๕. วีถิมุตฺตปริจฺเฉโท

๑. วีถิจิตฺตวเสเนวํ, ปวตฺติยมุทีริโต.

ปวตฺติสงฺคโห นาม, สนฺธิยํ ทานิ วุจฺจติ.

๒. จตสฺโส ภูมิโย, จตุพฺพิธา ปฏิสนฺธิ, จตฺตาริ กมฺมานิ, จตุธา มรณุปฺปตฺติ เจติ วีถิมุตฺตสงฺคเห จตฺตาริ จตุกฺกานิ เวทิตพฺพานิ.

ภูมิจตุกฺกํ

๓. ตตฺถ อปายภูมิ กามสุคติภูมิ รูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ เจติ จตสฺโส ภูมิโย นาม.

๔. ตาสุ นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย อสุรกาโย เจติ อปายภูมิ จตุพฺพิธา โหติ.

๕. มนุสฺสา จาตุมหาราชิกา ตาวตึสา ยามา ตุสิตา นิมฺมานรติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เจติ กามสุคติภูมิ สตฺตวิธา โหติ.

๖. สา ปนายเมกาทสวิธาปิ กามาวจรภูมิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

๗. พฺรหฺมปาริสชฺชา พฺรหฺมปุโรหิตา มหาพฺรหฺมา เจติ ปฐมชฺฌานภูมิ.

๘. ปริตฺตาภา อปฺปมาณาภา อาภสฺสรา เจติ ทุติยชฺฌานภูมิ.

๙. ปริตฺตสุภา อปฺปมาณสุภา สุภกิณฺหา เจติ ตติยชฺฌานภูมิ.

๑๐. เวหปฺผลา อสญฺญสตฺตา สุทฺธาวาสา เจติ จตุตฺถชฺฌานภูมีติ รูปาวจรภูมิ โสฬสวิธา โหติ.

๑๑. อวิหา อตปฺปา สุทสฺสา สุทสฺสี อกนิฏฺฐา เจติ สุทฺธาวาสภูมิ ปญฺจวิธา โหติ.

๑๒. อากาสานญฺจายตนภูมิ วิญฺญาณญฺจายตนภูมิ อากิญฺจญฺญายตนภูมิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนภูมิ เจติ อรูปภูมิ จตุพฺพิธา โหติ.

๑๓. ปุถุชฺชนา น ลพฺภนฺติ, สุทฺธาวาเสสุ สพฺพถา.

โสตาปนฺนา จ สกทาคามิโน จาปิ ปุคฺคลา.

๑๔. อริยา โนปลพฺภนฺติ, อสญฺญาปายภูมิสุ.

เสสฏฺฐาเนสุ ลพฺภนฺติ, อริยานริยาปิ จ.

อิทเมตฺถ ภูมิจตุกฺกํ.

ปฏิสนฺธิจตุกฺกํ

๑๕. อปายปฏิสนฺธิ กามสุคติปฏิสนฺธิ รูปาวจรปฏิสนฺธิ อรูปาวจรปฏิสนฺธิ เจติ จตุพฺพิธา ปฏิสนฺธิ นาม.

๑๖. ตตฺถ อกุสลวิปาโกเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ อปายภูมิยํ โอกฺกนฺติกฺขเณ ปฏิสนฺธิ หุตฺวา ตโต ปรํ ภวงฺคํ ปริโยสาเน จวนํ หุตฺวา โวจฺฉิชฺชติ, อยเมกาปายปฏิสนฺธิ นาม.

๑๗. กุสลวิปาโกเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ ปน กามสุคติยํ มนุสฺสานญฺเจว ชจฺจนฺธาทีนํ ภุมฺมสฺสิตานญฺจ วินิปาติกาสุรานํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตติ.

๑๘. มหาวิปากานิ ปน อฏฺฐ สพฺพตฺถาปิ กามสุคติยํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนฺติ.

๑๙. อิมา นว กามสุคติปฏิสนฺธิโย นาม.

๒๐. สา ปนายํ ทสวิธาปิ กามาวจรปฏิสนฺธิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

๒๑. เตสุ จตุนฺนํ อปายานํ มนุสฺสานํ วินิปาติกาสุรานญฺจ อายุปฺปมาณคณนาย นิยโม นตฺถิ.

