๕. ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

ภูมิปุคฺคลจิตฺตุปฺปตฺตินิทฺเทสวณฺณนา

๑๘๒. อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, พุทฺธิวุทฺธิกรํ นยํ;

จิตฺตานํ ภูมิสุปฺปตฺตึ, ปุคฺคลานํ วเสน จ.

อหํ อิโต ปรํ พุทฺธิวุทฺธิกรํ นยํ มติวทฺธิกรํ นยํ ปวกฺขามิ เทเสสฺสามิ. จิตฺตานํ ภูมิสุปฺปตฺตึ ปุคฺคลานํ วเสน จ ภูมีสุ จิตฺตานํ อุปฺปตฺตึ, ปุคฺคลานํ วเสน ภูมีสุ จิตฺตานํ อุปฺปตฺติญฺจ ปวกฺขามิ.

๑๘๓. เทวา เจว มนุสฺสา จ, ติสฺโส จ อปายภูมิโย โหนฺติ, คติโย ปญฺจ เตสํ เทวมนุสฺสติรจฺฉานเปตนิรยคตีนํ วเสน ปญฺจ คติโย นิทฺทิฏฺฐา สตฺถุนา ทสฺสิตา ภควตา. ตโย ภวา ปน กามรูปารูปภววเสน ตโย สตฺถุนา นิทฺทิฏฺฐา ทสฺสิตา.

๑๘๔-๕. ภูมิโย ตตฺถ ตึเสว, ตาสุ ตึเสว ปุคฺคลา ตตฺถ เตสุ ตีสุ ภเวสุ ตึส เอว ภูมิโย โหนฺติ, ตาสุ ภูมีสุ อุปฺปนฺนา ปุคฺคลา ตึส เอว โหนฺติ, เอตาสุ ภูมีสุ อุปฺปนฺนา สพฺเพ จ ปน ปุคฺคลา ปฏิสนฺธิกจิตฺตานํ วเสน เอกูนวีสติ โหนฺติ. ปฏิสนฺธิ จ นาเมสา เอสา ปฏิสนฺธิ จ นาม ทุวิธา ทฺวิปฺปการา สมุทีริตา สตฺถุนา กถิตา.

๑๘๖. อจิตฺตกา ปฏิสนฺธิ, สจิตฺตกา ปฏิสนฺธิ จ อิติ ทุวิธา ปฏิสนฺธิ โหติ, อสญฺญิพฺรหฺมานํ ปฏิสนฺธิ อจิตฺตกา รูปปฏิสนฺธิ โหติ. เสสา รูปปฏิสนฺธิโต เสสา สจิตฺตกา สจิตฺตกปฏิสนฺธิ เญยฺยา ปณฺฑิเตน ชานิตพฺพา. สา ปน สจิตฺตกา ปฏิสนฺธิ เอกูนวีสติ โหติ.

๑๘๗. ปฏิสนฺธิวเสเนว สจิตฺตกปฏิสนฺธิวเสน เอว วีสติ ปุคฺคลา โหนฺติ. อิธ อิมสฺมึ จิตฺตาธิกาเร จิตฺตาธิการตฺตา อจิตฺตกปฏิสนฺธิ รูปปฏิสนฺธิ น จ อุทฺธฏา น จ กถิตา มยา.

๑๘๘. อเหตุทฺวิติเหตูติ, ปุคฺคลา ติวิธา สิยุํ อเหตุกทฺวิเหตุกติเหตุกา อิติ ติวิธา ติปฺปการา ปุคฺคลา สิยุํ ภเวยฺยุํ. อริยา ปน ปุคฺคลา อฏฺฐ อิติ เอวํ อิมินา มยา วุตฺตปฺปกาเรน สพฺเพ ปุคฺคลา เอกาทส อีริตา กถิตา ภควตา.

๑๘๙. ภูมีสุ ตึสภูมีสุ จิตฺตานํ อุปฺปตฺตึ เอเตสํ ปน สพฺเพสํ ปุคฺคลานํ ปเภทโต ภูมีสุ จิตฺตานํ อุปฺปตฺติญฺจ คณฺหโต คณฺหนฺตสฺส มม วจนํ นิโพธถ, ตุเมฺห ชานาถ สุณาถ.

๑๙๐. ตีสุ ภูมีสุ กติ จิตฺตานิ ชายนฺติ? เม มยฺหํ วท ตานิ จิตฺตานิ ตฺวํ กเถหิ, สพฺพาสุ ภูมีสุ จุทฺทส เอว จิตฺตานิ. ตํ ยถา –

โวฏฺฐพฺพํ กามปุญฺญญฺจ, วิยุตฺตานิ จ ทิฏฺฐิยา;

อุทฺธจฺจสหิตญฺเจว, โหนฺติ สพฺพตฺถ จุทฺทส.

