๗. ปฏฺฐานมาติกตฺถวณฺณนา

อิทานิ ปฏฺฐานมาติกาย อตฺถสํวณฺณนานโย โหติ. เกนฏฺเฐน ปฏฺฐานนฺติ? นานปฺปการปจฺจยฏฺเฐน. ป-สทฺโท หิ นานปฺปการตฺถํ ทีเปติ, ฐาน-สทฺโท ปจฺจยตฺถํ. อถ วา วิภชนฏฺเฐน ปฏฺฐานํ. ยถา หิ ปญฺญาปนา ปฏฺฐปนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมนฺติ อาคตฏฺฐาเน วิภชนฏฺโฐ ปฏฺฐานสทฺทสมานตฺโถ ปฏฺฐปนา-สทฺโท ทิสฺสติ, เอวมิธาปิ กุสลาทีนํ ธมฺมานํ เหตุปจฺจยาทีหิ วิภชนโต วิภชนฏฺเฐน ปฏฺฐานํ นาม. อถ วา ปฏฺฐิตฏฺเฐน ปฏฺฐานํ, คมนฏฺเฐนาติ อตฺโถ. สพฺพธมฺเมสุ หิ อสงฺคคมนสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส เหตุปจฺจยาทิเภทภินฺเนสุ กุสลาทีสุ วิตฺถาริตนยลาภโต นิสฺสงฺควเสน ปวตฺตคมนตฺตา คมนฏฺเฐน ปฏฺฐานํ นาม, อิติ นานปฺปการปจฺจยฏฺเฐน, วิภชนฏฺเฐน, คมนฏฺเฐน จ ติกปฏฺฐานาทีสุ จตุวีสติยา ปฏฺฐาเนสุ เอเกกมฺปิ ปฏฺฐานํ นาม, เตสํ ปน สมูหโต ปกรณํ ปฏฺฐานํ นาม, เตสํ ปฏฺฐานานํ มาติกา. สยมฺปิ วา ปฏฺฐานภูตา มาติกา, สพฺพมฺเปตํ ปฏฺฐานมาติกา. ยา สา ‘‘เหตุปจฺจโย, อารมฺมณปจฺจโย…เป… อวิคตปจฺจโย’’ติ เอวํ ติกปฏฺฐานาทิจตุวีสติปฺปเภทสมนฺตปฏฺฐานเทสนาย มูลภูตปจฺจยเภทสฺส วเสน ภควตา ปกรณสฺส อาทิมฺหิ ฐปิตา, อยํ อิธ ปฏฺฐานมาติกา นาม.

ตตฺถ อนุตฺตานตฺถาทิสหิโต สงฺเขปตฺถวินิจฺฉโย ตาว เอวํ เวทิตพฺโพ – เหตุปจฺจโยติอาทีสุ หิ เหตุ จ โส ปจฺจโย จาติ เหตุปจฺจโย, เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย เหตุปจฺจโย, เหตุภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ เหตูติ วจนาวยวการณมูลานเมตํ อธิวจนํ. ‘‘ปฏิญฺญาเหตู’’ติอาทีสุ หิ โลเก วจนาวยโว ‘‘เหตู’’ติ วุจฺจติ, สาสเน ปน ‘‘เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๖๐; อป. เถร ๑.๑.๒๘๖) การณํ, ‘‘ตโย กุสลา เหตู, ตโย อกุสลา เหตู’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๕๙) มูลํ, อิทํ อิธ อธิปฺเปตํ, ตํ ปฏิจฺจ เอตสฺมา เอตีติ ปจฺจโย, อปจฺจกฺขาย นํ วตฺตตีติ อตฺโถ. โย หิ ธมฺโม ยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อปจฺจกฺขาย ติฏฺฐติ วา อุปฺปชฺชติ วา, โส ตสฺส อุปการกลกฺขเณน ปจฺจโย นาม. อิติ มูลฏฺเฐน เหตุ, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโยติ สงฺเขปโต มูลฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม เหตุปจฺจโย, กุสลาทีนํ กุสลาทิภาวสาธโกติ เกจิ, เอวํ สนฺเต ปน ตํสมุฏฺฐานรูเปสุ เหตุปจฺจยตา น สมฺปชฺชติ, อเหตุกจิตฺตานญฺจ วินา เอเตหิ อพฺยากตภาโว สิทฺโธ, สเหตุกานมฺปิ จ โยนิโสมนสิการาทิปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว, น สมฺปยุตฺตเหตุปฏิพทฺโธ. ยทิ จ สิยา, เหตูสุปิ กุสลาทิภาวสาธเกน อญฺเญน ภวิตพฺพํ, กุสลาทิภาวสาธนวเสน ปน เหตูนํ มูลฏฺฐํ อคฺคเหตฺวา สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนวเสน คยฺหมาเน น กิญฺจิ วิรุชฺฌติ. ลทฺธเหตุปจฺจยา หิ ธมฺมา วิรุฬฺหมูลา วิย ปาทปา ถิรา โหนฺติ สุปฺปติฏฺฐิตา, อิตเร ปน ติลพีชกาทิเสวาลา วิย น สุปฺปติฏฺฐิตา, อิติ มูลฏฺเฐน อุปการโกติ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธเนน อุปการโก ธมฺโม เหตุปจฺจโยติ เวทิตพฺโพ.

นิทฺเทเส ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ อิทํ อจิตฺตสมุฏฺฐานานมฺปิ สงฺคณฺหนตฺถํ. ปญฺหาวารสฺมึ หิ ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อาคตํ, กสฺมา ปนายํ เหตุ ปฏิสนฺธิยเมว กฏตฺตารูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ, น ปวตฺเตติ? ปฏิสนฺธิยํ กมฺมชรูปานํ จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺติตาย, ภวปฐมนิปาตโต จิตฺตชาติ. อิตรรูปสนฺตติอุปฺปตฺถมฺภาภาเวน เอว ทุพฺพลวตฺถุํ จิตฺตเมว นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ เจว ติฏฺฐติ จ. ตํ จิตฺตมฺปิ หิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กมฺมเวคกฺขิตฺตตาย เจว อปุเรชาตวตฺถุกตาย จ อปฺปติฏฺฐิตํ, ปปาเต ปติตมตฺตโก ปุริโส น กิญฺจิ สิปฺปํ กาตุํ วิย จิตฺตชรูปํ ชเนตุํ น สกฺโกติ, ตเมว กฏตฺตารูปํ นิสฺสาย ปติฏฺฐาติ. ปฏิสนฺธิจิตฺตานิ หิ รูปํ น ชเนนฺติ, กมฺมชรูปเมว ปน เตสํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปวตฺติยํ ปน ปฏิลทฺธุปตฺถมฺภตาย ตํ รูปํ วินาปิ กมฺมปฏิพทฺธาว ปวตฺติ, เหตุปจฺจยสฺส ปเนตฺถ กุสลาทิเภทโต, ภูมิเภทโต จ วิภาโค เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ อยํ เหตุปจฺจเย นโย.

ตโต ปเรสุ อารมฺมณภาเวน อุปการโก ธมฺโม อารมฺมณปจฺจโย, โส นิทฺเทเส ‘‘รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ กายวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ…เป… รูปายตนํ สทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตนํ มโนธาตุยา…เป… สพฺเพ ธมฺมา มโนวิญฺญาณธาตุยา…เป… ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภ เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, เต เต ธมฺมา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา น โกจิ ธมฺโม น โหติ. ยถา หิ ทุพฺพลปุริโส ทณฺฑํ วา รชฺชุํ วา อาลมฺพิตฺวา อุฏฺฐหติ เจว ติฏฺฐติ จ, เอวํ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา รูปาทีสุ ฉสุ ยํ กิญฺจิ อาลมฺพิตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ เจว ติฏฺฐนฺติ จ, ตสฺมา โลกิยโลกุตฺตราทิเภทา สพฺเพปิ ธมฺมา ยถาโยคํ จิตฺตเจตสิกานํ อารมฺมณปจฺจโยติ เวทิตพฺโพติ อยํ อารมฺมณปจฺจเย นโย.

เชฏฺฐกฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม อธิปติปจฺจโย, โส นิทฺเทเส ‘‘ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ…เป… วีริยจิตฺตวีมํสาธิปติ…เป… อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, ยํ ยํ ธมฺมํ ครุํ กตฺวา เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, เต เต ธมฺมา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ ทฺวิธา นิทฺทิฏฺโฐ. ตตฺถ ฉนฺทาทโย สหชาตาธิปติภาเวน วุตฺตา, ครุกาตพฺพํ อารมฺมณาธิปติภาเวน. ตตฺถ จ โลกิยกุสลภูโต อารมฺมณาธิปติ โลกิยกุสลานญฺเจว โลภสหคตจิตฺตานญฺจ อารมฺมณาธิปติ โหติ, นาญฺญสฺส, อกุสลภูโต ปน โลภสหคตจิตฺตุปฺปาโทติ วุจฺจติ อิตเรสุ ครุกาตพฺพตาย อภาวโต, โส ทฺวิเหตุกาเหตุกาทิโลกิยวิปากรูปกฺขนฺธภูโต จ โลภสหคตสฺเสว, นาญฺญสฺส, ตถา กิริยภูโตปีติ อฏฺฐกถายํ อาคตํ, ตํ ญาณสมฺปยุตฺตกิริยานํ สพฺพญฺญุตญฺญาณาภิญฺญาทิปุพฺพวสปฺปวตฺตานํ กามาวจรกุสเลหิ ครุกาตพฺพภาวสฺสาวิโรธภาวสฺส ทสฺสนโต วีมํสิตพฺพํ. โลกุตฺตรกุสลานิ ปน กามาวจรญาณสมฺปยุตฺตชวนานเมว อารมฺมณาธิปติปจฺจยา โหนฺติ, นิพฺพานํ ปน เตสญฺเญว โลกุตฺตรกุสลวิปากานญฺจาติ เวทิตพฺพนฺติ อยํ อธิปติปจฺจเย นโย.

อนนฺตรภาเวน อุปการโก ธมฺโม อนนฺตรปจฺจโย, โสว สมนนฺตรปจฺจโย, พฺยญฺชนมตฺตเมว นานํ ‘‘อุปจยสนฺตตี’’ติอาทีสุ วิย. ยมฺปิ ‘‘อตฺถานนฺตรตาย อนนฺตรปจฺจโย, กาลานนฺตรตาย สมนนฺตรปจฺจโย’’ติ อาจริยานํ มตํ, ตํ ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลํ ผลสมาปตฺติยา สมนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทีหิ วิรุชฺฌติ, ตํนิทฺเทเส ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตุ ตํสมฺปยุตฺตกา จ ธมฺมา มโนธาตุยา…เป… กายวิญฺญาณธาตุ…เป… มโนธาตุ…เป… มโนวิญฺญาณธาตุยา…เป… ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ…เป… อพฺยากตานํ ธมฺมานํ…เป… ปุริมา ปุริมา อกุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ อกุสลานํ…เป… อพฺยากตานํ…เป… เยสํ เยสํ ธมฺมานํ อนนฺตรา เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, เต เต ธมฺมา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อิมินา อนนฺตรปจฺจยนิทฺเทสสมโก เอว สมนนฺตรปจฺจโย นิทฺทิฏฺโฐ อญฺญตฺร นามนานาตฺตาติ อยํ อนนฺตรสมนนฺตรปจฺจยทฺวเย นโย.

อุปฺปชฺชมาโนว สห อุปฺปชฺชมานภาเวน อุปการโก ธมฺโม สหชาตปจฺจโย, โส นิทฺเทเส ‘‘จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย, จตฺตาโร มหาภูตา อญฺญมญฺญํ…เป… โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูปํ อญฺญมญฺญํ…เป… จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ…เป… มหาภูตา อุปาทารูปานํ…เป… รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ กิญฺจิกาเล สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย, กิญฺจิกาเล นสหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ ฉพฺพิโธ นิทฺทิฏฺโฐ. ตตฺถ อญฺญมญฺญนฺติ อิมินา เตสํ ธมฺมานํ เอกกฺขเณ ปจฺจยภาวญฺเจว ปจฺจยุปฺปนฺนภาวญฺจ ทีเปติ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปํ รูปํ นาม. จิตฺตเจตสิกาติ ปวตฺติยํ จตฺตาโร ขนฺธา, ปฏิสนฺธิยมฺปีติ เกจิ ตตฺถ กฏตฺตารูปานมฺปิ จิตฺตสมุฏฺฐาเน ปวิฏฺฐตฺตา. เตสํ หิ ปฏิสนฺธิจิตฺตเจตสิกา สหชาตปจฺจยา โหนฺติเยว, ตานิ ปน วตฺถุวิรหิตานิ รูปานิ ปวตฺติยํ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ วิย จิตฺตเจตสิกานํ ปจฺจยตฺถํ น ผรนฺติ, ตสฺมา ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ น วุตฺตํ, ตถา ภูตานํ อุปาทารูปํ. เอวํ หิ อคยฺหมาเน ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปานํ สหชาตา นาม นิสฺสยตา น วุตฺตาติ สหชาตปจฺจยนิทฺเทโส อปริปุณฺโณ เอว สิยา. กิญฺจิกาเลติ อิทมฺปิ โอกฺกนฺติกฺขเณ หทยวตฺถุเมว สนฺธาย วุตฺตตฺตา ตติยโกฏฺฐาสเมว ภชตีติ อตฺถโต อยํ ปจฺจโย ปญฺจวิโธติ อยํ สหชาตปจฺจเย นโย.

อญฺญมญฺญํ อุปฺปาทนุปตฺถมฺภนภาเวน อุปการโก ธมฺโม อญฺญมญฺญปจฺจโย ติทณฺฑกํ วิย. โส นิทฺเทเส ‘‘จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน อญฺญมญฺญปจฺจเยน ปจฺจโย, จตฺตาโร มหาภูตา…เป… โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูปํ อญฺญมญฺญปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ ติธา นิทฺทิฏฺโฐติ อยํ อญฺญมญฺญปจฺจเย นโย.

