จาปิ ธาตุโย.

๖๔๗. วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา,

สณฺฐานสมฺภโว ตถา;

ทเสเต จตุสมุฏฺฐานา,

จตฺตาลีส ภวนฺติ เต.

๖๔๘. จกฺขุ กายปฺปสาโท จ, ภาโว ชีวิตเมว จ;

จตฺตาลีสญฺจ รูปานิ, จตฺตาริ ตุ ภวนฺติ หิ.

๖๔๙. อิเมสํ ปน รูปานํ, วเสน ปริปิณฺฑิตํ;

อิทํ สมฺภารจกฺขุนฺติ, ปณฺฑิเตหิ ปกาสิตํ.

๖๕๐. โย ปเนตฺถ สิโต อตฺถิ, ปริพนฺโธ ปริตฺตโก;

จตุนฺนํ ปน ภูตานํ, ปสาโท กมฺมสมฺภโว.

๖๕๑. อิทํ ปสาทจกฺขุนฺติ, อกฺขาตํ ปญฺจจกฺขุนา;

ตเทตํ ตสฺส มชฺเฌ ตุ, สสมฺภารสฺส จกฺขุโน.

๖๕๒. เสเตน มณฺฑเลนสฺส, ปริกฺขิตฺตสฺส สพฺพโส;

กณฺหมณฺฑลมชฺเฌ วา, นิวิฏฺเฐ ทิฏฺฐมณฺฑเล.

๖๕๓. สนฺธารณาทิกิจฺจาหิ, ธาตูหิ จ จตูหิปิ;

กตูปการํ หุตฺวาน, อุตุจิตฺตาทินา ปน.

๖๕๔. อุปตฺถมฺภิยมานํ ตํ, อายุนา กตปาลนํ;

วณฺณคนฺธรสาทีหิ, รูเปหิ ปริวาริตํ.

๖๕๕. จกฺขุวิญฺญาณกาทีนํ, วตฺถุทฺวารญฺจ สาธยํ;

อูกาสิรสมาเนน, ปมาเณเนว ติฏฺฐติ.

วุตฺตํ เหตํ –

๖๕๖. ‘‘เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิมนุปสฺสติ;

ปริตฺตํ สุขุมํ เอตํ, อูกาสิรสมูปม’’นฺติ.

๖๕๗. โสตาทีสุ จ เอเสว, นโย เญยฺโย วิภาวินา;

วิเสสมตฺตเมเวตฺถ, ปวกฺขามิ อิโต ปรํ.

สุณาตีติ โสตํ, ตํ ตนุตมฺพโลมาจิเต องฺคุลิเวธกสณฺฐาเน ปเทเส วุตฺตปฺปการาหิ ธาตูหิ กตูปการํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ อายุนา ปริปาลิยมานํ โสตวิญฺญาณาทีนํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติ.

ฆายตีติ ฆานํ, ตํ สสมฺภารฆานพิลสฺส อนฺโต อชปทสณฺฐาเน ปเทเส ยถาวุตฺตปฺปการา หุตฺวา ติฏฺฐติ.

สายตีติ ชิวฺหา, ชีวิตมวฺหายตีติ วา ชิวฺหา, สา สสมฺภารชิวฺหามชฺฌสฺส อุปริ อุปฺปลทลคฺคสณฺฐาเน ปเทเส ยถาวุตฺตปฺปการา หุตฺวา ติฏฺฐติ.

กุจฺฉิตานํ มลานํ อาโยติ กาโย. ยาวตา ปน อิมสฺมึ กาเย อุปาทินฺนกํ รูปํ อตฺถิ, สพฺพตฺถ กายปสาโท กปฺปาสปฏเล เสฺนโห วิย ยถาวุตฺตปฺปกาโร หุตฺวา ติฏฺฐติ.

เอตฺถ ปเนเตสํ ลกฺขณาทีนิ ปวกฺขามิ – ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปสาทลกฺขณํ จกฺขุ, รูเปสุ อาวิญฺฉนรสํ, จกฺขุวิญฺญาณสฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานํ.

โสตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปสาทลกฺขณํ โสตํ, สทฺเทสุ อาวิญฺฉนรสํ, โสตวิญฺญาณสฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, โสตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานํ.

ฆายิตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปสาทลกฺขณํ ฆานํ, คนฺเธสุ อาวิญฺฉนรสํ, ฆานวิญฺญาณสฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, ฆายิตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานํ.

สายิตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปสาทลกฺขณาชิวฺหา, รเสสุ อาวิญฺฉนรสา, ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานา, สายิตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานา.

ผุสิตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปสาทลกฺขโณ กาโย, โผฏฺฐพฺเพสุ อาวิญฺฉนรโส, กายวิญฺญาณสฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐาโน, ผุสิตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐาโน.

เกจิ ปนาหุ –

๖๕๘. เตชาธิกานํ ภูตานํ, ปสาโท ปน จกฺขุติ;

อากาสานิลโตยุพฺพิอธิกานํ ตุ เสสกา.

๖๕๙. เต ปเนวํ ตุ วตฺตพฺพา, ‘‘สุตฺตํ อาหรถา’’ติ หิ;

สุตฺตเมว จ เต อทฺธา, น ทกฺขิสฺสนฺติ กิญฺจิปิ.

๖๖๐. วิเสเส สติ ภูตานํ, ปสาโท หิ กถํ ภเว;

สมานานํ หิ ภูตานํ, ปสาโท ปริทีปิโต.

๖๖๑. ตสฺมา นิสฺสยภูตานํ, จตุนฺนํ สพฺพโส ปน;

ปหาเยว ปเนเตสํ, วิเสสปริกปฺปนํ.

๖๖๒. เญยฺยา กมฺมวิเสเสน, ปสาทานํ วิเสสตา;

น หิ ภูตวิเสเสน, โหติ เตสํ วิเสสตา.

๖๖๓. เอวเมเตสุ จกฺขุญฺจ, โสตํ อปตฺตคาหกํ;

เสสํ ตุ ปน ฆานาทิตฺตยํ สมฺปตฺตคาหกํ.

รูปนฺติ รูปยตีติ รูปํ, วณฺณวิการมาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถ. ตํ ปน จกฺขุปฏิหนนลกฺขณํ, จกฺขุวิญฺญาณสฺส วิสยภาวรสํ, ตสฺเสว โคจรภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, จตุมหาภูตปทฏฺฐานํ. ยถา เจตํ, ตถา สพฺพานิปิ อุปาทารูปานีติ.

สทฺโทติ สทฺทยตีติ สทฺโท, โส ปน โสตปฏิหนนลกฺขโณ, โสตวิญฺญาณสฺส วิสยภาวรโส, ตสฺเสว โคจรภาวปจฺจุปฏฺฐาโน.

รโสติ รสนฺติ เตนาติ รโส, โส ชิวฺหาปฏิหนนลกฺขโณ, ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส วิสยภาวรโส, ตสฺเสว โคจรภาวปจฺจุปฏฺฐาโน.

คนฺโธติ อตฺตานํ คนฺธยติ สูจยตีติ คนฺโธ, โส ฆานปฏิหนนลกฺขโณ, ฆานวิญฺญาณสฺส วิสยภาวรโส, ตสฺเสว โคจรภาวปจฺจุปฏฺฐาโน.

อิตฺถินฺทฺริยนฺติ –

๖๖๔. กมฺมโช อิตฺถิภาโวยํ, ปฏิสนฺธิสมุฏฺฐิโต;

ยญฺเจตํ อิตฺถิลิงฺคาทิ, น ตุ ตํ อินฺทฺริยํ สิยา.

๖๖๕. อิตฺถินฺทฺริยํ ปฏิจฺเจว, อิตฺถิลิงฺคาทโย ปน;

ปวตฺเตเยว ชายนฺเต, น ตานิ ปฏิสนฺธิยํ.

๖๖๖. น จ ตํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ, มโนวิญฺเญยฺยเมว ตํ;

อิตฺถิลิงฺคาทโย จกฺขุวิญฺเญยฺยา โหนฺติ วา น วา.

๖๖๗. เอเสว จ นโย เญยฺโย, เสเสปิ ปุริสินฺทฺริเย;

อิทํ ปฐมกปฺปานํ, อุภยํ ตุ ปวตฺติยํ.

๖๖๘. สมุฏฺฐาตีติ วิญฺเญยฺยํ, ปรโต ปฏิสนฺธิยํ;

ปวตฺเตปิ สมุฏฺฐาย, ปวตฺเต ปริวตฺตติ.

๖๖๙. มหตา ปาปกมฺเมน, ปุริสตฺตํ วินสฺสติ;

มหตา กุสเลเนว, ชายเต ปุริสินฺทฺริยํ.

๖๗๐. ทุพฺพลากุสเลเนว, อิตฺถิลิงฺคํ วินสฺสติ;

ทุพฺพเลเนว ปุญฺเญน, อิตฺถิภาโว หิ ชายเต.