๑๙๑. สทา วีสติ จิตฺตานิ, กาเมเยว ภเว สิยุํ วีสติ จิตฺตานิ กาเมเยว ภเว สทา สพฺพสฺมึ กาเล สิยุํ ภเวยฺยุนฺติ. ตํ ยถา –

กาเม อฏฺฐ มหาปากา, โทมนสฺสทฺวยมฺปิ จ;

ตถา ฆานาทิวิญฺญาณตฺตยํ ปากา อปุญฺญชา.

ฆานาทิวิญฺญาณตฺตยนฺติ กุสลวิปากฆานาทิตฺตยํ. ปากา อปุญฺญชา อกุสลโต ชาตา อเหตุกา สตฺต วิปากา. ปญฺจ รูปภเวเยว ปญฺจ จิตฺตานิ รูปภเวเยว ภวนฺติ. จตฺตาเรว อรูปิสุ จตฺตาริ จิตฺตานิ อรูปีสุเยว โหนฺติ. ตํ ยถา –

รูเปว รูปปากา วารุปฺปปากา อรูปิสุ;

นว มหคฺคตา ปากา, รูปารูเปว ชายเร.

๑๙๒. กามรูปภเวเสฺวว อฏฺฐารส จิตฺตานิ ภวนฺติ.

ตํ ยถา –

ปุญฺญรูปานิ ปญฺเจว, ปุญฺญชํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

จกฺขุโสตทฺวยํ ปุญฺญปากํ สนฺตีรณทฺวยํ.

ปุญฺญปากํ หสิตุปฺปาทมโนธาตุกฺริยาปิ จ;

อฏฺฐารสาทิมคฺเคน, ปญฺจ รูปกฺริยาปิ จ;

กามรูปภเวเสฺวว, เอตาเนว สทา สิยุํ.

เทฺวจตฺตาลีส จิตฺตานิ, โหนฺติ ตีสุ ภเวสุปิ เทฺวจตฺตาลีส จิตฺตานิ โหนฺติ. ตํ ยถา –

ปฏิฆทฺวยวชฺชิตานิ, อปุญฺญานิ ทเสว จ;

มหาปุญฺญานิ อฏฺเฐว, โวฏฺฐพฺพนกฺริยานิ จ.

ปุญฺญารุปฺปานิ จตฺตาริ, อารุปฺปกิริยานิ จ;

กนิฏฺฐมคฺควชฺชานิ, สตฺต โลกุตฺตรานิ จ;

เทฺวจตฺตาลีส จิตฺตานิ, โหนฺติ ตีสุ ภเวสุปิ.

๑๙๓. ฐเปตฺวา ปน สพฺเพสํ, จตสฺโสปายภูมิโย จตสฺโส อปายภูมิโย ฐเปตฺวา วชฺเชตฺวา อปายโต เสสานํ สพฺเพสํ ปุคฺคลานํ ฉพฺพีสภูมีสุ เตรส เอว จิตฺตานิ โหนฺติ. ตํ ยถา –

จตุตฺถารูปาวจรํ, อนาคามิผลาทโย;

มหากฺริยา จ ชายนฺติ, เตรสาปายวชฺชิตา.

อนาคามิผลาทโยติ อาทิ-สทฺเทน หิ อรหตฺตผลานิ คหิตานิ.

๑๙๔. อปรานิ จตสฺโสปิ, ฐเปตฺวารุปฺปภูมิโย จตสฺโส อรูปภูมิโย ฐเปตฺวา เสสาสุ ฉพฺพีสภูมีสุ อปรานิ ฉ จิตฺตานิ ชายนฺติ. ตํ ยถา –

มโนธาตุกฺริยญฺเจว, ปุญฺญชํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

จกฺขุโสตทฺวยํ ปุญฺญปากํ สนฺตีรณทฺวยํ;

เฉว จิตฺตานิ ชายนฺติ, ตถา อุปริวชฺชิเต.

๑๙๕. สุทฺธาวาสิกเทวานํ, ฐเปตฺวา ปญฺจ ภูมิโย ปญฺจ ภูมิโย ฐเปตฺวา ปญฺจวีสติภูมีสุ ปญฺจ จิตฺตานิ ชายนฺติ. ตํ ยถา –

ทิฏฺฐิยา สมฺปยุตฺตานํ, วิจิกิจฺฉายุตํ ตถา;

ปญฺจ สพฺพตฺถ ชายนฺติ, สุทฺธาวาสวิวชฺชิเต.

๑๙๖. อปรานิ ทุเว โหนฺติ, ปญฺจวีสติภูมิสุ;

ฐเปตฺวา เนวสญฺญญฺจ, จตสฺโสปายภูมิโย.

จตสฺโสปายภูมิโย เนวสญฺญานาสญฺญญฺจ ฐเปตฺวาเยว ปญฺจวีสติภูมีสุ อปรานิ ทุเว จิตฺตานิ โหนฺติ. ตํ ยถา –

ฐเปตฺวา เนวสญฺญญฺจ, จตสฺโสปายภูมิโย;

เสสาสุ ตติยารุปฺปชวนํ ชายติ ทฺวยํ.