อธิฏฺฐานากาเรน, นิสฺสยากาเรน จ อุปการโก ธมฺโม นิสฺสยปจฺจโย ตรุจิตฺตกมฺมาทีนํ ปถวีปฏาทโย วิย, โส นิทฺเทเส สหชาตปจฺจเย วิย ฉธาว นิทฺทิฏฺโฐ. ฉฏฺโฐ ปเนตฺถ โกฏฺฐาโส ‘‘จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา, โสตฆานชิวฺหากายายตนํ กายวิญฺญาณธาตุยา…เป… ยํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ วตฺตนฺติ, ตํ รูปํ มโนธาตุยา จ มโนวิญฺญาณธาตุยา จ ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ ปุเรชาตนิสฺสยทสฺสนวเสน วิภตฺโต, เสสํ ตาทิสเมว. ตตฺถ รูปนฺติ หทยวตฺถุ.

อุปนิสฺสยปจฺจโยติ เอตฺถ ปนายํ วจนตฺโถ – ตทธีนวุตฺติตาย อตฺตโน ผเลน นิสฺสิโต, นปฺปฏิกฺขิตฺโตติ นิสฺสโย, ยถา ปน ภุโส อายาโส อุปายาโส, เอวํ ภุโส นิสฺสโย อุปนิสฺสโย, พลวการณสฺเสตํ อธิวจนํ, ตสฺมา พลวการณภาเวน อุปการโก ธมฺโม อุปนิสฺสยปจฺจโยติ เวทิตพฺโพ. โส อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโยติ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อารมฺมณูปนิสฺสโย ตาว อารมฺมณาธิปตินา สทฺธึ นานตฺตํ อกตฺวา วิภตฺโต. ตตฺถ ยํ อารมฺมณํ ครุํ กตฺวา จิตฺตเจตสิกา อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ นิยมโต เตสํ อารมฺมเณสุ พลวารมฺมณํ โหติ, อิติ ครุกาตพฺพมตฺตฏฺเฐน อารมฺมณาธิปติ, พลวการณฏฺเฐน อารมฺมณูปนิสฺสโยติ เอวเมเตสํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ.

อนนฺตรูปนิสฺสโยปิ อนนฺตรปจฺจเยน นานตฺตํ อกตฺวาว วิภตฺโต, เอวํ สนฺเตปิ อตฺตโน อตฺตโน อนนฺตรํ อนุรูปสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺตนสมตฺถตาย อนนฺตรตา, ปุริมจิตฺตสฺส ปจฺฉิมจิตฺตุปฺปาทเน พลวตาย อนนฺตรูปนิสฺสยตา จ เวทิตพฺพา. ยถา หิ เหตุปจฺจยาทีสุ กญฺจิ ธมฺมํ วินาปิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น เอวํ อนนฺตรจิตฺตํ วินา จิตฺตสฺส อุปฺปตฺติ นาม อตฺถิ, ตสฺมา พลวปจฺจโย โหติ, อิติ พลวการณฏฺเฐน อนนฺตโรว อนนฺตรูปนิสฺสโยติ เอวเมเตสํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ.

ปกโต อุปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย, ปกโต นาม อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาทิโต วา สทฺธาสีลาทิอุปเสวิโต วา อุตุโภชนาทิปกติยาเยว วา อุปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย, อิติ ปรูปนิสฺสเยน อมิสฺโสติ อตฺโถ. โส จ ปกตูปนิสฺสโย ‘‘สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ, ฌานํ อุปฺปาเทติ; วิปสฺสนํ, มคฺคํ, อภิญฺญํ, สมาปตฺตึ อุปฺปาเทติ; สีลํ, สุตํ, จาคํ, ปญฺญํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ…เป… สมาปตฺตึ อุปฺปาเทตี’’ติอาทินา อิเมสํ สทฺธาทีนํ วเสน พหุธา วิภตฺโต, เอวํ อุปนิสฺสยปจฺจโย ติวิโธ. นิทฺเทเส ปนายํ ‘‘ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ …เป… อกุสลานํ เกสญฺจิ…เป… อพฺยากตานํ ธมฺมานํ…เป… ปุริมา ปุริมา อกุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ อกุสลานํ…เป… กุสลานํ เกสญฺจิ…เป… อพฺยากตานํ ธมฺมานํ…เป… ปุริมา ปุริมา อพฺยากตา ธมฺมา…เป… อพฺยากตานํ, กุสลานํ, อกุสลานํ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย, ปุคฺคโลปิ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย, เสนาสนมฺปี’’ติ เอวํ นิทฺทิฏฺโฐ. ตตฺถ ปุริมาติ อนนฺตรูปนิสฺสเย สมนนฺตราตีตาว ลพฺภนฺติ.

อารมฺมณูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสเยสุ ปน นานาวิธิวเสน ปุริมตราวาติ ตโยปิ ราสี กุสเลน กุสลปเท ลพฺภนฺติ. กุสเลน ปนากุสเล สมนนฺตราตีตา น ลพฺภนฺติ, เตนาห ‘‘เกสญฺจี’’ติ. อิทํ หิ ‘‘กุสโล ธมฺโม อกุสลสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย, อารมฺมณูปนิสฺสโย ปน ทานํ ทตฺวา…เป… ตํ ครุํ กตฺวา ราโค อุปฺปชฺชติ…เป… ปกตูปนิสฺสโย สทฺธํ อุปนิสฺสาย มานํ ชปฺเปตี’’ติอาทินา ปญฺหาวาเร อาคตํ อิมํ นยํ สนฺธาย วุตฺตํ.

อกุสเลน กุสลปเท หิ สมนนฺตราตีตา น ลพฺภนฺติ, เตนาห ‘‘เกสญฺจี’’ติ. อิทํ ปน ‘‘อกุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส ปกตูปนิสฺสโย. ราคํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ…เป… ปาณํ หนฺตฺวา ตสฺส ปฏิฆาตตฺถาย ทานํ เทตี’’ติอาทินา นเยน ปญฺหาวาเร อาคตํ ปกตูปนิสฺสยเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ยถา หิ อกุสลํ กุสลสฺส อนนฺตรูปนิสฺสโย น โหติ, ตถา อารมฺมณูปนิสฺสโยปิ น โหติ. น หิ ตํ ครุํ กตฺวา กุสลํ ปวตฺตติ.

อกุสเลน อพฺยากตปเท ปน อารมฺมณูปนิสฺสโยว น ลพฺภติ. น หิ ตํ อพฺยากตา ครุํ กโรนฺติ, อนนฺตรา ปนสฺส โหนฺติ. เตเนเวตฺถ ‘‘เกสญฺจี’’ติ น วุตฺตํ. เสสปเทสุ ตโยปิ อุปนิสฺสยา ลพฺภนฺเตว. ‘‘ปุคฺคโลปิ, เสนาสนมฺปี’’ติ อิทมฺปิ ทฺวยํ ปกตูปนิสฺสยวเสเนเวตฺถ วุตฺตํ, อุตุโภชนาทโย เจตฺถ สงฺคเหตพฺพา. อิมสฺมิญฺจ ปจฺจเย เอกจฺจาย ปญฺญตฺติยา สทฺธึ สพฺเพปิ จตุภูมกา ธมฺมา สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพาติ อยํ อุปนิสฺสยปจฺจเย นโย.

ปฐมตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา วตฺตมานภาเวน อุปการกา รูปธมฺมา ปุเรชาตปจฺจโย, โส ปสาทตพฺพิสยหทยวตฺถุวเสน เอกาทสวิโธ. นิทฺเทเส จ ‘‘จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย…เป… กายายตนํ กายวิญฺญาณธาตุยา …เป… รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ กายวิญฺญาณธาตุยา…เป… รูปายตนํ สทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตนํ มโนธาตุยา…เป… ยํ รูปํ นิสฺสาย…เป… ตํ รูปํ มโนธาตุยา จ มโนวิญฺญาณธาตุยา จ กิญฺจิกาเล ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย, กิญฺจิกาเล น ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ สพฺพถาปิ ปญฺจทฺวาเร วตฺถารมฺมณวเสน, มโนทฺวาเร วตฺถุวเสเนว จายํ นิทฺทิฏฺโฐ. ปญฺหาวาเร ปน อารมฺมณปุเรชาตํ ‘‘อรหา จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสตี’’ติ อาคตตฺตา มโนทฺวาเรปิ อฏฺฐารสนฺนํ รูปานํ วเสน อารมฺมณปุเรชาตมฺปิ ลพฺภเตวาติ อยํ ปุเรชาตปจฺจเย นโย.

ปุเรชาตานํ รูปธมฺมานํ อุปตฺถมฺภกฏฺเฐน อุปการโก อรูปธมฺโม ปจฺฉาชาตปจฺจโย คิชฺฌโปตกสรีรานํ อาหาราสา เจตนา วิย. นิทฺเทเสปิ จสฺส ‘‘ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ วุตฺตํ. ตตฺถ อิมสฺส กายสฺสาติ จตุสมุฏฺฐานิกติสมุฏฺฐานิกภูตุปาทายรูปกายสฺส. ธมฺมโต จายํ ฐเปตฺวา ปฏิสนฺธิวิปาเก อารุปฺปวิปาเก อวเสสา สพฺเพ จตุภูมกา อรูปธมฺมาติ เวทิตพฺพาติ อยํ ปจฺฉาชาตปจฺจเย นโย.

อาเสวนฏฺเฐน อนนฺตรานํ ปคุณพลวภาเวน อุปการโก ธมฺโม อาเสวนปจฺจโย คนฺถาทิปุริมาภิโยโค วิย. โส กุสลากุสลกิริยชวนวเสน ติวิโธ. นิทฺเทเส ปนสฺส ‘‘ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ…เป… อกุสลานํ ธมฺมานํ…เป… กิริยาพฺยากตานํ ธมฺมานํ อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ นิทฺทิฏฺโฐ. ตตฺถ ปุริมา ปุริมาติ สพฺพตฺถ สมนนฺตราตีตาว ทฏฺฐพฺพา, ตตฺถาปิ กุสลาทโย อพฺยากตาทีนํ ภินฺนชาติกานํ สมนนฺตรานมฺปิ วาสนาสงฺขาเตน อาเสวเนน ปคุณตรพลวภาววิสิฏฺฐํ อตฺตโน กุสลาทิภาวสงฺขาตคตึ คาหาเปตุํ อสมตฺถตาย อาเสวนปจฺจยา น โหนฺติ, ภูมิโต, ปน อารมฺมณโต จ ภินฺนาปิ กามาวจรติเหตุกกุสลกิริยา อตฺตนา สทิสเวทนานเมว มหคฺคตโลกุตฺตรกุสลกิริยานมฺปิ, สงฺขารารมฺมณญฺจ อนุโลมกุสลํ นิพฺพานารมฺมณสฺส โคตฺรภุกุสลสฺส อาเสวนปจฺจยา โหนฺติเยว. โลกุตฺตโร ปน อาเสวนปจฺจโย นตฺถิ, ตถา วิปาโก กมฺมปริณามิตตฺตาติ อยํ อาเสวนปจฺจเย นโย.

จิตฺตปฺปโยคสงฺขาเตน กิริยภาเวน อุปการโก ธมฺโม กมฺมปจฺจโย. โส นานกฺขณิกาย กุสลากุสลเจตนาย เจว สหชาตาย จ สพฺพายปิ เจตนาย วเสน ทุวิโธ โหติ. นิทฺเทเสปิ จสฺส ‘‘กุสลากุสลํ กมฺมํ วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ…เป… เจตนา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ ทฺวิธาว วุตฺโต. ตตฺถ กมฺมนฺติ เจตนากมฺมเมว. กฏตฺตา จ รูปานนฺติ กมฺมสฺส กฏตฺตา อุปจิตตฺตา นิปฺผาทิตตฺตา อุปฺปนฺนานํ กมฺมชานํ รูปานํ กฏตฺตา เอว, กมฺมมฺปิ กาลนฺตเรเยว อวเสสปจฺจยสมาโยเค สติ อตฺตโน ผลํ อุปฺปาเทติ, น ตุ วินฏฺฐตฺตา ฐิตตฺตา ตํ วา ฐิตํ ปน กมฺมํ น ชเนติ. เอวํ ตํสมุฏฺฐานนฺติ อิมินา ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพนฺติ อยํ กมฺมปจฺจเย นโย.

นิรุสฺสาหสนฺตภาเวน นิรุสฺสาหสนฺตภาวาย อุปการโก วิปากธมฺโม วิปากปจฺจโย. โส ปวตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานานํ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปานํ, สพฺพตฺถ จ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปจฺจโย โหติ. ยถาห สพฺพปญฺหาวาเร – ‘‘วิปากาพฺยากโต เอโก ขนฺโธ ติณฺณนฺนํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ…เป… กฏตฺตา จ รูปานํ วิปากปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ. นิทฺเทเส ปนสฺส ‘‘วิปากา จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน อญฺญมญฺญํ วิปากปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. ตํ ปญฺหาวาเร วุตฺตวิธานํ สนฺธาย สาวเสสํ วุตฺตนฺติ อยํ วิปากปจฺจเย นโย.

รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกฏฺเฐน อุปการกา จตฺตาโร อาหารา อาหารปจฺจโย. นิทฺเทเส ปน ‘‘กพฬีกาโร อาหาโร อิมสฺส กายสฺส…เป… อรูปิโน อาหารา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ นิทฺทิฏฺโฐ. ตตฺถ จตุสมุฏฺฐานมุปคตา โอชา กพฬีกาโร อาหาโร นาม. โส ยสฺมา อาหารูปเสวีนญฺเญว อชฺโฌหฏาหารอุตุชาหารูปตฺถทฺโธ เอว จ กมฺมชาทิอาหาโร อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ปวตฺตติ, น อญฺญถา, ตสฺมา กพฬีกาตพฺพอุตุชวตฺถุสนฺนิสฺสิตตาทสฺสนตฺถํ กพฬีกาโร อาหาโรติ วุตฺโต. กิญฺจาปิ จายํ ‘‘อิมสฺส กายสฺสา’’ติ อวิเสเสน วุตฺโต, วิเสสโต ปน อาหารชรูปสฺส ชนโก เจว อนุปาลโก จ หุตฺวา เสสติสนฺตติสมุฏฺฐานรูปสฺส อนุปาลโก เอว หุตฺวา อาหารปจฺจโย โหติ. ตํสมุฏฺฐานานนฺติ อิมินา ปฏิสนฺธิยํ กมฺมสมุฏฺฐานานิ คหิตาเนว. ปญฺหาวาเร หิ ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตา อาหารา สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตนฺติ อยํ อาหารปจฺจเย นโย.