๖๗๑. อุภโตพฺยญฺชนสฺสาปิ, เอกเมวินฺทฺริยํ สิยา;

เอวํ สนฺเต อภาโว จ, ทุติยพฺยญฺชนสฺส ตุ.

๖๗๒. น จาภาโว สิยา กสฺมา, น ตํ พฺยญฺชนการณํ;

ตสฺส กมฺมสหายํ หิ, ราคจิตฺตํ ตุ การณํ.

อุภยสฺส ปเนตสฺส ลกฺขณาทีนิ วุจฺจติ. ตตฺถ อิตฺถิภาวลกฺขณํ อิตฺถินฺทฺริยํ, ‘‘อิตฺถี’’ติ ปกาสนรสํ, อิตฺถิลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปานํ การณภาวปจฺจุปฏฺฐานํ.

ปุริสภาวลกฺขณํ ปุริสินฺทฺริยํ, ‘‘ปุริโส’’ติ ปกาสนรสํ, ปุริสลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปานํ การณภาวปจฺจุปฏฺฐานํ.

ชีวิตนฺติ –

๖๗๓. ชีวิตินฺทฺริยนิทฺเทเส, วตฺตพฺพํ ยํ สิยา อิธ;

อรูปชีวิเต วุตฺต-นเยเนว จ ตํ วเท.

ลกฺขณาทีนิ ปนสฺส เอวํ เวทิตพฺพานิ. สหชรูปปริปาลนลกฺขณํ ชีวิตินฺทฺริยํ, เตสํ ปวตฺตนรสํ, เตสเมว ฐปนปจฺจุปฏฺฐานํ, ยาปยิตพฺพภูตปทฏฺฐานนฺติ.

วตฺถูติ หทยวตฺถุ.

๖๗๔. ยํ นิสฺสาย มโนธาตุ-มโนวิญฺญาณธาตุโย;

วตฺตนฺติ ปญฺจโวกาเร, ตํ ‘‘วตฺถู’’ติ ปวุจฺจติ.

มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ นิสฺสยลกฺขณํ หทยวตฺถุ, ตาสญฺเจว ธาตูนํ อาธารณรสํ, อุพฺพาหนปจฺจุปฏฺฐานํ.

อาหารตาติ กพฬีกาโร อาหาโร. โอชฏฺฐมกํ รูปํ อาหรตีติ อาหาโร.

๖๗๕. ยาย โอชาย ยาเปนฺติ, ยตฺถ ยตฺถ จ ปาณิโน;

อยํ ตุ ‘‘กพฬีกาโร, อาหาโร’’ติ ปวุจฺจติ.

๖๗๖. อนฺนปานาทิกํ วตฺถุ, อคฺคึ หรติ กมฺมชํ;

เกวลํ น จ สกฺโกติ, ปาเลตุํ ชีวิตํ ปน.

๖๗๗. โอชา สกฺโกติ ปาเลตุํ, หริตุํ น จ ปาจกํ;

หริตุมฺปิ จ ปาเลตุํ, อุโภ สกฺโกนฺติ เอกโต.

ลกฺขณาทิโต ปนสฺส โอชาลกฺขโณ กพฬีกาโร อาหาโร, รูปาหรณรโส, อุปตฺถมฺภนปจฺจุปฏฺฐาโน, กพฬํ กตฺวา อชฺโฌหริตพฺพวตฺถุปทฏฺฐาโนติ เวทิตพฺโพ.

กายวิญฺญตฺตินิทฺเทเส กาเยน อตฺตโน ภาวํ วิญฺญาเปนฺตานํ กายคฺคหณานุสาเรน คหิตาย เอตาย ภาโว วิญฺญายตีติ วิญฺญตฺติ. สยํ วา กายคฺคหณานุสาเรน วิญฺญายตีติปิ วิญฺญตฺติ. ‘‘กาเยน สํวโร สาธุ, สาธุ วาจาย สํวโร’’ติ อาคโต โจปนสงฺขาโต กาโยว วิญฺญตฺติ กายวิญฺญตฺติ. กายวิปฺผนฺทเนน อธิปฺปายวิญฺญาปนเหตุตฺตา สยญฺจ ตถา วิญฺเญยฺยตฺตา กาเยน วิญฺญตฺตีติปิ กายวิญฺญตฺติ.

๖๗๘. ตตฺถ ยา สหชาตสฺส, จิตฺตชานิลธาตุยา;