๑๙๗. เทฺวปิ จิตฺตานิ ชายนฺติ, จตุวีสติภูมิสุ จตสฺโสปายภูมิโย อากิญฺจญฺญญฺจ เนวสญฺญญฺจ ฐเปตฺวา เสสาสุ จตุวีสติภูมีสุ เทฺวปิ จิตฺตานิ ชายนฺติ. ตํ ยถา –

จตุตฺถตติยารุปฺปํ, ฐเปตฺวาปายภูมิโย;

เสสาสุ ทุติยารุปฺป-ชวนํ ชายติ ทฺวยํ.

๑๙๘. อปายภูมิโย หิตฺวา จตสฺโส อปายภูมิโย ติสฺโส อุปริ อรูปภูมิโย หิตฺวา ฉฑฺเฑตฺวา เสสาสุ เตวีสติภูมีสุ เทฺวเยว ปน จิตฺตานิ โหนฺติ. ตํ ยถา –

อปายภูมิโย หิตฺวา, ติสฺโสจารุปฺปภูมิโย;

เสสาสุ ปฐมารุปฺปํ, ชวนทฺวยํ ชายติ.

๑๙๙. อรูเป จ อปาเย จ อฏฺฐ ภูมิโย ฐเปตฺวา เสสาสุ พาวีสติภูมีสุ เอกาทสวิธํ จิตฺตํ โหติ. ตํ ยถา –

สพฺพํ รูปญฺจ วิปากํ, ฐเปตฺวา สิตมานสํ;

เอกาทเสว ชายติ, อปายารูปวชฺชิเต.

๒๐๐. สุทฺธาวาเส อปาเย จ นว ภูมิโย ฐเปตฺวา เสสาสุ เอกวีสาสุ ภูมีสุ นิจฺจมฺปิ จตฺตาโร เอว มานสา โหนฺติ. ตํ ยถา –

โสตาปตฺติผลญฺเจว, สกทาคามิผลมฺปิ จ;

สกทาคามิมคฺโค จ, ฐเปตฺวาปายสุทฺธเก;

อนาคามิมคฺโค เจว, เอกวีสาสุ โหนฺติ หิ.

๒๐๑. เอกํ สตฺตรสเสฺวว, จิตฺตํ ชายติ ภูมิสุ สุทฺธาวาสอปายารุปฺปภูมิโย ฐเปตฺวา อวเสสาสุ สตฺตรสสุ ภูมีสุ เอกํ จิตฺตํ ชายติ. ตํ ยถา –

สุทฺธาวาเส อปาเย จ, ฐเปตฺวารุปฺปภูมิโย;

อาทิมคฺโค เอโก โหติ, สตฺตรสสุ ภูมิสุ.

๒๐๒. ทฺวาทเสว ตุ ชายนฺเต, เอกาทสสุ ภูมิสุ;

ฐเปตฺวา ปน สพฺพาปิ, ภูมิโย หิ มหคฺคตา. –

เอกูนวีสติภูมิโย ฐเปตฺวา เสสาสุ เอกาทสสุ ภูมีสุ ทฺวาทส จิตฺตานิ ชายนฺติ. ตํ ยถา –

โทมนสฺสทฺวยาปุญฺญปากา สตฺต จ ปุญฺญชํ;

ฆานาทิตฺตยํ เสสาสุ, หิตฺวา สพฺพา มหคฺคตา.

๒๐๓. กามาวจรเทวานํ วเสน จ มนุสฺสานํ วเสน จ สตฺตสุ กามาวจรภูมีสุ อฏฺฐ จิตฺตานิ สพฺพทา ชายนฺติ. ตํ ยถา –

กาเม เทวมนุสฺสานํ, มหาปากานิ ชายเร;

สทา สตฺตสุ เอตานิ, หิตฺวา เตวีส ภูมิโย.

๒๐๔. ปญฺจมชฺฌานปาเกโก, ชายเต ฉสุ ภูมิสุ เอโก ปญฺจมชฺฌานวิปาโก เวหปฺผลาทีสุ ฉสุ ภูมีสุ ชายติ. จตฺตาริ ปน รูปวิปากจิตฺตานิ ตีสุ ตีสุ ภูมีสุ ชายนฺติ. อยเมตฺถาธิปฺปาโย – เอโก ปฐมรูปวิปาโก พฺรหฺมปาริสชฺชพฺรหฺมปุโรหิตมหาพฺรหฺมานํ ตีสุ ภูมีสุ ชายติ, เอโก ทุติยรูปวิปาโก, เอโก ตติยรูปวิปาโก จ ปริตฺตาภาอปฺปมาณาภาอาภสฺสรานํ ตีสุ ภูมีสุ ชายติ, เอโก จตุตฺถรูปวิปาโก ปริตฺตสุภอปฺปมาณสุภสุภกิณฺหานํ ตีสุ ภูมีสุ ชายติ.