อธิปติยฏฺเฐน อุปการกา อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยวชฺชา วีสติ อินฺทฺริยา อินฺทฺริยปจฺจโย. อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยานิ หิ กิญฺจาปิ อิตฺถิปุริสลิงฺคากปฺปาทีนํ พีชภูตานิ, เนว ปน เตสํ, น อญฺเญสํ อินฺทฺริยาทิปจฺจยตํ ผรนฺติ. สุตฺตนฺติกปริยาเยน ปน เตสํ ปกตูปนิสฺสยภาวํ ผรนฺตีติ พาวีสเตว อินฺทฺริยานิ. ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยาทโย ปญฺจ อรูปธมฺมานเมว อินฺทฺริยปจฺจโย, รูปชีวิตินฺทฺริยํ กฏตฺตารูปานเมว, เสสา รูปารูปานํ. นิทฺเทเส ‘‘จกฺขุนฺทฺริยํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ…เป… กายวิญฺญาณธาตุยา…เป… รูปชีวิตินฺทฺริยํ กฏตฺตารูปานํ, อรูปิโน อินฺทฺริยา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ นิทฺทิฏฺโฐ. ตํสมุฏฺฐานานนฺติ เอตฺถาปิ กฏตฺตารูปมฺปิ สงฺคหิตํ. ปญฺหาวาเร หิ ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตา อินฺทฺริยา สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ อยํ อินฺทฺริยปจฺจเย นโย.

อุปนิชฺฌายนฏฺเฐน อุปการกานิ ฐเปตฺวา ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสุ เวทนาตฺตยํ, เอกคฺคตญฺจ เสสานิ กุสลาทิเภทานิ สตฺต ฌานงฺคานิ ฌานปจฺจโย. ทฺวิปญฺจวิญฺญาณานํ หิ อภินิปาตมตฺตตฺตา เตสุ เวทเนกคฺคตา อุปนิชฺฌายนาการสฺส อภาเวน ฌานงฺเคสุ น อุทฺธฏา, นิทฺเทเส ปนสฺส ‘‘ฌานงฺคานิ ฌานสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ นิทฺทิฏฺโฐ. อิธาปิ ตํสมุฏฺฐานานนฺติ อิมินา จ กฏตฺตารูปมฺปิ คหิตํ. ปญฺหาวาเรหิ ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตานิ ฌานงฺคานิ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ อยํ ฌานปจฺจเย นโย.

ยโต ตโต วา นิยฺยานฏฺเฐน อุปการกานิ กุสลาทิเภทานิ ทฺวาทส มคฺคงฺคานิ มคฺคปจฺจโย. นิทฺเทเส ปน ‘‘มคฺคงฺคานิ มคฺคสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ มคฺคปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ นิทฺทิฏฺโฐ. เอตฺถาปิ ตํสมุฏฺฐานานนฺติ อิมินา กฏตฺตารูปคฺคหณํ. ปญฺหาวาเร หิ ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตานิ มคฺคงฺคานิ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปาน’’นฺติ วุตฺตํ, อเหตุกจิตฺเตสุ เจตฺถ วิชฺชมานานิ มคฺคงฺคานิ มคฺคปจฺจยา น โหนฺติ. อยํ มคฺคปจฺจเย นโย.

เอกวตฺถุกเอการมฺมณเอกุปฺปาทเอกนิโรธสงฺขาเตน สมฺปยุตฺตภาเวน อุปการกา อรูปิโน ธมฺมา สมฺปยุตฺตปจฺจโย. นิทฺเทเส ปน ‘‘จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน ธมฺมา อญฺญมญฺญํ สมฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ นิทฺทิฏฺโฐติ อยํ สมฺปยุตฺตปจฺจเย นโย.

เอกวตฺถุกาทิภาวานุปคเมน อุปการกา รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ, อรูปิโน ธมฺมา รูปีนํ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย, โส สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตวเสน ติวิโธ โหติ. วุตฺตํ เหตํ ‘‘สหชาตา กุสลา ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ…เป… ปจฺฉาชาตา กุสลา ขนฺธา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ. ปุเรชาตํ ปน ฉวตฺถุวเสเนว เวทิตพฺพํ. นิทฺเทเส ปนสฺส ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ…เป… อรูปิโน ธมฺมา รูปีนํ ธมฺมานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ สามญฺญโต นิทฺทิฏฺโฐ. ตตฺถ รูปิโนติ อิทํ ฉวตฺถูนํ วเสน วุตฺตํ, รูปาทโย ปน อารมฺมณธมฺมา สมฺปโยคาสงฺกายาภาเวน วิปฺปยุตฺตปจฺจยา น วุตฺตา. จกฺขาทีนํ หิ วตฺถูนํ อพฺภนฺตรโต อรูปธมฺมา นิกฺขมนฺตา วิย อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ สมฺปโยคาสงฺกา โหติ. ปญฺหาวาเรปิ หิ ‘‘วตฺถุ กุสลานํ ขนฺธานํ…เป… จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา’’ติอาทินา ฉ วตฺถูเนว อุทฺธฏานิ, อรูปิโน ธมฺมา รูปีนนฺติ เอตฺถาปิ นิพฺพานํ อรูปมฺปิ สมานํ รูปสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น โหติ สพฺพถา สมฺปโยคาสงฺกาภาวโต, ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ (ธาตุ. ๓) หิ วุตฺตนฺติ อยํ วิปฺปยุตฺตปจฺจเย นโย.

ปจฺจุปฺปนฺนลกฺขเณน อตฺถิภาเวน ตาทิสสฺเสว ธมฺมสฺส อุปตฺถมฺภกฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม อตฺถิปจฺจโย, โส นิทฺเทเส ‘‘จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน อญฺญมญฺญํ…เป… จตฺตาโร มหาภูตา อญฺญมญฺญํ, โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูปํ อญฺญมญฺญํ, จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ, มหาภูตา อุปาทารูปานํ, จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา…เป… รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ…เป… รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ มโนธาตุยา…เป… มโนธาตุยา จ มโนวิญฺญาณธาตุยา จ ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ สหชาตปุเรชาตวเสน จ พหุธา นิทฺทิฏฺโฐ, ปญฺหาวาเร ปน ‘‘สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริย’’นฺติ อิเมสํ ปญฺจนฺนมฺปิ วเสน อาคตตฺตา ปจฺฉาชาตกพฬีการอาหารรูปชีวิตินฺทฺริยานํ วเสนาปิ อตฺถิปจฺจโย คเหตพฺโพวาติ อยํ อตฺถิปจฺจเย นโย.

อตฺตโน อนนฺตรํ อุปฺปชฺชมานานํ อรูปธมฺมานํ ปวตฺติโอกาสทานวเสน อุปการกา สมนนฺตรนิรุทฺธา อรูปธมฺมา นตฺถิปจฺจโย, นิทฺเทเส ปน ‘‘สมนนฺตรนิรุทฺธา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปฏุปฺปนฺนานํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ นตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ สามญฺญโตว นิทฺทิฏฺโฐ. สพฺพถา อนนฺตรปจฺจยสทิสตาย ตตฺถ นิทฺทิฏฺฐนเยเนเวตฺถ วิเสโส ญาตพฺโพติ อยํ นตฺถิปจฺจเย นโย.

นตฺถิปจฺจยธมฺมาว วิคตภาเวน อุปการกตฺตา วิคตปจฺจโยติ สห นิทฺเทเสน นตฺถิปจฺจยสทิโสวาติ.

อวิคตปจฺจโยปิ สพฺพถา อตฺถิปจฺจยสทิโสว, เทสนาวิลาเสน, เวเนยฺยวเสน วา อยํ ทุโก วุตฺโตติ อยํ อวิคตปจฺจเย นโย.

ปกิณฺณกวินิจฺฉโย

อิเมสุ ปน จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ ญาณจารสฺส วิสทภาวตฺถํ –

ธมฺมโต กาลโต เจว, เอกสฺสาเนกปจฺจยา;

อเนเกสญฺจ ธมฺมานํ, เอกปจฺจยภาวโต.

สภาคา วิสภาคา จ, ยุคฬา ชนกาทิโต;

สพฺพฏฺฐานาทิเภทา จ, รูปารูปวิกปฺปโต;

ภวโต สงฺคหา เญยฺโย, ปกิณฺณกวินิจฺฉโย.

ตตฺถ ธมฺมโตติ อิเมสุ หิ ปจฺจเยสุ เหตุปจฺจโย ตาว นามรูปธมฺเมสุ นามธมฺเมกเทโส, ตถา สหชาตาธิปติกมฺมฌานมคฺคปจฺจยา, ตถา อาเสวนวิปากปจฺจยา, จตุกฺขนฺธสงฺคหิตาปิ วิปากธมฺมา อนนฺตรสมนนฺตรปจฺฉาชาตสมฺปยุตฺตนตฺถิวิคตปจฺจยา. นิพฺพานสฺส อสงฺคหโต นาเมกเทโสติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ปุเรชาตปจฺจโย รูปธมฺโมว, เสสา ยถาลาภวเสน นามรูปธมฺมา. ตตฺถ จ อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสเยสุ ปญฺญตฺติปิ สงฺคหิตาติ อยํ ธมฺมโต วินิจฺฉโย.

กาลโต ปน เหตุสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยปุเรชาตปจฺฉาชาตวิปากอาหารอินฺทฺริยฌานมคฺคสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจยา ปนฺนรส ปจฺจุปฺปนฺนาว หุตฺวา อตฺตโน ผลสฺส ปจฺจยา โหนฺติ, อนนฺตรสมนนฺตรอาเสวนนตฺถิวิคตปจฺจยา ปญฺจ อตีตา เอว หุตฺวา, กมฺมปจฺจโย ปเนโก ปจฺจุปฺปนฺโนปิ อตีโตปิ หุตฺวา, เสสา อารมฺมณอธิปติอุปนิสฺสยปจฺจยา ตโยปิ เตกาลิกาปิ, นิพฺพานปญฺญตฺติวเสน กาลวิมุตฺตาปิ หุตฺวา อตฺตโน ผลสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ อยํ กาลโต วินิจฺฉโย.

เอกสฺสาเนกปจฺจยาติ เอกธมฺมสฺส, เอกปจฺจยสฺส จ อเนกปจฺจยภาวโต. กถํ? เหตุปจฺจเย ตาว อโมโห เอโก ธมฺโม, โส ปุเรชาตกมฺมอาหารฌานวชฺชานํ วีสติยา ปจฺจยานํ วเสน อเนกปจฺจโย โหติ, เหตุปจฺจยตฺตํ อวิชหนฺโตว อธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากินฺทฺริยมคฺคสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานํ อญฺเญสํ เอกาทสนฺนํ วเสน วา อเนกปจฺจโย โหติ, ตถา อโลภาทโย, เตสุ ปน อโลภาโทสา อินฺทฺริยมคฺคปจฺจยา น โหนฺติ, เต ตโย อวิปากภูตา โลภโทสโมหา วิปากปจฺจยาปิ น โหนฺติ, เต ปน อโมหวชฺชิตา ปญฺจ อธิปติปจฺจยา น โหนฺติ, ตถา เสสาปิ อวิปากภูตา.

อารมฺมณปจฺจเย รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา อารมฺมณปุเรชาตอตฺถิอวิคตานํ จตุนฺนํ วเสน อเนกปจฺจโย โหติ, ตถา มโนธาตุยา, อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุยา จ. สเหตุกาย ปน อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยานมฺปิ วเสน, สทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. ธมฺมายตนํ ปน นิสฺสยวิปฺปยุตฺตานํ วเสนาปิ อเนกปจฺจโย โหติ, ตถา อารมฺมณปจฺจยตฺตํ อวิชหนฺโตว อารมฺมณาธิปตินิสฺสยอุปนิสฺสยปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานํ วเสน อปเรสมฺปิ สตฺตนฺนํ วเสน อเนกปจฺจโย โหตีติ อยเมตฺถ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท. ตตฺถ อรูปานํ ปน รูปานํ วา อตีตานาคตานํ อารมฺมณปจฺจยภาเว สติ อารมฺมณาธิปติอุปนิสฺสยมตฺตเมว อุตฺตริ ลพฺภติ.

อธิปติปจฺจเย อารมฺมณาธิปติ วุตฺตนโยว. สหชาตาธิปตีสุ จิตฺตํ เหตุปุเรชาตกมฺมฌานมคฺควชฺชานํ เอกูนวีสติยา ปจฺจยานํ วเสน อเนกปจฺจโย โหติ, อธิปติปจฺจยตฺตํ อวิชหนฺโต อปเรสํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากาหารินฺทฺริยสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานํ ทสนฺนํ วเสเนว, ตถา วีริยํ อาหารปจฺจยวชฺชานํ มคฺคปจฺจยสหิตานํ วเสน, ฉนฺโท อาหารินฺทฺริยวชฺชานํ วเสน อเนกปจฺจโย โหติ, วีมํสา เหตุปจฺจเย วุตฺตนยาว.