๒๒. จาตุมหาราชิกานํ ปน เทวานํ ทิพฺพานิ ปญฺจวสฺสสตานิ อายุปฺปมาณํ, มนุสฺสคณนาย นวุติวสฺสสตสหสฺสปฺปมาณํ โหติ, ตโต จตุคฺคุณํ ตาวตึสานํ, ตโต จตุคฺคุณํ ยามานํ, ตโต จตุคฺคุณํ ตุสิตานํ, ตโต จตุคฺคุณํ นิมฺมานรตีนํ, ตโต จตุคฺคุณํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ.

๒๓. นวสตญฺเจกวีส-วสฺสานํ โกฏิโย ตถา.

วสฺสสตสหสฺสานิ, สฏฺฐิ จ วสวตฺติสุ.

๒๔. ปฐมชฺฌานวิปากํ ปฐมชฺฌานภูมิยํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตติ.

๒๕. ตถา ทุติยชฺฌานวิปากํ ตติยชฺฌานวิปากญฺจ ทุติยชฺฌานภูมิยํ.

๒๖. จตุตฺถชฺฌานวิปากํ ตติยชฺฌานภูมิยํ.

๒๗. ปญฺจมชฺฌานวิปากํ จตุตฺถชฺฌานภูมิยํ.

๒๘. อสญฺญสตฺตานํ ปน รูปเมว ปฏิสนฺธิ โหติ. ตถา ตโต ปรํ ปวตฺติยํ จวนกาเล จ รูปเมว ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌติ, อิมา ฉ รูปาวจรปฏิสนฺธิโย นาม.

๒๙. เตสุ พฺรหฺมปาริสชฺชานํ เทวานํ กปฺปสฺส ตติโย ภาโค อายุปฺปมาณํ.

๓๐. พฺรหฺมปุโรหิตานํ อุปฑฺฒกปฺโป.

๓๑. มหาพฺรหฺมานํ เอโก กปฺโป.

๓๒. ปริตฺตาภานํ เทฺว กปฺปานิ.

๓๓. อปฺปมาณาภานํ จตฺตาริกปฺปานิ.

๓๔. อาภสฺสรานํ อฏฺฐ กปฺปานิ.

๓๕. ปริตฺตสุภานํ โสฬส กปฺปานิ.

๓๖. อปฺปมาณสุภานํ ทฺวตฺตึส กปฺปานิ.

๓๗. สุภกิณฺหานํ จตุสฏฺฐิ กปฺปานิ.

๓๘. เวหปฺผลานํ อสญฺญสตฺตานญฺจ ปญฺจกปฺปสตานิ.

๓๙. อวิหานํ กปฺปสหสฺสานิ.

๔๐. อตปฺปานํ เทฺว กปฺปสหสฺสานิ.

๔๑. สุทสฺสานํ จตฺตาริ กปฺปสหสฺสานิ.

๔๒. สุทสฺสีนํ อฏฺฐ กปฺปสหสฺสานิ.

๔๓. อกนิฏฺฐานํ โสฬส กปฺปสหสฺสานิ.

๔๔. ปฐมารุปฺปาทิวิปากานิ ปฐมารุปฺปาทิภูมีสุ ยถากฺกมํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนฺติ. อิมา จตสฺโส อรูปปฏิสนฺธิโย นาม.

๔๕. เตสุ ปน อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ วีสติกปฺปสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ.

๔๖. วิญฺญาณญฺจายตนูปคานํ เทวานํ จตฺตาลีสกปฺปสหสฺสานิ.

๔๗. อากิญฺจญฺญายตนูปคานํ เทวานํ สฏฺฐิกปฺปสหสฺสานิ.

๔๘. เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปคานํ เทวานํ จตุราสีติกปฺปสหสฺสานิ.

๔๙. ปฏิสนฺธิ ภวงฺคญฺจ, ตถา จวนมานสํ.

เอกเมว ตเถเวกวิสยญฺเจกชาติยํ.

อิทเมตฺถ ปฏิสนฺธิจตุกฺกํ.

กมฺมจตุกฺกํ

๕๐. ชนกํ อุปตฺถมฺภกํ อุปปีฬกํ อุปฆาตกญฺเจติ กิจฺจวเสน.