๒๐๕. จตฺตาริ ปน จิตฺตานิ, โหนฺติ เอเกกภูมิสุ อรูปาวจรวิปากานํ วเสน จตฺตาริ ปน จิตฺตานิ เอเกกภูมีสุ เอเกกาสุ ภูมีสุ โหนฺติ, อิติ เอวํ อิมินา มยา วุตฺตปฺปกาเรน สพฺพาสุ ภูมีสุ จิตฺตุปฺปาทํ ปริทีปเย ปณฺฑิโต กเถยฺย.

๒๐๖-๗. กุสลากุสลา กาเม กาเม วีสติ กุสลากุสลา, เตสํ ปากา อเหตุกา เตสํ กุสลากุสลานํ อเหตุกา ปญฺจทส วิปากา อาวชฺชนทฺวยญฺจ อิติ เอวํ อิมินา มยา วุตฺตปฺปกาเรน สตฺตตึส มานสา นรกาทีสุ จตูสุ อปาเยสุปิ ชายเร. อวเสสานิ ทฺวิปญฺญาส จิตฺตานิ กทาจิปิ กิสฺมิญฺจิ กาเลปิ นุปฺปชฺชนฺติ. ตํ ยถา –

ปญฺจทสานิ รูเป ตุ, อรูเป ทฺวาทสีริตา;

อฏฺฐ โลกุตฺตราเนว, กามปากา สเหตุกา.

อฏฺฐ มหากฺริยา เจว, หสิตุปฺปาทมานสํ;

ทฺวิปญฺญาสานิ จิตฺตานิ, อปาเยสุ น ชายเร.

๒๐๘. กาเม เทวมนุสฺสานํ กามาวจเร เทวมนุสฺสานํ มหคฺคตา นว ปากา เนว ชายนฺติ, อสีติ หทยา มานสา สทา ชายนฺติ. ตํ ยถา –

ทฺวาทสากุสลาเนว, กุสลาเนกวีสติ;

สตฺตวีสติ ปากา จ, มหคฺคตวิวชฺชิตา.

กาเม เทวมนุสฺสานํ, กฺริยจิตฺตานิ วีสติ;

โหนฺติ อสีติ จิตฺตานิ, วิญฺเญยฺยานิ วิภาวินา.

๒๐๙-๑๒. กาเม กามาวจเร อฏฺฐ มหาวิปากา โทมนสฺสทฺวยมฺปิ จ ตถา ฆานาทิวิญฺญาณตฺตยํ กุสลวิปากํ อปุญฺญชา สตฺต ปากา. นตฺถิ อารุปฺปปากา จ, รูปาวจรภูมิยํ อรูปปากา จ จตฺตาโร รูปาวจรภูมิยํ นตฺถิ. อยเมตฺถาธิปฺปาโย – รูปาวจรภูมิยํ อฏฺฐ มหาวิปากา กามสุคติสตฺตานํ ทฺวินฺนํ วิปากจิตฺตตฺตา น โหนฺติ, ฌาเนน วิกฺขมฺภิตตฺตา โทมนสฺสทฺวยมฺปิ นตฺถิ, ฆานชิวฺหากายปสาทวิรหิตตฺตา กุสลวิปากํ ฆานาทิตฺตยํ นตฺถิ, อนิฏฺฐารมฺมณานํ อภาวโต สตฺต อกุสลวิปากา จ นตฺถิ, อรูปปากา จ นตฺถิ. กสฺมา? อรูปานํ วิปากจิตฺตตฺตา. อิเมหิ สห จิตฺเตหิ อิเมหิ จตุวีสติจิตฺเตหิ สห ตโย มคฺคา ผลทฺวยํ โสตาปตฺติมคฺโค สกทาคามิมคฺโค อนาคามิมคฺโค จ โสตาปตฺติผลสกทาคามิผลานิ จ จตฺตาโร ทิฏฺฐิสํยุตฺตา วิจิกิจฺฉาสํยุตฺตมฺปิ จ จตฺตาโร เหฏฺฐิมา ปากา จ สุทฺธาวาเส น ลพฺภเร น ลพฺภนฺติ. อยเมตฺถาธิปฺปาโย – ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามิปุคฺคลานํ อสาธารณตฺตา สุทฺโธ จ อาวาโส, อถ วา โฆราติกฺกมฏฺฐิตตฺตา อนาคามิปุคฺคลา สุทฺธา นาม, จตุโรฆติณฺณตฺตา ขีณาสวา สุทฺธา นาม, เตสํ สุทฺธานํ ทฺวินฺนํ อุตฺตมสตฺตานํ อาวาโสติปิ สุทฺธาวาโส, ตสฺมึ.