อนนฺตรปจฺจเย จตูสุ ขนฺเธสุ เวทนากฺขนฺโธ ตาว เหตุปุเรชาตกมฺมาหารมคฺคปจฺจยวชฺชานํ เอกูนวีสติยา วเสน, สญฺญากฺขนฺโธ เตสุ อินฺทฺริยฌานวชฺชานํ สตฺตรสนฺนํ วเสน, สงฺขารกฺขนฺโธ เหตุปุเรชาตกมฺมินฺทฺริยฌานมคฺควชฺชานํ อฏฺฐารสนฺนํ วเสน, ตถา เจตนา กมฺมสหิตานํ, วิตกฺโก เหตุปุเรชาตกมฺมอาหารินฺทฺริยวชฺชานํ ฌานมคฺคสหิตานํ, วิจาโร, ปีติ จ อานนฺตริยานํ มคฺควชฺชานํ, เอกคฺคตา เหตุปุเรชาตกมฺมาหารวชฺชานํ วีสติยา ปจฺจยานํ วเสน, สทฺธา, ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อนนฺตรานํ เหตุปุเรชาตกมฺมาหารฌานมคฺควชฺชานํ อฏฺฐารสนฺนํ, สติ มคฺคสหิตานํ เอกูนวีสติยา, หิริโอตฺตปฺปกายปสฺสทฺธาทิฉยุคา, เยวาปนเกสุ อธิโมกฺขมนสิการตตฺรมชฺฌตฺตตา, กรุณามุทิตา จ เหตุปุเรชาตกมฺมาหารฌานมคฺคินฺทฺริยวชฺชานํ สตฺตรสนฺนํ, วิรติโย ปน มคฺคสหิตานํ อฏฺฐารสนฺนํ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ ตโต วิปากวชฺชานํ สตฺตรสนฺนํ วเสน, มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีวา เตหิ เจว กมฺมาหารปจฺจเยหิ จาติ เอกูนวีสติยา ปจฺจยานํ วเสน, อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ มาโน ถินํ มิทฺธํ อุทฺธจฺจนฺติ อิเม เหตุปุเรชาตกมฺมวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺควชฺชานํ โสฬสนฺนํ, วิจิกิจฺฉา อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ ตโต อธิปติวชฺชานํ ปนฺนรสนฺนํ วเสน อเนกปจฺจยา โหนฺติ. อนนฺตรปจฺจยตฺตํ อวิชหนฺตานํ ปเนเตสํ สมนนฺตรอุปนิสฺสยกมฺมนตฺถิวิคตานํ อปเรสํ ฉนฺนํ วเสน จ. วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส อธิปติปจฺจเยเนว อเนกปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ.

สหชาตปจฺจเย มหาภูตานิ อารมฺมณอารมฺมณาธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยอุปนิสฺสยปุเรชาตอตฺถิอวิคตานํ นวนฺนํ, หทยวตฺถุ เตสญฺเญว วิปฺปยุตฺตสหิตานํ วเสน. นิสฺสยปจฺจเย จกฺขายตนาทีนิ อารมฺมณอารมฺมณาธิปตินิสฺสยอุปนิสฺสยปุเรชาตอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานํ นวนฺนํ วเสน. ปุเรชาตปจฺจเย รูปสทฺทคนฺธรสายตนาทีนิ อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอุปนิสฺสยปุเรชาตอตฺถิอวิคตานํ ฉนฺนํ วเสน. อาหารปจฺจเย โอชา อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอุปนิสฺสยาหารอตฺถิอวิคตานํ ฉนฺนํ ปจฺจยานํ วเสน อเนกธา ปจฺจโย โหติ. ตํตํปจฺจยตฺตํ อวิชหนฺตานํ เตสํ เตสํ สพฺพตฺถ อารมฺมณาธิปติอนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยาทิปจฺจยตา วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ อยํ เอกสฺสาเนกปจฺจยโต วินิจฺฉโย.

อเนเกสญฺจ ธมฺมานํ, เอกปจฺจยภาวโตติ เอเตสุ หิ ฐเปตฺวา กมฺมปจฺจยํ เสเสสุ เตวีสติยา ปจฺจเยสุ อเนเก อเนเกสํ ธมฺมานํ เอกโต เอเกกํ ปจฺจยา โหนฺติ. กมฺมปจฺจโย ปน เจตนา เอกธมฺโมวาติ อยํ อเนกธมฺมานํ เอกปจฺจยภาวโต วินิจฺฉโย.

สภาคา วิสภาคา จาติ เอเตสุ หิ อนนฺตรสมนนฺตรอนนฺตรูปนิสฺสยาเสวนนตฺถิวิคตปจฺจยา สภาคา, ตถา อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยา. ปุเรชาตปจฺจโย ปเนตฺถ ปจฺฉาชาเตน วิสภาโค, ตถา สมฺปยุตฺโต วิปฺปยุตฺเตน, อตฺถิ นตฺถินา, วิคโต อวิคเตนาติ อยํ สภาควิสภาคโต วินิจฺฉโย.

ยุคฬาติ เอตฺถ อตฺถสริกฺขตาย สทฺทสริกฺขตาย กาลปฏิปกฺขตาย เหตุผลตาย อญฺญมญฺญปฏิปกฺขตายาติ อิเมหิ การเณหิ ยุคฬํ เวทิตพฺพํ. อนนฺตรสมนนฺตรา หิ อตฺถสริกฺขตาย เอกํ ยุคฬํ นาม. นิสฺสยูปนิสฺสยา สทฺทสริกฺขตาย, ปุเรชาตปจฺฉาชาตา กาลปฏิปกฺขตาย, กมฺมวิปากา เหตุผลตาย, สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตา อญฺญมญฺญปฏิปกฺขตาย เอกํ ยุคฬํ, ตถา อตฺถินตฺถิปจฺจยา, วิคตอวิคตปจฺจยาติ อยํ ยุคฬโต วินิจฺฉโย.

ชนกาทิโตติ ชนโกปตฺถมฺภกโต. เอเตสุ หิ อนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสยาเสวนปจฺจยา, นานกฺขณิโก กมฺมปจฺจโย, นตฺถิวิคตปจฺจยา จาติ อิเม ชนกา เอว, น อุปตฺถมฺภกา. ปจฺฉาชาตปจฺจโย อุปตฺถมฺภโก เอว, น ชนโก. เสสา ชนกา เจว อุปตฺถมฺภกา จาติ อยํ ชนกาทิโต วินิจฺฉโย.

สพฺพฏฺฐานาทิเภทาติ สพฺพฏฺฐานิกอสพฺพฏฺฐานิกเภทโต. เอเตสุ หิ สหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจยา สพฺพฏฺฐานิกา. สพฺเพสุ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ อิจฺฉิตพฺพา. เอเตหิ วินา อุปฺปชฺชมาโน เอกธมฺโมปิ นตฺถิ. เสสา อสพฺพฏฺฐานิกา. ตตฺถ จ อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอนนฺตรสมนนฺตรานนฺตรูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสยปุเรชาตาเสวนสมฺปยุตฺต อตฺถินตฺถิวิคตปจฺจยา อรูปธมฺมานญฺเญว การณโต อสพฺพฏฺฐานิกา. ตถา ปจฺฉาชาตปจฺจโย รูปานญฺเญว การณโต, เสสา เอกจฺจานํ รูปารูปธมฺมานํ การณโต อสพฺพฏฺฐานิกา. อยํ สพฺพฏฺฐานาทิเภทโต วินิจฺฉโย.

รูปารูปวิกปฺปโตติ รูปํ รูปสฺส, รูปํ อรูปสฺสาติอาทิ วิกปฺปโต. เอเตสุ หิ เอโกปิ ปจฺจโย รูปเมว หุตฺวา รูปสฺเสว ปจฺจโย ภวนฺโต นาม นตฺถิ, รูปเมว ปน อรูปสฺเสว อตฺถิ, โส ปุเรชาตปจฺจโย เอโก เอว. รูปเมว หุตฺวา รูปารูปสฺเสว ปจฺจโย นามาติปิ นตฺถิ, อรูปเมว หุตฺวา อรูปสฺเสว ปจฺจโยปิ อตฺถิ, โส อนนฺตรสมนนฺตรอาเสวนสมฺปยุตฺตนตฺถิวิคตวเสน ฉพฺพิโธ. อรูปเมว ปน รูปสฺเสว ปจฺจโยปิ อตฺถิ, โส ปจฺฉาชาตปจฺจโย เอโก เอว. อรูปเมว หุตฺวา รูปารูปานมฺปิ อตฺถิ, โส เหตุกมฺมวิปากฌานมคฺควเสน ปญฺจวิโธ. รูปารูปปญฺญตฺติ หุตฺวา อรูปสฺเสว ปจฺจโยปิ อตฺถิ, โส อารมฺมณอุปนิสฺสยวเสน ทุวิโธ. รูปารูปํ ปน รูปารูปสฺสาปิ อตฺถิ, โส อธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยาหารินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน นววิโธติ อยํ รูปารูปวิกปฺปโต วินิจฺฉโย.

ภวโตติ อิเมสุ หิ ปจฺจเยสุ ปญฺจโวการภเว ตาว น โกจิ ปจฺจโย น ลพฺภติ นาม, สพฺเพปิ ลพฺภนฺติ. จตุโวการภเว ปน ปุเรชาตปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺตปจฺจเย อปเนตฺวา เสสา เอกวีสติเมว. เอกโวการภเว สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยกมฺมินฺทฺริยอตฺถิอวิคตวเสน สตฺเตว. พาหิเร ปน อนินฺทฺริยพทฺธรูเป เตสุ กมฺมินฺทฺริยวชฺชา ปญฺเจว ลพฺภนฺตีติ อยํ ภวโต วินิจฺฉโย.

สงฺคหาติ สพฺเพปิ หิ อิเม จตุวีสติ ปจฺจยา อารมฺมณสหชาตอุปนิสฺสยปุเรชาตปจฺฉาชาตกมฺมาหารินฺทฺริเยสุ อฏฺฐสุ จ ปจฺจเยสุ สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. กถํ? เตสุ หิ เหตุอญฺญมญฺญวิปากฌานมคฺคสมฺปยุตฺตปจฺจยา ฉ สหชาตปจฺจเย สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. อนนฺตรสมนนฺตราเสวนนตฺถิวิคตปจฺจยา ปญฺจ อนนฺตรูปนิสฺสเย อุปนิสฺสยปจฺจเย. นิสฺสยปจฺจโย สหชาตปุเรชาตเภทโต ทุวิโธ. ตตฺถ สหชาโต สหชาตปจฺจเย, ปุเรชาโต ปุเรชาตปจฺจเย. อธิปติปจฺจโยปิ อารมฺมณภูโต อารมฺมณูปนิสฺสเย, สหชาตภูโต สหชาตปจฺจเย. วิปฺปยุตฺตปจฺจโยปิ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตภูตตาย ตตฺถ ตตฺถ สงฺคหํ คจฺฉติ. อตฺถิอวิคตปจฺจยาปิ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยภูตตาย ตตฺถ ตตฺถ ปจฺจเยสุ สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. เอวํ อิเมสุ ปจฺจเยสุ สพฺพปจฺจยานํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. เตเนว ติกปฏฺฐานปาฬิยํ ปจฺจนียนเย อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ ปจฺจยานํ วเสเนว กติปยปญฺหา วิสฺสชฺชิตา. อิเมสํ ปน อฏฺฐนฺนมฺปิ อญฺญมญฺญสงฺคโหปิ อตฺถิเยว. เตสุ หิ อารมฺมณปจฺจโย อธิปติภูโต อุปนิสฺสเย, อนธิปติภูโต น กตฺถจีติ อารมฺมณปจฺจโย หุตฺวา วิสุญฺเญว ติฏฺฐติ. กมฺมปจฺจโยปิ สหชาโต สหชาเต. นานกฺขณิโก ปน พลวา วิปากธมฺมานํ อุปนิสฺสโย โหตีติ อุปนิสฺสยปจฺจเย สงฺคหํ คจฺฉติ. พลวาปิ ปน กมฺมชรูปานํ, ทุพฺพโล อรูปานํ นานกฺขณิกกมฺมปจฺจโย หุตฺวา วิสุญฺเญว ติฏฺฐติ. อาหารปจฺจโยปิ อรูปภูโต สหชาเต, รูปภูโต น กตฺถจีติ วิสุญฺเญว ติฏฺฐติ, อินฺทฺริยปจฺจโยปิ อรูปภูโต สหชาเต, ปสาทินฺทฺริยา ปุเรชาเต, รูปชีวิตินฺทฺริยํ น กตฺถจิ สงฺคหํ คจฺฉตีติ อินฺทฺริยปจฺจโย หุตฺวา วิสุญฺเญว ติฏฺฐตีติ เอวเมวํ อญฺญมญฺญสงฺคโหปิ อตฺเถว. สพฺเพปิ ปเนเต จตุวีสติ ปจฺจยา อารมฺมณอุปนิสฺสยกมฺมอตฺถิปจฺจเยสุ จตูสุปิ สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อยํ สงฺคหโต วินิจฺฉโย. อยํ อนุตฺตานปทตฺถสหิโต สงฺเขปตฺถวินิจฺฉโย.

ปกิณฺณกวินิจฺฉโย นิฏฺฐิโต.

