๔. จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท

เอกวิธาทินิทฺเทสวณฺณนา

๑๒๗. อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, นยเมกวิธาทิกํ;

อาภิธมฺมิกภิกฺขูนํ, พุทฺธิยา ปน วุทฺธิยา.

อหํ อิโต ปรํ อิโต ปริจฺเฉทโต ปรํ เอกวิธาทิกํ นยํ อาภิธมฺมิกภิกฺขูนํ พุทฺธิยา วุทฺธิตฺถาย ปวกฺขามิ เทเสสฺสามิ.

๑๒๘. สพฺพเมกวิธํ จิตฺตํ, วิชานนสภาวโต สพฺพํ จิตฺตํ วิชานนสภาวโต เอกวิธํ, ทุวิธญฺจ ภเว จิตฺตํ อเหตุกสเหตุกโต อิทํ จิตฺตํ ทุวิธํ ภเวยฺย.

๑๒๙. ปุญฺญาปุญฺญวิปากา หิ, กาเม ทส จ ปญฺจ จ หิ สจฺจํ กาเม กามาวจเร กุสลากุสลวิปากา ทส ปญฺจ จ กิริยา ติสฺโส อิติ สพฺเพ อฏฺฐารส จิตฺตุปฺปาทา อเหตุกา.

๑๓๐. อเหตุกโต จิตฺตุปฺปาทโต เสสา เอกสตฺตติ จิตฺตุปฺปาทา สเหตุกาติ สเหตุกา นามาติ มเหสินา ตาทินา อวิปรีตสภาเวน เหตุวาทินา ปจฺจยวาทินา นิทฺทิฏฺฐา.

๑๓๑. สวตฺถุกาวตฺถุกโต สวตฺถุกอวตฺถุกวเสน ตถา อุภยวเสน สวตฺถุกวเสน, อวตฺถุกวเสน จ สพฺพํ วุตฺตปฺปกาเรน จ มานสํ ติวิธํ โหติ.

๑๓๒-๔. สพฺโพ กามวิปาโก จ, รูเป ปญฺจทสาปิ จ จิตฺตุปฺปาทา อาทิมคฺโค ปฐมมคฺโค หสิตุปฺปาโท มโนธาตุกิริยาปิ จ โทมนสฺสทฺวยญฺจาปิ เตจตฺตาลีส มานสา วินา วตฺถุํ วตฺถุํ วชฺเชตฺวา น อุปฺปชฺชนฺติ, เอกนฺเตน สวตฺถุกา นาม. อรูปาวจรวิปากา จ เอกนฺเตน อวตฺถุกา, มยา วุตฺตโต จิตฺตุปฺปาทโต เสสานิ เทฺวจตฺตาลีส จิตฺตานิ อุภยถา สวตฺถุกาวตฺถุกวเสน สิยุํ.

๑๓๕. เอเกการมฺมณํ จิตฺตํ, ปญฺจารมฺมณเมว จ จิตฺตํ ฉฬารมฺมณกญฺเจติ เอวํ อิมินา มยา วุตฺตปฺปกาเรนาปิ ติวิธํ จิตฺตํ สิยา.

๑๓๖-๘. วิญฺญาณานิ จ เทฺว ปญฺจ, อฏฺฐ โลกุตฺตรานิ จ อภิญฺญามานสํ ฐเปตฺวา สพฺพํ มหคฺคตญฺเจวาติ เตจตฺตาลีส จิตฺตุปฺปาทา ปน เอเกการมฺมณา วิญฺเญยฺยา ธีเรน. ตตฺถ จิตฺเต มโนธาตุตฺตยํ ปญฺจารมฺมณํ อีริตํ ภควตา. มยา วุตฺตจิตฺตโต เสสานิ เตจตฺตาลีส จิตฺตานิ ฉฬารมฺมณิกานิ มตานิ สตฺถุนา, ตถา เอวํ จิตฺตํ กุสลากุสลาทิโต ติวิธํ. อาทิ-สทฺเทน อพฺยากตํ คเหตพฺพํ.

๑๓๙. อเหตุกํ จิตฺตํ เอกเหตุกญฺจ จิตฺตํ ทฺวิเหตุกญฺจ จิตฺตํ ติเหตุกญฺจ จิตฺตนฺติ เอวํ อิมินา ปกาเรน จิตฺตํ จตุพฺพิธํ วิภาวินา วิญฺญาตพฺพํ.