อยเมตฺถาธิปฺปาโย – สุทฺธาวาเส ปน โสตาปตฺติมคฺคโสตาปตฺติผลสกทาคามิมคฺคสกทาคามิผลอนาคามิมคฺคา น วิชฺชนฺติ. กสฺมาติ เจ? อนาคามิผลฏฺฐานํเยว ตสฺมึ อุปฺปชฺชนโต จตฺตาโร ทิฏฺฐิสํยุตฺตา จ วิจิกิจฺฉายุตฺตญฺจ ปญฺจ อกุสลจิตฺตานํ โสตาปนฺเนน วินาสิตตฺตา, อิติ ตสฺมา การณา น ชายนฺติ. จตฺตาโร เหฏฺฐิมวิปากา เหฏฺฐิมานํ รูปพฺรหฺมานํ วิปากจิตฺตตฺตา นตฺถิ. เสสานิ เอกปญฺญาส จิตฺตานิ สุทฺธาวาเส ปน ลพฺภนฺติ. ตํ ยถา –

ทิฏฺฐิยา วิปฺปยุตฺตานิ, อุทฺธจฺจสหคตํ ตถา;

กามปุญฺญานิ อฏฺฐ จ, รูปปุญฺญานิ ปญฺจ วา.

อรูปกุสลาเนว, มคฺโค ขีณาสวสฺส จ;

จกฺขุโสตมโนธาตุ, ปุญฺญชา ตีรณา ทุเว.

ปญฺจมชฺฌานปาโก จ, อนาคามิผลาทโย;

สุทฺธาวาเสสุ ลพฺภนฺติ, กฺริยจิตฺตานิ วีสติ.

รูปาวจริกา สพฺเพ สพฺพานิ รูปาวจรานิ ปญฺจทส จิตฺตานิ, กามธาตุยา สพฺเพ เตวีสติ วิปากา.

๒๑๓. โทมนสฺสาทิมคฺโค จ โทมนสฺสทฺวยญฺจ อาทิมคฺโค จ โสตาปตฺติมคฺโค จ, กฺริยา จ เทฺว อเหตุกา ปญฺจทฺวาราวชฺชนหสิตุปฺปาทานิ กิริยานิ จาติ เตจตฺตาลีส จิตฺตานิ อรูปภูมิยํ นตฺถิ. ปญฺจ รูปาวจรวิปากา รูปีนํ วิปากจิตฺตตฺตา นตฺถิ. รูปชวนานิ เหฏฺฐิมฌานานํ วิรตฺตตฺตา นตฺถิ. จกฺขุโสตวิญฺญาณานิ ปุญฺญชานิ ปสาทรหิตตฺตา นตฺถิ. ฆานาทิวิญฺญาณานิ ปกติยาเยว นตฺถิ. กุสลวิปากา มโนธาตุ จกฺขาทิคฺคหิตปญฺจารมฺมณตฺตา อรูปานํ ธมฺมารมฺมณตฺตา นตฺถิ, อสติ จกฺขาทิวิญฺญาเณ สา จ ปุญฺญชา มโนธาตุ ตาย จ อสติยา จกฺขาทิวิญฺญาณมฺปิ นตฺถิเยว. กิริยามโนธาตุปิ ปญฺจารมฺมณตฺตาเยว นตฺถิ, หสิตุปฺปาโทปิ รูปกายาภาวา สิตสฺสาภาวา นตฺถิ, ปุพฺเพว ทิฏฺฐสจฺจา อริยา รูปภูมิกา, ตสฺมา อาทิมคฺโคปิ นตฺถิ.

๒๑๔. เอวํ ภูมิวเสเนว, จิตฺตุปฺปตฺตึ วิภาวเย เอวํ อิมินา มยา วุตฺตปฺปกาเรน ภูมิวเสน จิตฺตุปฺปตฺตึ วิภาวเย ธีโร กเถยฺย. ตถา เอวํ เอกาทสนฺนํ ปุคฺคลานํ วเสน จิตฺตุปฺปตฺตึ ธีโร วิภาวเย กเถยฺย.

๒๑๕. กุสลากุสลา กาเม,

เตสํ ปากา อเหตุกา;

อาวชฺชนทฺวยญฺจาติ,

สตฺตตึเสว มานสาติ. –

อยํ วุตฺตตฺถา.

๒๑๖. เอวํ จตูสฺวปายภูมีสุ มนุสฺสภูมิยญฺจาติ ปญฺจภูมีสุ อเหตุกสฺส สตฺตสฺส ชายนฺเต อุปฺปชฺชนฺติ. เทฺวปญฺญาสาวเสสานิ, น ชายนฺติ กทาจิปิ อวเสสานิ เทฺวปญฺญาส จิตฺตานิ กทาจิปิ น ชายนฺติ น อุปฺปชฺชนฺติ, ตานิ สรูปโต วุตฺตาเนว.