วิภงฺคนเย ปเนตฺถ ปาฬิววตฺถานํ ตาว สงฺเขปโต เอวํ เวทิตพฺพํ. ปฏฺฐานปาฬิยํ หิ ‘‘เหตุปจฺจโย…เป… อวิคตปจฺจโย’’ติ ปจฺจยปทานิ มาติกาวเสน นิกฺขิปิตฺวา เตสํ ปจฺจยานํ – ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา นเยน ปจฺจยภาชนียสงฺขาโต นิทฺเทสวาโร ปฐมํ วุตฺโต. โสปิ จ อนนฺตรสงฺเขปตฺถวินิจฺฉโย ตตฺถ ตตฺถ ทสฺสิโต เอว. ตทนนฺตรํ เตสํ จตุวีสติยา ปจฺจยานํ กุสลตฺติกาทโย ทฺวาวีสติติเก, เหตุทุกาทโย สตํ ทุเก จ นิสฺสาย นานานยโต วิภชนวเสน จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานสโมธานํ อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานํ วิภตฺตํ. กถํ? จตุพฺพิธํ หิ ปฏฺฐานํ – อนุโลมปฏฺฐานํ, ปจฺจนีกปฏฺฐานํ, อนุโลมปจฺจนีกปฏฺฐานํ, ปจฺจนีกานุโลมปฏฺฐานนฺติ. ตตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา, ‘‘เหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา กุสลาทีนํ, เหตุอาทีนญฺจ ธมฺมานํ อนุโลมวเสน ปวตฺตํ อนุโลมปฏฺฐานํ นาม. ‘‘นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา…เป… นเหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา กุสลาทีนํ, เหตุอาทีนญฺจ ธมฺมานํ ปจฺจนีกวเสน ปวตฺตํ ปจฺจนีกปฏฺฐานํ นาม. ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา…เป… เหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา ปวตฺตํ อนุโลมปจฺจนีกปฏฺฐานํ นาม. ‘‘นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม…เป… นเหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา ปวตฺตํ ปจฺจนีกานุโลมปฏฺฐานํ นาม.

เอวเมเตสุ จตูสุ ปฏฺฐาเนสุ ยํ ธมฺมํ อนุโลมปฏฺฐานํ นาม, ตํ ตาว ฉพฺพิธํ โหติ – ติกปฏฺฐานํ ทุกปฏฺฐานํ ทุกติกปฏฺฐานํ ติกทุกปฏฺฐานํ ติกติกปฏฺฐานํ ทุกทุกปฏฺฐานนฺติ. ยถา เจตํ, เอวํ ปจฺจนีกปฏฺฐานาทีนิปิ ตีณิ ตีณิ ปจฺเจกนฺติ จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานสโมธานํ ปฏฺฐานปฺปกรณํ เวทิตพฺพํ. สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ อนุโลมปฏฺฐาเน ทฺวาวีสติติเก นิสฺสาย ติกปฏฺฐานํ นาม นิทฺทิฏฺฐํ. สตํ ทุเก นิสฺสาย ทุกปฏฺฐานํ นาม. ตโต ติเก ทุเกสุ ปกฺขิปิตฺวา ทุกติกปฏฺฐานํ นาม. ตโต ทุเก ติเกสุ ปกฺขิปิตฺวา ติกทุกปฏฺฐานํ นาม. ติเก ปน ติเกสุเยว ปกฺขิปิตฺวา ติกติกปฏฺฐานํ นาม. ทุเก จ ทุเกสุ เอว ปกฺขิปิตฺวา ทุกทุกปฏฺฐานํ นาม นิทฺทิฏฺฐํ. ปฐมํ ตาเวตฺถ อนุโลมปฏฺฐาเน ติกปฏฺฐานนโย นิทฺทิฏฺโฐ. เอวํ ปจฺจนีกปฏฺฐาเน, อนุโลมปจฺจนีกปฏฺฐาเน, ปจฺจนีกานุโลมปฏฺฐาเนติ จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานํ เทสิตํ.

เอตฺถ จ ทุวิธํ อนุโลมํ, ปจฺจนีกญฺจ ธมฺมานุโลมํ ธมฺมปจฺจนีกํ, ปจฺจยานุโลมํ ปจฺจยปจฺจนีกนฺติ. ตตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม’’ติอาทินา กุสลาทีนํ ติกธมฺมานํ, เหตุอาทีนํ ทุกธมฺมานญฺจ อนุโลมเทสนาวเสน ธมฺมานุโลมํ เวทิตพฺพํ. ‘‘นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม’’ติอาทินา ติกทุกธมฺมานํ ปจฺจนีกวเสน ธมฺมปจฺจนีกํ เวทิตพฺพํ. ‘‘เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา’’ติ เอวํ จตุวีสติยา ปจฺจยานํ อนุโลมเทสนาวเสน ปจฺจยานุโลมํ เวทิตพฺพํ. ‘‘นเหตุปจฺจยา นารมฺมณปจฺจยา’’ติ เอวํ ปจฺจยานํ ปจฺจนีกวเสน ปจฺจยปจฺจนีกญฺจ เวทิตพฺพํ. ตตฺร ยทิทํ ธมฺมานุโลมํ ธมฺมปจฺจนีกญฺจ, ตสฺส วเสน จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. ปจฺจยานุโลมํ ปจฺจยปจฺจนีกญฺจ อนุโลมติกปฏฺฐานาทีสุ จตุวีสติยา ปฏฺฐาเนสุ เอเกกติกทุเกสุ เอวํ ลพฺภติ. ตญฺจ อุปริ ปาฬินยทสฺสเน เอว ปากฏํ ภวิสฺสติ. ตตฺริมานิ จตุวีสติ ปฏฺฐานานิ อิเมสํ ติกทุกานํ วเสน นิทฺทิฏฺฐตฺตา ติกปฏฺฐานํ…เป… ทุกทุกปฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ.

เตสุ ติกทุเกสุ เอเกกํ ติกทุกํ อิเมสํ เหตุปจฺจยาทีนํ จตุวีสติยา ปจฺจยานํ อนุโลมาทินยจตุกฺกวเสน สตฺตหิ สตฺตหิ มหาวาเรหิ วิตฺถารโต วิภตฺตํ. กตเมหิ สตฺตหิ? ปฏิจฺจวาโร สหชาตวาโร ปจฺจยวาโร นิสฺสยวาโร สํสฏฺฐวาโร สมฺปยุตฺตวาโร ปญฺหาวาโรติ อิเมหิ. ตตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม’’ติอาทินา ปฏิจฺจาภิธาเนน วุตฺโต ปฏิจฺจวาโร นาม. ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต, กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา, กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสาย, กุสลํ ธมฺมํ สํสฏฺโฐ, กุสลํ ธมฺมํ สมฺปยุตฺโต’’ติ เอวํ สหชาตาทิอภิธาเนหิ วุตฺตา ปญฺจ วารา สหชาตาทิวารานิ. ปรโต จ สํสฏฺฐสมฺปยุตฺตวาเรสุ ทฺวีสุ อรูปธมฺมวเสเนว ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนา จ, เสเสสุ จตูสุ วาเรสุ, สตฺตเมว ปญฺหาวาเร จ รูปารูปวเสน, ปจฺจยวาเร, นิสฺสยวาเร จ สหชาตปจฺฉาชาตปุเรชาตวเสน, เสเสสุ สหชาตวเสน ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนา จ กถิตาติ อยํ วิเสโส. สตฺตมวาเร ปน ยสฺมา ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา นเยน เต เต ปเญฺห อุทฺธริตฺวา ปุน ‘‘กุสลา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธาน’’นฺติอาทินา นเยน สพฺเพปิ เต ปญฺหา นิชฺชฏา, นิคฺคุมฺพา จ กตฺวา วิภตฺตา, ตสฺมา โส วาโร ปญฺหานํ สาธุกํ วิภตฺตตฺตา ปญฺหาวาโรเตฺวว สงฺขํ คโต. อิติ อิเมหิ สตฺตหิ มหาวาเรหิ จตุวีสติยา สมนฺตปฏฺฐาเนสุ สพฺเพปิ ติกทุกา จตุวีสติยา ปจฺจยานํ อนุโลมาทิวเสน วิตฺถารโต วิภตฺตา. กถํ? อนุโลมปฏฺฐาเน หิ ยทิทํ ทฺวาวีสติติเก นิสฺสาย ติกปฏฺฐานํ นาม สพฺพปฐมํ นิทฺทิฏฺฐํ. ตตฺถ กุสลตฺติกํ ตาว อิเมหิ ปฏิจฺจวาราทีหิ มหาวาเรหิ ปจฺจยานุโลมาทินยจตุกฺกโต วิภตฺตํ. ตตฺถ โย ตาเวส สพฺพปฐโม ปฏิจฺจวาโร นาม, โส อุทฺเทสนิทฺเทสโต ทุวิโธ โหติ.

ตตฺถ อุทฺเทสวาโร กุสลาทโย ปฏิจฺจ เหตุปจฺจยาทิวเสน กุสลาทีนํ ยุตฺตานํ, อกุสลาทีนํ อยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติปุจฺฉนวเสเนว ปวตฺตตฺตา ‘‘ปุจฺฉาวาโร’’ติปิ, ปุจฺฉานญฺเญว ปญฺญาปนโต ‘‘ปณฺณตฺติวาโร’’ติปิ วุจฺจติ. น หิ ตตฺถ วิสฺสชฺชนํ อตฺถิ. นิทฺเทสวาโร ปน ปุจฺฉาวาเร ปริปุจฺฉิเตสุ ปเญฺหสุ ‘‘สิยา อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติอาทิกํ อยุตฺตํ ปญฺหํ อนุทฺธริตฺวา ลพฺภมานานญฺเญว ปญฺหานํ วเสน ปวตฺโต. อิตเรสุ ปน สหชาตาทีสุ, เสเสสุ จ ติเกสุ, เสสปฏฺฐาเนสุ จ สพฺพตฺถ ปุจฺฉาวาโร นตฺถิ, ลพฺภมานวเสน สพฺพวิสฺสชฺชนเมว ทสฺสิตนฺติ อิทเมตฺถ สงฺเขปโต ปาฬิววตฺถานํ.

อิทานิ ปเนตฺถ อาทิโต ปฏฺฐาย เอวํ วิภงฺคนโย เวทิตพฺโพ. อนุโลมปฏฺฐานสฺมิญฺหิ ติกปฏฺฐาเน กุสลตฺติกสฺส สตฺตสุ มหาวาเรสุ ปฐมสฺส ปฏิจฺจวารสฺส ปุจฺฉาวาเร ตาว – ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา…เป… อกุสโล ธมฺโม…เป… อพฺยากโต…เป… กุสโล จ อพฺยากโต จ…เป… อกุสโล จ อพฺยากโต จ…เป… กุสโล จ อกุสโล จ…เป… กุสโล จ อกุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา อุปฺปชฺเชยฺยุํ เหตุปจฺจยา’’ติ กุสลปทมูลา สตฺต ปุจฺฉา อุทฺธฏา.

เอวํ อกุสลปทมูลา, อพฺยากตปทมูลา จ. ‘‘สิยา กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล…เป… สิยา อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ…เป… สิยา กุสลญฺจ อกุสลญฺจ…เป… สิยา กุสลญฺจ อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติ ทฺวิมูลกา, ติมูลกา จ สตฺต สตฺต ปุจฺฉาติ เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา เหตุปจฺจยมูลกา อุทฺธฏา.

อิมินาว นเยน ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย อารมฺมณปจฺจยา…เป… อวิคตปจฺจยา’’ติ เอวํ เสสปจฺจยมูลกาปิ ปุจฺฉาเวทิตพฺพา. เอกมูลกนโย.

ยถา จ เอกมูลเก, เอวํ ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา…เป… เหตุปจฺจยา อวิคตปจฺจยา’’ติอาทินา ทฺวิมูลเกปิ. ‘‘เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา…เป… เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อนนฺตรปจฺจยา…เป… เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อวิคตปจฺจยา’’ติอาทินา ติมูลกาทีสุ สพฺพมูลกปริโยสาเนสุ วาเรสุ นยา เวทิตพฺพา. เหตุปจฺจยมูลกนโย.

ยถา จ เหตุมูลเก, เอวํ ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย อารมฺมณปจฺจยา’’ติอาทินา เสสปจฺจยมูลเกสุปิ นโย ญาตพฺโพ. ปจฺจยานุโลมวาโร. เอเตเนว อุปาเยน ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย นเหตุปจฺจยา’’ติอาทินา สพฺพปฺปการยุตฺโต ปจฺจยปจฺจนีกวาโรปิ. ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ…เป… อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา นารมฺมณปจฺจยา’’ติอาทินา อนุโลมปจฺจนีกปจฺจยวาโรปิ. ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ…เป… อุปฺปชฺเชยฺย นเหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา’’ติอาทินา ปจฺจนียานุโลมวาโรปิ สพฺพตฺถ เนตพฺโพติ อยํ ตาเวตฺถ ปุจฺฉาวาเร นโย.

นิทฺเทสวาโร ปน อุทฺเทสวาเร ทสฺสิตาสุ ปุจฺฉาสุ กุสลากุสลาทีนํ สหุปฺปตฺติยา อภาวโต ยา เอตา ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิกา ปุจฺฉา สพฺพโส วิสฺสชฺชนํ ลภนฺติ, ตา ปหาย ยา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺติ, ตาสเมว วิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺโต. ตตฺรายํ นโย – ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. กุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา. ตโย ขนฺเธ ปฏิจฺจ เอโก ขนฺโธ. เทฺว ขนฺเธ ปฏิจฺจ เทฺว ขนฺธา. กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา. กุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ. ตโย ขนฺเธ ปฏิจฺจ เอโก ขนฺโธ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ. เทฺว ขนฺเธ ปฏิจฺจ เทฺว ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติ เอวํ กุสลปทมูลาสุ สตฺตสุ ปุจฺฉาสุ ติสฺโสว ลพฺภมานา วิสฺสชฺชิตา. ตถา อกุสลปทมูลาสุปิ ติสฺโสว. อพฺยากตปทมูลาสุ ปน ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ…เป… เทฺว ขนฺเธ ปฏิจฺจ เทฺว ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ. ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา กฏตฺตา จ รูปํ…เป… เทฺว ขนฺธา กฏตฺตา จ รูปํ. ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา. เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย มหาภูตา…เป… เทฺว มหาภูเต ปฏิจฺจ เทฺว มหาภูตา. มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เอกาว. ทฺวิมูลิกาทีสุ จ ‘‘กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. กุสเล ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติ เอกา. ตถา ‘‘อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ปฏิจฺจา’’ติ, เอวํ เหตุปจฺจยมูลิกาสุ เอกูนปญฺญาสาย ปุจฺฉาสุ นเวว ลพฺภมานา วิสฺสชฺชิตา. เสสา จตฺตาลีส โมฆปุจฺฉาติ น วิสฺสชฺชิตา. เอวํ อุปริ อารมฺมณปจฺจยาทีสุ วิสฺสชฺชิตาวเสสา โมฆปุจฺฉาติ คเหตพฺพา. วิชานนสุขตฺถํ ปน ภควตา ปุจฺฉาวาเร ลพฺภมานา, อลพฺภมานา จ สพฺพาปิ ตา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพาติ.