๑๔๐-๒. เหฏฺฐา มยาปิ นิทฺทิฏฺฐา อฏฺฐารส จิตฺตุปฺปาทา อเหตุกา, วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสํยุตฺตํ จิตฺตํ เอกเหตุกํ เอวํ อุทีริตํ ภควตา. กาเม กามาวจเร ปุญฺญวิปากกฺริยโต กุสลวเสน จ วิปากวเสน จ กิริยาวเสน จ ทฺวาทสธา จิตฺตุปฺปาทา อกุสลา จ ทสธา จาติ พาวีสติ จิตฺตุปฺปาทา ทุเหตุกา. กาเม กามาวจเร ปุญฺญวิปากกฺริยโต ปุญฺญวเสน จ วิปากวเสน จ กิริยาวเสน จ ทฺวาทสธา จิตฺตุปฺปาทา. สพฺพํ มหคฺคตญฺเจว อปฺปมาณํ โลกุตฺตรจิตฺตญฺจ ติเหตุกํ.

๑๔๓-๕๐. รูปีริยาปถวิญฺญตฺติ-ชนกาชนกาทิโตติ รูปอิริยาปถวิญฺญตฺติชนกวเสน รูปอิริยาปถชนกวเสน จ รูปชนกวเสน จ ติกิจฺจาชนกวเสน จาติอาทีหิ ปกาเรหิ สพฺพํ จิตฺตํ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ ตสฺมึ จิตฺเต ทฺวาทสากุสลา, กามธาตุยา กุสลา, ตถา กาเม ทส กิริยา, อภิญฺญามานสํ ทฺวยํ, อิเม พาตฺตึส มานสา รูปานิ สมุฏฺฐาเปนฺติ, อิริยาปถํ กปฺเปนฺติ, วิญฺญตฺตึ ชนยนฺติ. กุสลา มหคฺคตมานสา กิริยา จ มหคฺคตมานสา, อฏฺฐ อนาสวจิตฺตานิ, ฉพฺพีสติ จ มานสา รูปานิ สมุฏฺฐาเปนฺติ, อิริยาปถํ กปฺเปนฺติ. โจปนํ น ปาเปนฺติ วิญฺญตฺตึ น ชนยนฺตีติ อตฺโถ. อิเม จิตฺตุปฺปาทา ทุกิจฺจนิยตา, ทส วิญฺญาเณ ฐเปตฺวา ทฺวีสุ ภูมีสุ วิปากา มโนธาตุทฺวยสนฺตีรณตฺตยมหาวิปากรูปวิปากานํ วเสน อฏฺฐารส ปากา มโนธาตุ กิริยา เจวาติ อิมานิ เอกูนวีสติ จิตฺตานิ รูปานิ สมุฏฺฐาเปนฺติ, อิตรทฺวยํ น กโรนฺติ, ปุน เทฺวปญฺจวิญฺญาณา ปฐมํ ‘‘ทส วิญฺญาเณ’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ปุนา’’ติ วุตฺตา. อรูปีสุ วิปากา จ สพฺเพสํ สตฺตานํ ปฏิสนฺธิจิตฺตญฺจ อรหโต จุติจิตฺตญฺจ อิเม โสฬส มานสา ติกิจฺจานิ น กโรนฺติ.

๑๕๑. เอกทฺวิติจตุฏฺฐาน-ปญฺจฏฺฐานปฺปเภทโต เอกกิจฺจทฺวิกิจฺจติกิจฺจจตุกิจฺจปญฺจกิจฺจเภเทน ปญฺจธา จิตฺตํ ปญฺจปการํ จิตฺตํ ปญฺจนิมฺมลโลจโน พุทฺโธ อกฺขาสิ กเถสิ.

๑๕๒. กุสลากุสลา สพฺเพ, จิตฺตุปฺปาทา มหากฺริยา;

มหคฺคตา กฺริยา เจว, จตฺตาโร ผลมานสา.

๑๕๓. สพฺเพว ปญฺจปญฺญาส จิตฺตุปฺปาทา ชวนฏฺฐานโตเยว ชวนกิจฺจวเสเนว เอกฏฺฐาเน เอกกิจฺเจ นิปฺปปญฺเจน สตฺถุนา ตณฺหามานทิฏฺฐิวิรหิเตน สตฺถุนา นิยามิตา กถิตา.