๒๑๗. อเหตุกสฺส สตฺตสฺส อุปฺปชฺชนฺเตหิ สตฺตตึสจิตฺเตหิ สห ทุเหตุกา, จตุมหาวิปากา จาติ จตฺตาลีส จิตฺตานิ ตถา เอกกํ ทุเหตุกสฺส สตฺตสฺส ชายนฺติ.

๒๑๘-๒๓. สพฺเพ มหคฺคตา เจว สพฺเพ สตฺตวีสติวิธา มหคฺคตา เจว สพฺเพปิ จ อนาสวา สพฺเพ อฏฺฐ โลกุตฺตรา เจว จตฺตาโร ติเหตุกวิปากา จ กาเม หสิตุปฺปาโท สเหตุกมหากิริยา จาติ นว กฺริยาปิ เจติ จตฺตาลีสํ ตถา อฏฺฐ จ ทุเหตุโน สตฺตสฺส น ชายนฺติ.

อยเมตฺถาธิปฺปาโย – ทุเหตุโน รูปารูปสมาปตฺติยา อสมตฺถตาย สตฺตวีส มหคฺคตา น ชายนฺติ, มคฺคผลํ อธิคนฺตุํ อสมตฺถตาย อฏฺฐ โลกุตฺตรา น ชายนฺติ, ติเหตุกวิปากา ติเหตุกานํ สตฺตานํ วิปากจิตฺตตฺตา น ชายนฺติ, นว กิริยานิ ขีณาสวานํเยว อุปฺปชฺชมานตฺตา น ชายนฺตีติ. กามาวจรสตฺตสฺส, ติเหตุปฏิสนฺธิโน ปุถุชฺชนสฺส จตุปญฺญาส มานสา ชายนฺติ. กตมานิ ตานิ? ทุเหตุกสฺส วุตฺตานิ จตฺตาลีส จิตฺตานิ ตถา เอกญฺจ กามธาตุยํ จตฺตาโร ญาณสมฺปยุตฺตวิปากา รูปารูเปสุ นว ปุญฺญานิ จาติ จตุปญฺญาส มานสา ชายนฺติ. ปุถุชฺชนสฺส ติเหตุโน กามสตฺตสฺส ปญฺจตึส จิตฺตานิ น ชายเร น ชายนฺติ. ตํ ยถา –

อาวชฺชนทฺวยํ หิตฺวา, อฏฺฐารส กฺริยาปิ จ;

นว มหคฺคตา ปากา, อฏฺฐ โลกุตฺตรานิ จ.

กามปุถุชฺชนสฺเสว, ติเหตุปฏิสนฺธิโน;

ปญฺจตึเสว จิตฺตานิ, น ชายนฺติ กทาจิปิ.

ฉเทเวสุ มนุสฺเสสุ จาติ สตฺตสุ ภูมีสุ ชาตสฺส โสตาปนฺนสฺส เทหิโน สตฺตสฺส ปญฺญาส จิตฺตานิ ชายนฺติ. อิติ วจนํ ธีโร นิทฺทิเส กเถยฺย. ตํ ยถา –

ทิฏฺฐิยา วิปฺปยุตฺตานิ, โทมนสฺสทฺวยมฺปิ จ;

อุทฺธจฺจสหิตญฺเจว, กามปุญฺญานิ อฏฺฐ จ.

นว มหคฺคตปุญฺญานิ, อาวชฺชนทฺวยมฺปิ จ;

สพฺเพ กามวิปากา จ, โสตาปตฺติผลมฺปิ จ.

อสฺส โสตาปนฺนสฺส นวตึเสว จิตฺตานิ น อุปฺปชฺชนฺติ. อิติ วจนํ ธีโร ทีปเย เทเสยฺย. ตํ ยถา –

อาวชฺชนทฺวยํ หิตฺวา, อฏฺฐารส กฺริยาปิ จ;

นว มหคฺคตา ปากา, สตฺต โลกุตฺตรานิ จ.

ทิฏฺฐิยา สมฺปยุตฺตานิ, วิจิกิจฺฉายุตํ ตถา;

นวตึส น ชายนฺติ, โสตาปนฺนสฺส เทหิโน.

๒๒๔. ปฐมํ ผลํ ฐเปตฺวา โสตาปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วุตฺตานิ จิตฺตานิ อตฺตโน สกทาคามิโน ผเลน สกทาคามิผเลน สห สกทาคามิปุคฺคลสฺส สิยุํ.

๒๒๕. โสตาปนฺนสฺส วุตฺตานิ, ฐเปตฺวา ปฏิฆทฺวยํ ทุติยญฺจ ผลํ สกทาคามิผลญฺจ หิตฺวา อตฺตโน อนาคามิผเลน สห โสตาปนฺนสฺส สตฺตสฺส วุตฺตานิ ยานิ อฏฺฐจตฺตาลีส จิตฺตานิ อตฺถิ, ตานิ อนาคามิสฺส สตฺตสฺส ชายนฺติ. อิติ วจนํ ธีโร วินิทฺทิเส.