๕๑. ครุกํ อาสนฺนํ อาจิณฺณํ กฏตฺตากมฺมญฺเจติ ปากทานปริยาเยน.

๕๒. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปราปริยเวทนียํ อโหสิกมฺมญฺเจติ ปากกาลวเสน จตฺตาริ กมฺมานิ นาม.

๕๓. ตถา อกุสลํ กามาวจรกุสลํ รูปาวจรกุสลํ อรูปาวจรกุสลญฺเจติ ปากฐานวเสน.

๕๔. ตตฺถ อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมญฺเจติ กมฺมทฺวารวเสน ติวิธํ โหติ.

๕๕. กถํ? ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุมิจฺฉาจาโร เจติ กายวิญฺญตฺติสงฺขาเต กายทฺวาเร พาหุลฺลวุตฺติโต กายกมฺมํ นาม.

๕๖. มุสาวาโท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สมฺผปฺปลาโป เจติ วจีวิญฺญตฺติสงฺขาเต วจีทฺวาเร พาหุลฺลวุตฺติโต วจีกมฺมํ นาม.

๕๗. อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐิ เจติ อญฺญตฺราปิ วิญฺญตฺติยา มนสฺมึเยว พาหุลฺลวุตฺติโต มโนกมฺมํ นาม.

๕๘. เตสุ ปาณาติปาโต ผรุสวาจา พฺยาปาโท จ โทสมูเลน ชายนฺติ.

๕๙. กาเมสุมิจฺฉาจาโร อภิชฺฌา มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ โลภมูเลน.

๖๐. เสสานิ จตฺตาริปิ ทฺวีหิ มูเลหิ สมฺภวนฺติ.

๖๑. จิตฺตุปฺปาทวเสน ปเนตํ อกุสลํ สพฺพถาปิ ทฺวาทสวิธํ โหติ.

๖๒. กามาวจรกุสลมฺปิ กายทฺวาเร ปวตฺตํ กายกมฺมํ, วจีทฺวาเร ปวตฺตํ วจีกมฺมํ, มโนทฺวาเร ปวตฺตํ มโนกมฺมญฺเจติ กมฺมทฺวารวเสน ติวิธํ โหติ.

๖๓. ตถา ทานสีลภาวนาวเสน.

๖๔. จิตฺตุปฺปาทวเสน ปเนตํ อฏฺฐวิธํ โหติ.

๖๕. ทานสีลภาวนาปจายนเวยฺยาวจฺจปตฺติทานปตฺตานุโมทนธมฺมสฺสวนธมฺมเทสนา ทิฏฺฐิชุกมฺมวเสน ทสวิธํ โหติ.

๖๖. ตํ ปเนตํ วีสติวิธมฺปิ กามาวจรกมฺมมิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

๖๗. รูปาวจรกุสลํ ปน มโนกมฺมเมว, ตญฺจ ภาวนามยํ อปฺปนาปฺปตฺตํ, ฌานงฺคเภเทน ปญฺจวิธํ โหติ.

๖๘. ตถา อรูปาวจรกุสลญฺจ มโนกมฺมํ, ตมฺปิ ภาวนามยํ อปฺปนาปฺปตฺตํ. อารมฺมณเภเทน จตุพฺพิธํ โหติ.

๖๙. เอตฺถากุสลกมฺมมุทฺธจฺจรหิตํ อปายภูมิยํ ปฏิสนฺธึ ชเนติ, ปวตฺติยํ ปน สพฺพมฺปิ ทฺวาทสวิธํ สตฺตากุสลปากานิ สพฺพตฺถาปิ กามโลเก รูปโลเก จ ยถารหํ วิปจฺจติ.

๗๐. กามาวจรกุสลมฺปิ กามสุคติยเมว ปฏิสนฺธึ ชเนติ, ตถา ปวตฺติยญฺจ มหาวิปากานิ, อเหตุกวิปากานิ ปน อฏฺฐปิ สพฺพตฺถาปิ กามโลเก รูปโลเก จ ยถารหํ วิปจฺจติ.

๗๑. ตตฺถาปิ ติเหตุกมุกฺกฏฺฐํ กุสลํ ติเหตุกํ ปฏิสนฺธึ ทตฺวา ปวตฺเต โสฬส วิปากานิ วิปจฺจติ.