๑๕๔. ปุน เทฺวปญฺจวิญฺญาณา จิตฺตุปฺปาทา ทสฺสเน สวเน ตถา ฆายเน สายนฏฺฐาเน ผุสเน ปฏิปาฏิยา สตฺถุนา นิยามิตา.

๑๕๕. มโนธาตุตฺติกํ อาวชฺชเน ปฏิจฺฉเน, เอเต อฏฺฐสฏฺฐิ จิตฺตุปฺปาทา เอกฏฺฐานิกตํ เอกกิจฺจภาวํ คตา ปตฺตา ภวนฺติ.

๑๕๖-๘. จิตฺตทฺวยํ ทฺวิฏฺฐานิกํ นาม อุทีริตํ ภควตา, โสมนสฺสยุตํ จิตฺตํ ปญฺจทฺวาเร สนฺตีรณํ สิยา. ฉทฺวาเร ตทาลมฺพณญฺจ พลวารมฺมเณ อติมหนฺตารมฺมเณ สติ สิยา, ตถา โวฏฺฐพฺพนํ ปญฺจทฺวาเรสุ โวฏฺฐพฺพนํ โหติ. มโนทฺวาเรสุ ปน สพฺเพสํ อารมฺมณานํ อาวชฺชนํ โหติ, อิทํ จิตฺตทฺวยํ ทฺวิฏฺฐานิกํ นาม โหติ.

๑๕๙. ปฏิสนฺธิยา ฐานโต ปฏิสนฺธิยา กิจฺจวเสน ภวงฺคสฺส ฐานโต ภวงฺคสฺส กิจฺจวเสน จุติยา ฐานโต จุติยา กิจฺจวเสน เต มหคฺคตวิปากา นว ติฏฺฐานิกา ติกิจฺจาติ มุนินา มตา.

๑๖๐-๓. อฏฺฐ กามา มหาปากา, ปฏิสนฺธิภวงฺคโต ปฏิสนฺธิภวงฺควเสน ตทารมฺมณโต เจว ตทารมฺมณวเสน จ เอว จุติฏฺฐานวเสน จ อฏฺฐ จิตฺตานิ จตุฏฺฐานิกจิตฺตานิ โหนฺติ, อิติ วจนํ ธีโร นิทฺทิเส, กุสลากุสลปาโกเปกฺขาสหคตทฺวยํ ปญฺจทฺวาเร สนฺตีรณํ ภเว, ฉทฺวาริเกสุปิ พลวารมฺมเณ สติ ตทารมฺมณตา สิยา. ปฏิสนฺธิภวงฺคานํ ฐานวเสน จ จุติฏฺฐานวเสน จ อิทํ จิตฺตทฺวยํ ปญฺจฏฺฐานิกจิตฺตํ นามาติ อุทีริตํ มุนินา.

๑๖๔. ปญฺจกิจฺจํ ทฺวยํ จิตฺตํ, อฏฺฐกํ ปน จตุกิจฺจํ, นวกํ ติกิจฺจํ, เทฺว จิตฺตุปฺปาทา ทฺวิกิจฺจา, อิเมสํ อิเมหิ จิตฺตุปฺปาเทหิ เสสํ เอกกํ กิจฺจํ.

๑๖๕. ภวงฺคาวชฺชนญฺเจว, ทสฺสนํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

สนฺตีรณํ โวฏฺฐพฺพนํ, ชวนํ ภวติ สตฺตมํ.

๑๖๖. ฉพฺพิธํ โหติ ตํ ฉนฺนํ ตํ จิตฺตํ ฉนฺนํ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายมโนวิญฺญาณานํ ปเภทโต ฉพฺพิธํ โหติ, จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายมโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ สตฺตนฺนํ วเสน จิตฺตํ สตฺตธา โหติ.

๑๖๗. เอเกการมฺมณํ ฉกฺกํ, ปญฺจารมฺมณเภทโต ฉฬารมฺมณโต เจว ฉฬารมฺมณจิตฺตวเสน มโน จิตฺตํ อฏฺฐวิธํ โหติ.

๑๖๘. ตตฺถ ตสฺมึ จิตฺเต เทฺวปญฺจวิญฺญาณา เอเกกโคจรา โหนฺติ, เทฺว จิตฺตุปฺปาทา รูปารมฺมณิกา, เทฺว เทฺว จิตฺตุปฺปาทา สทฺทาทิโคจรา.