๒๒๖. กติ จิตฺตานิ ชายนฺติ, กาเม อรหโต ปน กาเม สตฺตสุ กามภูมีสุ ชาตสฺส อรหโต ขีณาสวสฺส กติ จิตฺตานิ ชายนฺติ? จตฺตาริ จ จตฺตารีสญฺจ จิตฺตานิ กาเม สตฺตสุ กามภูมีสุ ชาตสฺส อรหโต สิยุํ ภเวยฺยุํ. ตํ ยถา –

เตวีส กามปากานิ, กฺริยจิตฺตานิ วีสติ;

อรหตฺตผเลเนว, กาเม อรหโต สิยุํ.

๒๒๗. มคฺคฏฺฐานํ จตุนฺนมฺปิ เตสํ ปุคฺคลานํ สกํ สกํ มคฺคจิตฺตํ สิยา ภเวยฺย. เอกจิตฺตกฺขณา หิ เต หิ สจฺจํ ตํ มยา วุตฺตํ วจนํ. เต มคฺคา เอกจิตฺตกฺขณา.

๒๒๘. ปุถุชฺชนสฺส ตีเสฺวว, ปฐมชฺฌานภูมิสุ ตีสุ เอว ปฐมชฺฌานภูมีสุ ชาตสฺส ปุถุชฺชนสฺส พฺรหฺมุโน ปญฺจตึส เอว จิตฺตานิ ชายนฺติ. อิติ วจนํ ธีโร วินิทฺทิเส อุจฺจาเรยฺย. ตํ ยถา –

โทมนสฺสทฺวยํ หิตฺวา, อปุญฺญานิ ทเสว จ;

กามปุญฺญานิ อฏฺเฐว, นว ปุญฺญา มหคฺคตา.

จกฺขุโสตทฺวยํ ปุญฺญปากํ สนฺตีรณทฺวยํ;

อาวชฺชนทฺวยญฺเจว, ปุญฺญชํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

ปฐมชฺฌานปาโก จ, ปญฺจตึเสว ชายเร.

๒๒๙-๒๓๔. ฆานาทีสุ ปสาเทสุ ปวตฺตํ กุสลวิปากํ วิญฺญาณตฺตยํ สตฺต อปุญฺญชา ปากา อฏฺฐ มหาปากา ตถา อุปริฌานภูมีสุ ชาตา ปากา อารุปฺปา จตฺตาโร วิปากาปิ จ โทมนสฺสทฺวยมฺปิ จ อาวชฺชนทฺวยวชฺชา อฏฺฐารส กฺริยา เจว อฏฺฐ โลกุตฺตรานิ จ เอตานิ จตุปญฺญาส จิตฺตานิ ปฐมชฺฌานภูมีสุ ตีสุ นิพฺพตฺตสฺส ปุถุชฺชนสฺส เทหิโน สตฺตสฺส น จ ลพฺภเร น ลพฺภนฺติ. ตาสุ ตีสุ ภูมีสุ นิพฺพตฺตสฺส ปุถุชฺชนสฺส พฺรหฺมุโน วุตฺเตสุ จิตฺเตสุ อปุญฺญปญฺจกํ หิตฺวา ตตฺถ ตีสุ ปฐมชฺฌานภูมีสุ นิพฺพตฺตสฺส โสตาปนฺนสฺส พฺรหฺมุโน ปฐมผเลน สห เอกตึส จิตฺตานิ ชายเร ชายนฺติ. สกทาคามิโน ตตฺถ ตีสุ ปฐมชฺฌานภูมีสุ ชาตสฺส สกทาคามิโน พฺรหฺมุโน เตสุ จิตฺเตสุ ปฐมํ ผลํ ฐเปตฺวา สกทาคามิผลํ ปกฺขิปิตฺวา เอกตึเสว จิตฺตานิ ชายเร. อนาคามิสฺส ตตฺเถว ตีสุ ปฐมชฺฌานภูมีสุ เอว ชาตสฺส อนาคามิสฺส ทุติยํ ผลํ ฐเปตฺวา อตฺตโน ผลจิตฺเตน สห เอกตึเสว จิตฺตานิ ชายนฺติ.

๒๓๕. วิญฺญาณํ จกฺขุโสตานํ, ปุญฺญชํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

สนฺตีรณทฺวยญฺเจว, กฺริยจิตฺตานิ วีสติ.

๒๓๖-๗. อรหตฺตผลํ ปฐมชฺฌานโต สมฺภโว ปาโก สตฺตวีสติ จิตฺตานิ อรหนฺตสฺส ขีณาสวสฺส ชายเร. ปุถุชฺชนสฺส ตีเสฺวว ตีสุ เอว ทุติยชฺฌานภูมีสุ ชาตสฺส ปุถุชฺชนสฺส พฺรหฺมุโน ทุติยชฺฌานตติยชฺฌานปาเกน สห ฉตฺตึส จิตฺตานิ ชายนฺติ. ตํ ยถา –

โทมนสฺสทฺวยํ หิตฺวา, อปุญฺญานิ ทเสว จ;

กามปุญฺญานิ อฏฺเฐว, นว ปุญฺญมหคฺคตา.