๗๒. ติเหตุกโมมกํ ทฺวิเหตุกมุกฺกฏฺฐญฺจ กุสลํ ทฺวิเหตุกํ ปฏิสนฺธึ ทตฺวา ปวตฺเต ติเหตุกรหิตานิ ทฺวาทส วิปากานิ วิปจฺจติ.

๗๓. ทฺวิเหตุกโมมกํ ปน กุสลํ อเหตุกเมว ปฏิสนฺธึ เทติ, ปวตฺเต จ อเหตุกวิปากาเนว วิปจฺจติ.

๗๔. อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ น ปจฺจติ.

สสงฺขารมสงฺขาร-วิปากานีติ เกจน.

เตสํ ทฺวาทส ปากานิ, ทสาฏฺฐ จ ยถากฺกมํ;

ยถาวุตฺตานุสาเรน ยถาสมฺภวมุทฺทิเส.

๗๕. รูปาวจรกุสลํ ปน ปฐมชฺฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา พฺรหฺมปาริสชฺเชสุ อุปฺปชฺชติ.

๗๖. ตเทว มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา พฺรหฺมปุโรหิเตสุ.

๗๗. ปณีตํ ภาเวตฺวา มหาพฺรเหฺมสุ.

๗๘. ตถา ทุติยชฺฌานํ ตติยชฺฌานญฺจ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา ปริตฺตาเภสุ.

๗๙. มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา อปฺปมาณาเภสุ.

๘๐. ปณีตํ ภาเวตฺวา อาภสฺสเรสุ.

๘๑. จตุตฺถชฺฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา ปริตฺตสุเภสุ.

๘๒. มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา อปฺปมาณสุเภสุ.

๘๓. ปณีตํ ภาเวตฺวา สุภกิเณฺหสุ.

๘๔. ปญฺจมชฺฌานํ ภาเวตฺวา เวหปฺผเลสุ.

๘๕. ตเทว สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวา อสญฺญสตฺเตสุ.

๘๖. อนาคามิโน ปน สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปชฺชนฺติ.

๘๗. อรูปาวจรกุสลญฺจ ยถากฺกมํ ภาเวตฺวา อารุปฺเปสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ.

๘๘. อิตฺถํ มหคฺคตํ ปุญฺญํ, ยถาภูมิววตฺถิตํ.

ชเนติ สทิสํ ปากํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

อิทเมตฺถ กมฺมจตุกฺกํ.

จุติปฏิสนฺธิกฺกโม

๘๙. อายุกฺขเยน กมฺมกฺขเยน อุภยกฺขเยน อุปจฺเฉทกกมฺมุนา เจติ จตุธา มรณุปฺปตฺติ นาม.

๙๐. ตถา จ มรนฺตานํ ปน มรณกาเล ยถารหํ อภิมุขีภูตํ ภวนฺตเร ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมํ วา, ตํกมฺมกรณกาเล รูปาทิกมุปลทฺธปุพฺพมุปกรณภูตญฺจ กมฺมนิมิตฺตํ วา, อนนฺตรมุปฺปชฺชมานภเว อุปลภิตพฺพมุปโภคภูตญฺจ คตินิมิตฺตํ วา กมฺมพเลน ฉนฺนํ ทฺวารานํ อญฺญตรสฺมึ ปจฺจุปฏฺฐาติ, ตโต ปรํ ตเมว ตโถปฏฺฐิตํ อารมฺมณํ อารพฺภ วิปจฺจมานกกมฺมานุรูปํ ปริสุทฺธํ อุปกฺกิลิฏฺฐํ วา อุปลภิตพฺพภวานุรูปํ ตตฺโถณตํว จิตฺตสนฺตานํ อภิณฺหํ ปวตฺตติ พาหุลฺเลน, ตเมว วา ปน ชนกภูตํ กมฺมํ อภินวกรณวเสน ทฺวารปฺปตฺตํ โหติ.