๑๖๙. ปญฺจาภิญฺญาวิวชฺชิตํ สพฺพํ มหคฺคตํ, สพฺพํ โลกุตฺตรญฺจ อิติ อิทํ จิตฺตํ เอเกการมฺมณํ ภเว.

๑๗๐. อิทํ ฉกฺกํ เอเกการมฺมณํ วิภาวินา เญยฺยํ, มโนธาตุตฺตยํ ปญฺจารมฺมณิกํ นาม ภเว.

๑๗๑. กามาวจรจิตฺตานิ จตฺตาลีสํ ตถา เอเกกํ สพฺพานิ อภิญฺญานิ จ ฉฬารมฺมณิกานีติ ฉฬารมฺมณิกานิ นาม ปณฺฑิเตน วิญฺเญยฺยานิ.

๑๗๒. สตฺตวิญฺญาณธาตูสุ ปจฺฉิมํ มโนวิญฺญาณธาตุญฺจ กุสลากุสลาพฺยากตวเสน ติธา กตฺวา นววิธํ จิตฺตํ โหติ.

๑๗๓. มโนวิญฺญาณธาตุยา เภโท ปุญฺญาปุญฺญวเสเนว วิปากกิริยเภทโต ฉสตฺตติวิโธ โหติ.

๑๗๔. มโนธาตุํ วิปากกิริยเภทโต ทฺวิธา กตฺวา ปุพฺเพ วุตฺเตหิ นวธา จิตฺเตหิ มานสํ ทสธา โหติ.

๑๗๕. ปจฺฉิมํ ธาตุทฺวยํ มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุทฺวยํ, มโนธาตุํ กุสลวิปากอกุสลวิปากกิริยาวเสน ติธา กตฺวา, มโนวิญฺญาณธาตุญฺจ กุสลากุสลาพฺยากตวเสน ติวิธา กตฺวา จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาเณหิ สห จิตฺตํ เอกาทสวิธํ โหติ, อิติ อิทํ วจนํ ปณฺฑิโต ปริทีปเย.

๑๗๖. มโนวิญฺญาณธาตุมฺปิ กุสลากุสลาทิโต กุสลากุสลวิปากกิริยาวเสน จตุธา วิภชิตฺวาน ตํ จิตฺตํ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาเณหิ สห ติปฺปการาย มโนธาตุยา จ สห ทฺวาทสธาปิ ธีโร วเท.

๑๗๗-๙. จิตฺตํ จุทฺทสฏฺฐานเภเทน จุทฺทสธา ภเว, ปฏิสนฺธิยา วเสน จ ภวงฺควเสน จ จุติยา วเสน จ อาวชฺชนสฺส วเสน จ ปญฺจนฺนํ ทสฺสนาทีนํ กิจฺจานํ วเสน จ สมฺปฏิจฺฉนเจตโส วเสน จ สนฺตีรณสฺส วเสน จ โวฏฺฐพฺพนชวนานํ วเสน จ, ยถา เอวํ ตทารมฺมณจิตฺตสฺส วเสน จาติ เอวํ อิมินา ปกาเรน ฐานเภทโต กิจฺจเภเทน จุทฺทสธา จิตฺตํ โหติ, อิติ อิทํ วจนํ ธีโร ปริทีปเย ปริทีเปยฺย.

๑๘๐. ภูมิปุคฺคลนานตฺตวเสน ภูมินานตฺตวเสน, ปุคฺคลนานตฺตวเสน จ จิตฺตานํ ปวตฺติโต อิทํ จิตฺตํ พหุธา โหติ, อิติ วจนญฺจ ธีโร วิภาวเย ปกาเสยฺย.

๑๘๑. อิธ อิมสฺมึ สาสเน โย ภิกฺขุ มติมา อิมสฺมึ เอกวิธาทินเย กุสโล เฉโก โหติ, อภิธมฺเม ปวตฺตา อตฺถา ตสฺส ภิกฺขุโน หตฺถคตา หตฺถปวิฏฺฐา อามลกา วิย สุทฺธมณิกา วิย โหนฺติ.

อิติ อภิธมฺมาวตารฏีกาย

เอกวิธาทินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.