จกฺขุโสตทฺวยํ ปุญฺญปากํ สนฺตีรณทฺวยํ;

อาวชฺชนทฺวยญฺเจว, ปุญฺญชํ สมฺปฏิจฺฉนํ.

ทุติยชฺฌานปาเกน, ตติยชฺฌานปากโต;

ฉตฺตึเสว จ จิตฺตานิ, ทุติยชฺฌานเทหิโน.

๒๓๘-๒๔๑. ปุถุชฺชนสฺส วุตฺเตสุ, หิตฺวา วาปุญฺญปญฺจกํ อตฺตโน ผเลน สห พาตฺตึส จิตฺตานิ โสตาปนฺนสฺส ชายนฺติ. โสตาปนฺนสฺส วุตฺเตสุ, ฐเปตฺวา ปฐมํ ผลํ โสตาปนฺนสฺส วุตฺเตสุ ปฐมํ ผลํ ฐเปตฺวา อตฺตโน ผลจิตฺเตน สห พาตฺตึส จิตฺตานิ, สกทาคามิสฺส วุตฺเตสุ ทุติยํ ผลํ ฐเปตฺวา อนาคามิผเลน สห พาตฺตึเสว จิตฺตานิ อสฺส อนาคามิโน ภวนฺติ. อรหนฺตสฺส ตีเสฺวว, อฏฺฐวีสติ อตฺตโน ตีสุ เอว ทุติยชฺฌานภูมีสุ ชาตสฺส อรหโต อตฺตโน ผเลน ทุติยชฺฌานตติยชฺฌานปากโต ปาเกหิ สห อฏฺฐวีสติ จิตฺตานิ โหนฺติ. ตํ ยถา –

วิญฺญาณํ จกฺขุโสตานํ, ปุญฺญชํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

สนฺตีรณทฺวยญฺเจว, กฺริยจิตฺตานิ วีสติ.

อรหตฺตผลํ ปาโก, ทุติยชฺฌานสมฺภโว;

ตติยชฺฌานปาโก จ, อฏฺฐวีสติ มานสา.

๒๔๒-๖. ปริตฺตกสุภาทีนํ, เทวานํ ตีสุ ภูมีสุ จตุตฺถชฺฌานวิปาเกน สห ปญฺจตึเสว จิตฺตานิ ชายนฺติ. โสตาปนฺนสฺส ตตฺเถก-ตึส จิตฺตานิ ชายเรตตฺถ ตาสุ ตีสุ ปริตฺตกสุภาทีนํ ภูมีสุ โสตาปนฺนสฺส จ เอกตึส จิตฺตานิ ชายเร. ยถา เอวํ สกทาคามิโน เอกตึส จิตฺตานิ ชายเร. ตถา อนาคามิโน เอกตึส ชายเร. ตตฺเถว ตาสุ ตีสุ ภูมีสุ เอว ชาตสฺส ขีณาสวสฺส สตฺตวีสติ มานสา โหนฺติ, ตถา เอวํ เวหปฺผเล เวหปฺผลภูมิยํ ชาตานํ ปุถุชฺชนเสกฺขานํ ปญฺจนฺนํ สพฺเพสํ ปุคฺคลานํ มานสา โหนฺติ. ปญฺจสุ สุทฺธาวาสิกภูมีสุ ชาตสฺส อนาคามิโน สตฺตสฺส เอกตึเสว จิตฺตานิ โหนฺติ. อิติ วจนํ ธีโร ปริทีปเย เทเสยฺย. ตตฺเถว ตาสุ สุทฺธาวาสภูมีสุ เอว ชาตสฺส อรหโต สตฺตวีสติ มานสา โหนฺติ. เอวํ อิมินา มยา วุตฺตปฺปกาเรน รูปีสุ ปญฺจทสสุ รูปิภูมีสุ ชาตานํ สพฺเพสํ ปุคฺคลานํ จิตฺตานิ วิภาวินา ธีเรน วิญฺเญยฺยานิ ชานิตพฺพานิ.

๒๔๗. จตุวีสติ จิตฺตานิ, ปฐมารุปฺปภูมิยํ ปฐมอารุปฺปภูมิยํ ชาตสฺส ปุถุชฺชนสฺส จตุวีสติ จิตฺตานิ ชายนฺติ. อิติ วจนํ ธีโร วินิทฺทิเส. ตํ ยถา –

โทมนสฺสทฺวยํ หิตฺวา, อปุญฺญานิ ทเสว จ;

กามปุญฺญานิ อฏฺเฐว, อารุปฺปกุสลานิ จ;