ตตฺถ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจาติ สหชาเตสุ เวทนากฺขนฺธาทิเภทํ เอกํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ปฏิคนฺตฺวา, สหุปฺปตฺติสงฺขาเตน สทิสภาเวน ปตฺวาติ อตฺโถ. สทิสตฺโถ หิ เอตฺถ ปฏิสทฺโท ‘‘ปฏิปุคฺคโล’’ติอาทีสุ วิย. กุสโล ธมฺโมติ สญฺญากฺขนฺธาทิเภโท สหุปฺปนฺโน กุสโล ธมฺโม. อุปฺปชฺชตีติ ปากฏภาวโต อุทฺธํ อุปฺปาทาทึ ปาปุณาติ, อตฺตานํ วา ปฏิลภติ. เหตุปจฺจยาติ น เกวลํ กุสลธมฺมมตฺตเมว ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, อถ โข กุสลเหตุนา เหตุปจฺจยตํ สาเธนฺเตน จ อุปฺปชฺชตีติ เอวมตฺโถ คเหตพฺโพ.

เอวมิทํ ‘‘อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ อวิเสเสน วิสฺสชฺชนํ วตฺวา อิทานิ ยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, เต ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺเน ขนฺธวเสน วิเสเสตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กุสลํ เอกํ ขนฺธ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมา ปเนตฺถ เอโก ขนฺโธ เอกสฺเสว, ทฺวินฺนํเยว วา, เทฺว วา ปน เอกสฺเสว ปจฺจยา นาม น โหนฺติ, ตสฺมา เต ปกาเรน อนามสิตฺวา ‘‘เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทินา ปจฺจยภาเวน คหิตาวเสสํ สพฺพํ ปจฺจยุปฺปนฺนํ กตฺวา ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวํ อุปริปิ สพฺพตฺถ. จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปนฺติ อิทํ ปฏิจฺจตฺถสฺส สหชาตตฺถตฺตา ยํ กุสเลน สหชาตญฺเจว เหตุปจฺจยญฺจ ลภติ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากต’’นฺติ. เอตฺถ เหตุปจฺจยาธิกาเร อเหตุกา น คเหตพฺพา. ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถูติอาทิ กฏตฺตารูปคฺคหเณน วตฺถุสฺมึ คหิเตปิ วตฺถุํ ปฏิจฺจ อรูปกฺขนฺธานํ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เอกํ มหาภูตนฺติอาทิ ปน รูปาพฺยากตํ ปฏิจฺจ รูปาพฺยากตสฺส อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ. เหตุปจฺจเย อุปตฺถมฺภกานเมว เจตฺถ จิตฺตชานํ, ปฏิสนฺธิยํ กมฺมชานญฺจ อญฺญมญฺญํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตา คเหตพฺพา, น อเหตุกจิตฺตชอุตุชาทีนํ เตสํ เหตุปจฺจยา อุปฺปตฺติยา อภาวโต. มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานนฺติอาทิ มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทาทีนํ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อิมินา อุปาเยน อารมฺมณปจฺจยาทีสุปิ วิสฺสชฺชนานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

อารมฺมณปจฺจเย ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา. เอกํ ขนฺธํ…เป… เทฺว ขนฺเธ ปฏิจฺจ เทฺว ขนฺธา. อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม…เป… อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา. วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ…เป… เทฺว ขนฺธา. ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ…เป… เทฺว ขนฺธา. วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ เอวํ ติสฺโส วิสฺสชฺชิตา. เสสา รูปมิสฺสกตฺตา, รูปสฺส จ อารมฺมณปจฺจเยน อนุปฺปตฺติโต น คหิตา. เตเนว ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ วตฺวา ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถู’’ติ น วุตฺตํ. เอตฺถ จ อารมฺมณปจฺจยาติ สหชาตํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมาโน กุสโล ธมฺโม ตโต อญฺเญน อสหชาเตน ฉพฺพิเธน อารมฺมณภูเตน ปจฺจเยนาติ เอวํ อตฺโถ คเหตพฺโพ. น หิ อตฺตนา สหชาตํ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตเจตสิกา อุปฺปชฺชนฺติ.

อธิปติปจฺจเย เหตุปจฺจยสทิสํ วิสฺสชฺชนํ. อนนฺตรสมนนฺตเรสุ ปน รูปาภาวโต อารมฺมณปจฺจยสทิสํ. สหชาตปจฺจเยปิ เหตุปจฺจยสทิสํ. อพฺยากตํ ปฏิจฺจ อพฺยากตุปฺปตฺติยา ปน ‘‘พาหิรํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ…เป… เทฺว มหาภูตา. มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูปํ…เป… อาหารสมุฏฺฐานํ เอกํ มหาภูตํ…เป… เทฺว มหาภูตา…เป… อุตุสมุฏฺฐานํ เอกํ…เป… เทฺว มหาภูตา…เป… อสญฺญสตฺตานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ…เป… เทฺว มหาภูตา…เป… กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ อิทํ อธิกํ. เอวํ อญฺญมญฺญปจฺจเยปิ. เกวลํ ตตฺถ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูปญฺจ น คหิตํ เตสํ อญฺญมญฺญปจฺจยตฺตาภาวา. นิสฺสยปจฺจเยปิ สหชาตปจฺจยสทิสํ วิสฺสชฺชนํ. ปฏิจฺจตฺถสฺส ปน สหชาตตฺถตฺตา จกฺขาทีสุ ปุเรชาตนิสฺสยา อิธ น คหิตาติ. อุปนิสฺสยปจฺจเยปิ รูปสฺส อุปนิสฺสยปจฺจยุปฺปนฺนตฺตาภาวา อารมฺมณปจฺจยสทิสเมว วิสฺสชฺชนํ.

ปุเรชาตปจฺจเย ปน ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ปุเรชาตปจฺจยา. กุสลํ เอกํ…เป… เทฺว ขนฺธา. วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยา. อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล…เป… อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… ปุเรชาตปจฺจยา. วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ…เป… เทฺว ขนฺธา. วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยา’’ติ เอวํ ติสฺโส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชิตา. ตตฺถ วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยาติ อิทํ อารมฺมณปุเรชาตนิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ. ตํ หิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํเยว ปุเรชาตปจฺจยตํ สาธยติ, น มโนวิญฺญาณธาตุยาติ อิธ น คหิตํ.

ปจฺฉาชาตปจฺจโย อิธ อรูปธมฺเมสุ น ลพฺภติ. รูปธมฺเมสุ จ อุปตฺถมฺภโกว, น ชนโก, ตสฺมา ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ น วตฺตพฺโพวาติ อยํ น คหิโต. อาเสวนปจฺจเยปิ อารมฺมณปจฺจเย วิย ติสฺโสว ปุจฺฉา วิสฺสชฺชิตา.

กมฺมปจฺจเย ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ กมฺมปจฺจยา. กุสลํ เอกํ ขนฺธํ…เป… อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ…เป… จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ…เป… กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา…เป… จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติ กุสลปเท ติสฺโส, ตถา อกุสลปเท. อพฺยากตปเท ปน ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ…เป… มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูปํ, อสญฺญสตฺตานํ…เป… กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เอวํ ติสฺโส. ‘‘กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… กุสเล ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติอาทินา สหชาตสทิสํ วิสฺสชฺชนํ. นตฺถิวิคตปจฺจเยสุ อารมฺมณสทิสํ.

เอวํ สพฺพปจฺจเยสุ ลพฺภมานปเญฺห วิสฺสชฺชนํ ทสฺเสตฺวา ตโต เหตุอธิปติฌานมคฺคปจฺจยา เอกสทิสา. อารมฺมณานนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยาเสวนนตฺถิวิคตปจฺจยา เอกสทิสา. สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยอตฺถิอวิคตา เอกสทิสา. อาเสวนปจฺจเย วิปาโก น ลพฺภติ. อญฺญมญฺญปจฺจเย จิตฺตชรูปํ, อุปาทารูปญฺจ น ลพฺภตีติอาทินา ปจฺจยานํ อญฺญมญฺญสทิสตฺตํ วตฺวา ปุน เตสํ ‘‘เหตุยา นว. อารมฺมเณ ตีณิ. อธิปติยา นว. อนนฺตรสมนนฺตเรสุ ตีณิ. สหชาเต นว. อญฺญมญฺเญ ตีณิ. นิสฺสเย นว. อุปนิสฺสเย ตีณิ. ปุเรชาเต ตีณิ. อาเสวเน ตีณิ. กมฺเม นว. วิปาเก เอกํ. อาหาเร นว. อินฺทฺริเย นว. ฌาเน นว. มคฺเค นว. สมฺปยุตฺเต ตีณิ. วิปฺปยุตฺเต นว. อตฺถิยา นว. นตฺถิยา ตีณิ. วิคเต ตีณิ. อวิคเต นวา’’ติ เอวํ เหตุปจฺจยาทีนํ เอเกกสฺมึ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวารคณนา วุตฺตาติ อยํ เอกมูลกนโย.

ยถา จ เอกมูลเก, เอวํ ‘‘เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา’’ติอาทินา ทฺวิมูลกาทีสุปิ สพฺพมูลกปริโยสาเนสุ ยถานุรูปํ นโย เนตพฺโพ. ปาฬิยมฺปิ วิตฺถารนยํ อทสฺเสตฺวา ‘‘เหตุปจฺจยา อารมฺมเณ ตีณี’’ติอาทินา วิสฺสชฺชนวารคณนเภโท ทสฺสิโตติ อยํ ปจฺจยานุโลเม นโย.

ปจฺจยปจฺจนีเย ปน ‘‘อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา. วิจิกิจฺฉาสหคเต อุทฺธจฺจสหคเต ขนฺเธ ปฏิจฺจ วิจิกิจฺฉาสหคโต อุทฺธจฺจสหคโต โมโห. อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา. อเหตุกํ วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ…เป… เทฺว ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ. อเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ…เป… เทฺว ขนฺธา กฏตฺตา จ รูปํ…เป… วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา. เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ…เป… มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ, กฏตฺตารูปํ อุปาทารูปํ…เป… เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ…เป… อุปาทารูป’’นฺติ อิมา เทฺว วิสฺสชฺชิตา.

นารมฺมณปจฺจเย ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… กุสเล…เป… อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… อกุสเล…เป… อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ, อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติ อิมา ปญฺจ วิสฺสชฺชิตา.

นาธิปติปจฺจเย ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล…เป… กุสลํ เอกํ ขนฺธํ…เป… เทฺว ขนฺธา. กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ…เป… อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล…เป… เทฺว ขนฺเธ ปฏิจฺจ เทฺว ขนฺธา, อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… อกุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา…เป… อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต …เป… มหาภูเต ปฏิจฺจ…เป… กฏตฺตารูปํ อุปาทารูปํ. กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… กุสเล ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… อกุสเล ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติ นว ปุจฺฉา วิสฺสชฺชิตา. นานนฺตรนสมนนฺตรปจฺจยา นารมฺมณปจฺจยสทิสา.

นาญฺญมญฺญปจฺจเย ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… กุสเล…เป… จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… อกุสเล…เป… จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… วิปากาพฺยากเต กิริยาพฺยากเต ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากเต…เป… กฏตฺตา รูปํ. มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูปํ. พาหิเร มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูปํ. อาหารสมุฏฺฐาเน มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูปํ. อุตุสมุฏฺฐาเน…เป… อุปาทารูปํ. อสญฺญสตฺตานํ มหาภูเต ปฏิจฺจ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูปํ. กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… กุสเล ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… อกุสเล ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติ ปญฺจ วิสฺสชฺชิตา. ตตฺถ วิปากาพฺยากเต ขนฺเธ ปฏิจฺจ กฏตฺตารูปนฺติ หทยวตฺถุวชฺชํ เวทิตพฺพํ. นอุปนิสฺสยปจฺจโย นารมฺมณปจฺจยสทิโส.

นปุเรชาตปจฺจเย ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล…เป… อรูเป กุสลํ…เป… เทฺว ขนฺธา. กุสลํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติ กุสลปเท เทฺว, ตถา อกุสลปเทปิ. ‘‘อพฺยากตํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… อรูเป วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ…เป… พาหิรํ…เป… อุปาทารูปํ. กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต. กุสเล ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ…เป… อกุสเล ขนฺเธ จ…เป… รูป’’นฺติ อิมา ติสฺโสติ สตฺต วิสฺสชฺชิตา. นปจฺฉาชาตนาเสวนปจฺจยา นาธิปติปจฺจยสทิสา. ตตฺถ กุสลากุสลกิริยานํ ปฐมชวนวเสน นาเสวนปจฺจยปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา.

นกมฺมปจฺจเย ‘‘กุสลํ ปฏิจฺจ กุสโล, กุสลา เจตนา. อกุสลํ ปฏิจฺจ อกุสโล, อกุสลา เจตนา. อพฺยากตํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต, วิปากกิริยา เจตนา. พาหิรํ, อาหารสมุฏฺฐานํ, อุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติ ติสฺโส วิสฺสชฺชิตา.

นวิปากปจฺจเย ‘‘กุสลํ ปฏิจฺจ กุสโล, อพฺยากโต. กุสโล จ อพฺยากโต จา’’ติ กุสลปเท ติสฺโส, ตถา อกุสลปเทปิ. ‘‘อพฺยากตํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต…เป… พาหิรํ อาหารสมุฏฺฐานํ อุตุสมุฏฺฐานํ อสญฺญ…เป… อุปาทารูปํ…เป… อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ อพฺยากโต’’ติ อิมา ติสฺโสติ นว วิสฺสชฺชิตา.