๙๑. ปจฺจาสนฺนมรณสฺส ตสฺส วีถิจิตฺตาวสาเน ภวงฺคกฺขเย วา จวนวเสน ปจฺจุปฺปนฺนภวปริโยสานภูตํ จุติจิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตสฺมึ นิรุทฺธาวสาเน ตสฺสานนฺตรเมว ตถาคหิตํ อารมฺมณํ อารพฺภ สวตฺถุกํ อวตฺถุกเมว วา ยถารหํ อวิชฺชานุสยปริกฺขิตฺเตน ตณฺหานุสยมูลเกน สงฺขาเรน ชนิยมานํ สมฺปยุตฺเตหิ ปริคฺคยฺหมานํ สหชาตานมธิฏฺฐานภาเวน ปุพฺพงฺคมภูตํ ภวนฺตรปฏิสนฺธานวเสน ปฏิสนฺธิสงฺขาตํ มานสํ อุปฺปชฺชมานเมว ปติฏฺฐาติ ภวนฺตเร.

๙๒. มรณาสนฺนวีถิยํ ปเนตฺถ มนฺทปฺปวตฺตานิ ปญฺเจว ชวนานิ ปาฏิกงฺขิตพฺพานิ, ตสฺมา ยทิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุ อาปาถคเตสุ ธรนฺเตเสฺวว มรณํ โหติ, ตทา ปฏิสนฺธิภวงฺคานมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา ลพฺภตีติ กตฺวา กามาวจรปฏิสนฺธิยา ฉทฺวารคฺคหิตํ กมฺมนิมิตฺตํ คตินิมิตฺตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตารมฺมณํ อุปลพฺภติ, กมฺมํ ปน อตีตเมว, ตญฺจ มโนทฺวารคฺคหิตํ, ตานิ ปน สพฺพานิปิ ปริตฺตธมฺมภูตาเนวารมฺมณานิ.

๙๓. รูปาวจรปฏิสนฺธิยา ปน ปญฺญตฺติภูตํ กมฺมนิมิตฺตเมวารมฺมณํ โหติ.

๙๔. ตถา อรูปปฏิสนฺธิยา จ มหคฺคตภูตํ ปญฺญตฺติภูตญฺจ กมฺมนิมิตฺตเมว ยถารหมารมฺมณํ โหติ.

๙๕. อสญฺญสตฺตานํ ปน ชีวิตนวกเมว ปฏิสนฺธิภาเวน ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา เต รูปปฏิสนฺธิกา นาม.

๙๖. อรูปา อรูปปฏิสนฺธิกา.

๙๗. เสสา รูปารูปปฏิสนฺธิกา.

๙๘. อารุปฺปจุติยา โหนฺติ, เหฏฺฐิมารุปฺปวชฺชิตา.

ปรมารุปฺปสนฺธี จ, ตถา กามติเหตุกา.

รูปาวจรจุติยา, อเหตุรหิตา สิยุํ;

สพฺพา กามติเหตุมฺหา, กาเมเสฺวว ปเนตรา.

อยเมตฺถ จุติปฏิสนฺธิกฺกโม.

๙๙. อิจฺเจวํ คหิตปฏิสนฺธิกานํ ปน ปฏิสนฺธินิโรธานนฺตรโต ปภุติ ตเมวารมฺมณมารพฺภ ตเทว จิตฺตํ ยาว จุติจิตฺตุปฺปาทา อสติ วีถิจิตฺตุปฺปาเท ภวสฺส องฺคภาเวน ภวงฺคสนฺตติสงฺขาตํ มานสํ อพฺโพจฺฉินฺนํ นทีโสโต วิย ปวตฺตติ.

๑๐๐. ปริโยสาเน จ จวนวเสน จุติจิตฺตํ หุตฺวา นิรุชฺฌติ.

๑๐๑. ตโต ปรญฺจ ปฏิสนฺธาทโย รถจกฺกมิว ยถากฺกมํ เอว ปริวตฺตนฺตา ปวตฺตนฺติ.

๑๐๒. ปฏิสนฺธิภวงฺควีถิโย, จุติเจห ตถา ภวนฺตเร.

ปุน สนฺธิ ภวงฺคมิจฺจยํ, ปริวตฺตติ จิตฺตสนฺตติ.

ปฏิสงฺขายปเนตมทฺธุวํ, อธิคนฺตฺวา ปทมจฺจุตํ พุธา;

สุสมุจฺฉินฺนสิเนหพนฺธนา, สมเมสฺสนฺติ จิราย สุพฺพตา.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห วีถิมุตฺตสงฺคหวิภาโค นาม

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.