นาหารปจฺจเย ‘‘อพฺยากตํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต. พาหิรํ อุตุสมุฏฺฐานํ, อสญฺญ…เป… อุปาทารูป’’นฺติ เอกาว.

นอินฺทฺริยปจฺจเย ‘‘อพฺยากตํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต. พาหิรํ อาหารสมุฏฺฐานํ…เป… อุตุสมุฏฺฐานํ…เป… อสญฺญสตฺตานํ มหาภูเต ปฏิจฺจ รูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ เอกาว.

นฌานปจฺจเย ‘‘อพฺยากตํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต. ปญฺจวิญฺญาณสหคตํ…เป… พาหิรํ อาหารอุตุอสญฺญอุปาทารูป’’นฺติ เอกาว.

นมคฺคปจฺจเย ‘‘อพฺยากตํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต. อเหตุกํ วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ…เป… จิตฺตสมุฏฺฐานํ…เป… อเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากา…เป… กฏตฺตา จ รูปํ…เป… พาหิรํ อาหารอุตุอสญฺญอุปาทารูป’’นฺติ เอกาว.

นสมฺปยุตฺตปจฺจโย นารมฺมณปจฺจยสทิโส.

นวิปฺปยุตฺตปจฺจเย ‘‘กุสลํ ปฏิจฺจ กุสโล. อรูเป กุสโลว. อกุสลํ…เป… อรูเป อกุสโล. อพฺยากตํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต, อรูเป วิปากกิริยาพฺยากตํ. พาหิรํ อสญฺญ…เป… อุปาทารูป’’นฺติ อิมา ติสฺโสว ปุจฺฉา วิสฺสชฺชิตา. โนนตฺถิโนวิคตปจฺจยา นารมฺมณปจฺจยสทิสา. นสหชาตนนิสฺสยโนอตฺถิโนอวิคตปจฺจยา ปเนตฺถ จตฺตาโรปิ น ลพฺภนฺตีติ.

เอวํ ปจฺจนีเก ลพฺภมานปญฺหวิสฺสชฺชนํ ทสฺเสตฺวา ตโต ‘‘นเหตุยา เทฺว. นารมฺมเณ ปญฺจ. นาธิปติยา นว. นานนฺตเร นสมนนฺตเร นาญฺญมญฺเญ นอุปนิสฺสเย ปญฺจ. นปุเรชาเต สตฺต. นปจฺฉาชาเต นาเสวเน นว. นกมฺเม ตีณิ. นวิปาเก นว. นาหาเร นอินฺทฺริเย นฌาเน นมคฺเค เอกํ. นสมฺปยุตฺเต ปญฺจ. นวิปฺปยุตฺเต ตีณิ. โนนตฺถิโนวิคเตสุ ปญฺจา’’ติ วิสฺสชฺชนวารคณนา วุตฺตาติ อยํ เอกมูลกนโย.

อิมินาว นเยน ทฺวิมูลกาทีสุปิ ยถานุรูปํ นโย เนตพฺโพ, ปาฬิยํ ปน ‘‘นเหตุปจฺจยา นารมฺมเณ เอก’’นฺติอาทินา วิสฺสชฺชนวารคณนาว ทสฺสิตาติ อยํ ปจฺจยปจฺจนียนโย.

อิมินา วุตฺตานุสาเรเนว ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา นารมฺมณปจฺจยา’’ติอาทินา อนุโลมปจฺจนียนเย, ‘‘อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา’’ติอาทินา ปจฺจนียานุโลมนเย ปญฺหวิสฺสชฺชนนโย เวทิตพฺโพ. ปาฬิยํ ปเนตฺถ วิสฺสชฺชนวารคณนาว ทสฺสิตาติ อยํ อนุโลมปจฺจนียกุสลตฺติเก ปฏิจฺจวารนโย.

สหชาตวาราทีสุปิ ฉวาเรสุ ปฏิจฺจวาเร วุตฺตานุสาเรน สพฺพตฺถ นโย เนตพฺโพ. เย ปน ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิวิเสสา, อตฺถวิเสสา จ อุปลพฺภนฺติ, เต ปฏฺฐานปาฬิอฏฺฐกถาสุ เอว สพฺพาการโต คเหตพฺพา. อิธ ปน เต สพฺเพ สงฺเขปนยโต ทสฺสิยมานาปิ คนฺถภาริยํ กโรนฺตีติ น ทสฺสิตา.

เตสุ ปน วาเรสุ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา… กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสาย… กุสลํ ธมฺมํ สํสฏฺโฐ… กุสลํ ธมฺมํ สมฺปยุตฺโต กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ อาทิโต ปญฺจสุ วาเรสุ ปาฬิคติ ญาตพฺพา. เตสุ จ ปฏิจฺจสหชาตา เอกตฺถา, ปจฺจยนิสฺสยา เอกตฺถา, สํสฏฺฐสมฺปยุตฺตา เอกตฺถา. ตตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต’’ติอาทีสุ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เตน สหชาโต หุตฺวาติอาทินา ยถานุรูปํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปจฺฉิเม ปน ปญฺหาวาเร ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย. กุสลา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย. กุสโล อพฺยากตสฺส…เป… กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ…เป… กุสลา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจา’’ติอาทินา เหตุปจฺจเย,

‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย. ทานํ ทตฺวา สีลํ สมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขติ. ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ…เป… ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ฌานํ… เสขา โคตฺรภุํ โวทานํ มคฺคํ ปจฺจเวกฺขนฺติ. เสขา วา ปุถุชฺชนา วา กุสลํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺติ. เจโตปริยญาเณน กุสลจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ ชานนฺติ. อากาสานญฺจายตนกุสลํ วิญฺญาณญฺจายตนกุสลสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย. อากิญฺจญฺญายตนกุสลํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลสฺส… กุสลา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยปุพฺเพนิวาสยถากมฺมูปคอนาคตํสญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย.

กุสโล อกุสลสฺส…เป… ทานํ ทตฺวา…เป… กตฺวา ตํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ. ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ. ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา อุทฺธจฺจํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ อสฺสาเทติ …เป… โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ฌานํ อสฺสาเทติ…เป… อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชติ. ฌาเน ปริหีเน วิปฺปฏิสาริสฺส โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ.

กุสโล อพฺยากตสฺส…เป… ปจฺจโย. อรหา มคฺคํ ปจฺจเวกฺขติ. ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ… กุสล…เป… วิปสฺสติ…เป… วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชติ. อากาสานญฺจายตนกุสลํ วิญฺญาณญฺจายตนวิปากสฺส…เป… กิริยสฺส. อากิญฺจญฺญายตน…เป… วิปากสฺส จ กิริยสฺส จ. กุสลา ขนฺธา เจโตปริย…เป… อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย.

อกุสโล อกุสลสฺส…เป… ปจฺจโย. ราคํ อสฺสาเทติ…เป… อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชติ. อกุสโล กุสลสฺส…เป… ปจฺจโย. เสขา ปหีเน กิเลเส…เป… อนาคตํสญาณสฺส. อกุสโล อพฺยากตสฺส… อรหา ปหีเน กิเลเส…เป… อาวชฺชนาย.

อพฺยากโต อพฺยากตสฺส… อรหา ผลํ ปจฺจเวกฺขติ. นิพฺพานํ, จกฺขุํ…เป… โผฏฺฐพฺพํ วิปสฺสติ. ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ…เป… อากิญฺจญฺญายตนกิริยํ…เป… กิริยสฺส. รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส…เป… อาวชฺชนาย. อพฺยากโต กุสลสฺส… เสขา ผลํ…เป… อนาคตํสญาณสฺส. อพฺยากโต อกุสลสฺส… จกฺขุํ อสฺสาเทตี’’ติอาทินา อารมฺมณปจฺจเย จ,

‘‘กุสโล กุสลสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย. อารมฺมณาธิปติ, สหชาตาธิปติ. อารมฺมณาธิปติ – ทานํ ทตฺวา’’ติอาทินา อธิปติปจฺจเย จ,

‘‘กุสโล กุสลสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา วิตฺถารโต อนนฺตรสมนนฺตรสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยปจฺจเยสุ จ,

‘‘กุสโล กุสลสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย. อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย. อารมฺมณูปนิสฺสโย – ทานํ ทตฺวา’’ติอาทินา อารมฺมณปจฺจเย วุตฺตนเยน, ‘‘อนนฺตรูปนิสฺสโย – ปุริมา ปุริมา กุสลา ขนฺธา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมาน’’นฺติอาทินา อนนฺตรปจฺจเย วุตฺตนเยเนว, ‘‘ปกตูปนิสฺสโย – สทฺธํ อุปนิสฺสาย…เป… อุโปสถกมฺมํ กโรติ. ฌานํ, วิปสฺสนํ, มคฺคํ, อภิญฺญํ, สมาปตฺตึ อุปฺปาเทติ. สีลํ, สุตํ, จาคํ, ปญฺญํ อุปนิสฺสาย…เป… ปฐมสฺส ฌานสฺส ปริกมฺมํ ปฐมสฺส ฌานสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย…เป… อากิญฺจญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส…เป… ยถากมฺมูปคญาณํ อนาคตํสญาณสฺส…เป… ปฐมสฺส มคฺคสฺส ปริกมฺมํ ปฐมสฺส…เป… ตติโย มคฺโค จตุตฺถสฺส. มคฺโค เสขานํ อตฺถปฏิสมฺภิทาย…เป… ฐานาฐานโกสลฺลสฺส อุปนิสฺสย. กุสโล อกุสลสฺส…เป… อารมฺมณูปนิสฺสโย. ปกตูป…เป… ปกตูปนิสฺสโย – สทฺธํ อุปนิสฺสาย มานํ ชปฺเปติ. ทิฏฺฐึ คณฺหาติ…เป… สทฺธา สีลํ สุตํ จาโค ปญฺญา ราคสฺส, โทสสฺส, โมหสฺส, มานสฺส, ทิฏฺฐิยา. ปตฺถนาย…เป… กุสโล อพฺยากตสฺส…เป… อารมฺมณูปนิสฺสโย. อนนฺตรูปนิสฺสโย. ปกตูป…เป… ปกตูปนิสฺสโย – สทฺธํ อุปนิสฺสาย อตฺตานํ อาตาเปติ…เป… กายิกสฺส สุขสฺส, ทุกฺขสฺส, ผลสมาปตฺติยา. กุสลํ กมฺมํ วิปากสฺส…เป… มคฺโค อรหโต อตฺถปฏิสมฺภิทาย ปจฺจโย.

อกุสโล อกุสลสฺส…เป… ปกตูปนิสฺสโย – ราคํ อุปนิสฺสาย ปาณํ หนติ…เป… สมฺผํ ปลปติ…เป… สงฺฆํ ภินฺทติ. โทสํ, โมหํ, มานํ, ทิฏฺฐึ, ปตฺถนํ อุปนิสฺสาย…เป… สงฺฆํ ภินฺทติ…เป… ปาณาติปาโต ปาณาติปาตสฺส…เป… สงฺฆเภทกมฺมสฺส…เป… ปจฺจโย.

อกุสโล กุสลสฺส…เป… ปกตูปนิสฺสโย – ราคํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ…เป… มคฺคํ อุปฺปาเทติ…เป… สมาปตฺตึ อุปฺปาเทติ. ราโค…เป… ปตฺถนา. สทฺธาย, สีลสฺส…เป… ปญฺญาย อุปนิสฺสย. ปาณํ หนฺตฺวา ตสฺส ปฏิฆาตตฺถาย ทานํ เทตี’’ติอาทินา จ อุปนิสฺสยปจฺจเย จ,

‘‘อพฺยากโต อพฺยากตสฺส ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย…เป… อารมฺมณปุเรชาตํ – อรหา จกฺขุํ…เป… โผฏฺฐพฺเพ, วตฺถุํ วิปสฺสติ…เป… ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ…เป… รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส…เป… วตฺถุปุเรชาตํ – จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส…เป… วตฺถุ วิปากาพฺยากตาน’’นฺติอาทินา ปุเรชาตปจฺจเย จ,

‘‘กุสโล อพฺยากตสฺส…เป… ปจฺฉาชาตา กุสลา ขนฺธา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺสา’’ติอาทินา ปจฺฉาชาตปจฺจเย จ,

‘‘กุสโล กุสลสฺส…เป… ปุริมา ปุริมา กุสลา ขนฺธา’’ติอาทินา อาเสวนปจฺจเย จ,

‘‘สหชาตา นานากฺขณิกา, สหชาตา กุสลา เจตนา…เป… สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ. นานากฺขณิกา วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปาน’’นฺติอาทินา กมฺมปจฺจเย จ,

‘‘อพฺยากโต อพฺยากตสฺส…เป… เอโก ขนฺโธ ติณฺณนฺน’’นฺติอาทินา วิปากปจฺจเย จ,

‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทินา อาหารปจฺจยาทีสุ จ, ‘‘กุสโล อพฺยากตสฺส, สหชาตํ, ปจฺฉาชาตํ, สหชาตา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ. ปจฺฉาชาตา อิมสฺส กายสฺส…เป… อพฺยากโต กุสลสฺส…เป… ปุเรชาตํ วตฺถุ กุสลานํ ขนฺธานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา วิปฺปยุตฺตปจฺจยาทีสุ จ ปาฬิคติ เวทิตพฺพา.

ตตฺถ กุสลธมฺโม นาเมส ยสฺมา อุปฺปชฺชนฺโต ฐเปตฺวา ปจฺฉาชาตปจฺจยํ, วิปากปจฺจยญฺจ เสเสหิ ทฺวาวีสติยา ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชติ. กุสลสฺส จ ปจฺจโย โหนฺโต ฐเปตฺวา ปุเรชาตปจฺฉาชาตวิปากวิปฺปยุตฺตปจฺจเย เสเสหิ วีสติยา ปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหติ. เอวํ กุสโล กุสลาทีนํ, อกุสโล จ อกุสลาทีนํ ยถานุรูปํ ปจฺจยา โหนฺติ, ตสฺมา กุสลาทีนํ ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนวิภาคํ ทสฺเสตุํ ปญฺหาวาโร วุตฺโต. ตตฺถ เสขา โคตฺรภุนฺติ โสตาปนฺนํ สนฺธาย วุตฺตํ, โวทานนฺติ สกทาคามิอนาคามิโน. เตสํ หิ โคตฺรภุจิตฺตํ โวทานํ นาม. มคฺคา วุฏฺฐหิตฺวาติ มคฺควีถิโต วุฏฺฐาย. น หิ มคฺคานนฺตรา ปจฺจเวกฺขณา นาม อตฺถีติ อยํ อนุโลมปฏฺฐาเน กุสลตฺติกนโย.

เวทนาตฺติกาทีสุ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ เทฺว ขนฺธา. เทฺว ขนฺเธ ปฏิจฺจ เอโก ขนฺโธ’’ติอาทินา กุสลตฺติเก วุตฺตานุสาเรน ปฏิจฺจวาราทีสุ ปญฺหาวารปริโยสาเนสุ สตฺตสุ วาเรสุ เอเกกสฺมึ ปจฺจยานุโลมาทีหิ จ เอกมูลาทีหิ นเยหิ จ สพฺพตฺติเกสุ ลพฺภมานปทวเสน คณนานโย โยเชตฺวา ญาตพฺโพ. ตตฺถ เวทนาตฺติเก เวทนากฺขนฺธสฺส อลพฺภนโต ‘‘เอกํ ขนฺธํ นิสฺสาย เทฺว ขนฺธา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สพฺพตฺถ วิเสโส ปาฬิอฏฺฐกถานุสาเรเนว ญาตพฺโพติ อยํ อนุโลมปฏิโลเม ติกปฏฺฐานนโย.

ทุกปฏฺฐาเน ปน ‘‘เหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. อโลภํ ปฏิจฺจ อโทโส. อโมโห. อโทสํ อโมหํ ปฏิจฺจ อโลโภ. อโทโส. โลภํ ปฏิจฺจ โมโห. โมหํ ปฏิจฺจ โลโภ. โทสํ ปฏิจฺจ โมโห. โมหํ ปฏิจฺจ โทโส. ปฏิสนฺธิกฺขเณ เหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ…เป… เหตู จ นเหตู จ. นเหตุํ ปฏิจฺจ นเหตุ ธมฺโม น…เป… เหตู จ นเหตู จา’’ติอาทินา เหตุทุเก,

‘‘สเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สเหตุโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. สเหตุกํ เอกํ ขนฺธํ…เป… สเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ. อเหตุโก…เป… จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. ปฏิสนฺธิกฺขเณ…เป… สเหตุโก จ, อเหตุโก จ…เป… อเหตุกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ อเหตุโก. วิจิกิจฺฉาสหคตํ อุทฺธจฺจสหคตํ โมหํ ปฏิจฺจ สมฺปยุตฺตกา ขนฺธา…เป… จิตฺตสมุฏฺฐานํ. อาหารสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทินา สเหตุกทุกาทีสุ จ เกนจิวิญฺเญยฺยทุกวชฺชิเตสุ สพฺพทุเกสุ ปจฺเจกํ ปฏิจฺจวาราทีสุ สตฺตสุ มหาวาเรสุ เอเกกสฺมึ ปจฺจยานุโลมาทีสุ จตูสุ นเยสุ เอกมูลกาทีหิ สพฺพวาเรหิ กุสลตฺติเก วุตฺตานุสาเรน ยถานุรูปํ วิภงฺคนโย โยเชตฺวา ญาตพฺโพ. สพฺพสฺมิมฺปิ หิ ปฏฺฐาเน เกนจิวิญฺเญยฺยทุกํ น ลพฺภตีติ อยํ ทุกปฏฺฐานนโย.

ทุกติกปฏฺฐาเน ปน ‘‘เหตุํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา เหตุทุเกน สทฺธึ กุสลตฺติเก กุสลํ ปทํ โยเชตฺวา ปฏิจฺจวาราทีสุ สตฺตสุ วาเรสุ ปจฺจยานุโลมาทีนํ จตุนฺนํ นยานํ วเสน ลพฺภมานกปจฺจยา เอกมูลกาทินเยหิ ทสฺสิตา. ยถา จ กุสลํ ปทํ, เอวํ อกุสลํ ปทํ, อพฺยากตญฺจ เหตุทุเกน โยเชตฺวา วุตฺตนเยน ทสฺเสตฺวา เหตุกุสลทุกติกนฺติ ฐปิตํ. ปาฬิ ปน อติสํขิตฺตา. ยถา กุสลตฺติกํ, เอวํ ‘‘เหตุํ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา ลพฺภมานกปทวเสน เวทนาตฺติกาทโยปิ เหตุทุเกน โยเชตฺวา เหตุเวทนทุกติกาทีนิ เอกวีสติทุกติกานิ ทสฺสิตานีติ. ยถา จ เหตุทุเกน สทฺธึ ลพฺภมานกปทวเสน ทฺวาวีสติติกา โยชิตา, เอวํ สเหตุกทุกาทีหิ สพฺเพหิ สทฺธึ ปจฺเจกํ ทฺวาวีสติติกา โยเชตพฺพา. ปาฬิ ปเนตฺถ อิโต ปเรสุปิ สพฺพตฺถ อติสํขิตฺตา. เอวํ ทฺวาวีสติติเก คเหตฺวา ทุกสเต ปกฺขิปิตฺวา ทุกติกปฏฺฐานํ เทสิตนฺติ อยํ ทุกติกปฏฺฐานนโย.

ติกทุกปฏฺฐาเนปิ ‘‘กุสลํ เหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล เหตุ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา กุสลตฺติเกน สทฺธึ เหตุปทํ โยเชตฺวา ปฏิจฺจวาราทีสุ สตฺตสุ มหาวาเรสุ ปจฺจยานุโลมาทินยจตุกฺกวเสน ลพฺภมานกปจฺจยา เอกมูลาทีหิ สพฺพวาเรหิ ทสฺสิตา. ยถา เหตุปทํ, เอวํ นเหตุปทมฺปิ กุสลตฺติเกน สทฺธึ โยเชตฺวา กุสลเหตุ ติกทุกนฺติ ฐปิตํ. ยถา จ กุสลตฺติเกน สทฺธึ เหตุทุกํ, เอวํ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ เหตุํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา เวทนาตฺติกาทีหิปิ ตํ โยเชตฺวา เวทนาตฺติกทุกาทีนิ เอกวีสติติกทุกาทีนิ ทสฺสิตานิ. ยถา จ เหตุทุกํ, เอวํ สเหตุกาทโยปิ สพฺเพ ปจฺเจกํ ทฺวาวีสติยา ติเกหิ ลพฺภมานปทวเสเนว โยชิตา. เอวํ ทุกสตํ ทฺวาวีสติยา ติเกสุ ปกฺขิปิตฺวา ติกทุกปฏฺฐานํ เทสิตนฺติ อยํ ติกทุกปฏฺฐานนโย.

ติกติกปฏฺฐาเนปิ ‘‘กุสลํ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา กุสลตฺติกํ เวทนาตฺติกาทีหิ สพฺพตฺติเกหิ, เวทนาตฺติกาทโย จ กุสลตฺติกาทีหิ วุตฺตนเยน โยเชตฺวา ปจฺจยา ทสฺสิตา. เอวํ ติเกสุ เอว ติเก ปกฺขิปิตฺวา ติกติกปฏฺฐานํ เทสิตนฺติ อยํ ติกติกปฏฺฐานนโย.

ทุกทุกปฏฺฐาเนปิ ‘‘เหตุํ สเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุ สเหตุโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา เหตุทุกํ สเหตุกาทีหิ, สเหตุกญฺจ เหตุทุกาทีหิ โยเชตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยหิ ปจฺจยา ทสฺสิตา. เอวํ ทุเกสุ เอว ทุเก ปกฺขิปิตฺวา ทุกทุกปฏฺฐานํ เทสิตนฺติ อยํ ทุกทุกปฏฺฐานนโย. เอวํ ตาว อนุโลมปฏฺฐาเน –

‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวรํ ทุกุตฺตมํ,

ทุกติกญฺเจว ติกทุกญฺจ;

ติกติกญฺเจว ทุกทุกญฺจ,

ฉ อนุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ. –

วุตฺตา ฉ นยา เวทิตพฺพา. ปจฺจยวเสน ปเนเตสุ ฉสุ เอเกกสฺมึ ปฏฺฐาเน ปจฺจยานุโลมาทีนํ จตุนฺนํ นยานํ วเสน เอเตน ปริยาเยน จตุวีสตินยปฏิมณฺฑิตมิทํ ธมฺมานุโลมปฏฺฐานนฺติ เวทิตพฺพํ. อยํ อนุโลมปฏฺฐานนโย.

ปจฺจนียปฏฺฐาเน ปน ‘‘นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. อกุสลํ อพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ…เป… เทฺว ขนฺธา, จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติอาทินา ติกปฏฺฐาเน, ‘‘นเหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. นเหตุํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ…เป… จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติอาทินา ทุกปฏฺฐาเน จ, ‘‘นเหตุํ นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. นเหตุํ นกุสลํ อพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทินา ทุกติกปฏฺฐาเน จ, ‘‘นกุสลํ นเหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล นเหตุ ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ติกทุกปฏฺฐาเน จ, ‘‘นกุสลํ นสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล นสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ติกติกปฏฺฐาเน จ, ‘‘นเหตุํ นสเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุ นสเหตุโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา ทุกทุกปฏฺฐาเน จาติ ฉสุ ปจฺจนียปฏฺฐาเนสุ อนุโลมติกปฏฺฐานาทีสุ ฉสุ ปฏฺฐาเนสุ วุตฺเตน สพฺเพน ปกาเรน ปาฬินโย เวทิตพฺโพ. อิทญฺจ กุสลาทีนํ, เหตุอาทีนญฺจ ธมฺมานํ ปจฺจยุปฺปนฺนภาวปฏิกฺเขปวเสน ปวตฺตตฺตา ธมฺมปจฺจนียปฏฺฐานํ นาม ชาตํ. ตตฺถ หิ นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจาติ กุสลสฺส ปจฺจยปฏิกฺเขโป. นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตีติ กุสลสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนภาวปฏิกฺเขโป. ตถา ‘‘อกุสลํ อพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ…เป… อกุสลา, อพฺยากตา ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวมาทินา นเยเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวเมตฺถ ปจฺจนียปฏฺฐาเน –

‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวรํ ทุกุตฺตมํ,

ทุกติกญฺเจว ติกทุกญฺจ;

ติกติกญฺเจว ทุกทุกญฺจ,

ฉ ปจฺจนียมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ. –

วุตฺตา ฉ นยา เวทิตพฺพา. ปจฺจยวเสน ปเนตฺถาปิ เอเกกสฺมึ ปจฺจยานุโลมาทีนํ จตุนฺนํ จตุนฺนํ นยานํ วเสน จตุวีสตินยปฏิมณฺฑิตมิทํ ธมฺมปจฺจนียปฏฺฐานนฺติ เวทิตพฺพนฺติ อยํ ปจฺจนียปฏฺฐานนโย.

อนุโลมปจฺจนียปฏฺฐาเน ปน ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติอาทินา ติกปฏฺฐาเน, ‘‘เหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา ทุกปฏฺฐาเน จ, ‘‘เหตุํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ทุกติกปฏฺฐาเน จ, ‘‘กุสลํ เหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล นเหตุ ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ติกทุกปฏฺฐาเน จ, ‘‘กุสลํ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล นสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ติกติกปฏฺฐาเน จ, ‘‘เหตุํ สเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นเหตุ นสเหตุโก ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ทุกทุกปฏฺฐาเน จ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สพฺเพน ปกาเรน ปาฬินโย เวทิตพฺโพ. อิทํ กุสลาทีนํ ธมฺมานํ ปจฺจยตฺตํ อปฺปฏิกฺขิปิตฺวา ปจฺจยุปฺปนฺนานํ กุสลาทิภาวปฏิกฺเขปวเสน ปวตฺตตฺตา ธมฺมานุโลมปจฺจนียปฏฺฐานํ นาม ชาตํ. ตตฺถ หิ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจาติ กุสลสฺส ปจฺจยภาววิธานํ. นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตีติ กุสลสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนภาวนิวารณํ, ตสฺมา ‘‘กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติอาทินา วิสฺสชฺชนํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพนฺติ เอวเมตฺถ อนุโลมปจฺจนียปฏฺฐาเน –

‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวรํ ทุกุตฺตมํ,

ทุกติกญฺเจว ติกทุกญฺจ;

ติกติกญฺเจว ทุกทุกญฺจ,

ฉ อนุโลมปจฺจนียมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ. –

วุตฺตา ฉ นยา เวทิตพฺพา. ปจฺจยวเสน ปเนตฺถาปิ เอเกกสฺมึ ปจฺจยานุโลมาทีนํ จตุนฺนํ จตุนฺนํ นยานํ วเสน จตุวีสตินยปฏิมณฺฑิตมิทํ ธมฺมานุโลมปจฺจนียปฏฺฐานนฺติ เวทิตพฺพนฺติ อยํ อนุโลมปจฺจนียปฏฺฐานนโย.

ปจฺจนียานุโลมปฏฺฐาเน ‘‘นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม…เป… นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา ติกปฏฺฐาเน, ‘‘นเหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุ ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ทุกปฏฺฐาเน จ, ‘‘นเหตุํ นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุ อกุสโล ธมฺโม…เป… เหตุ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชตีติ’’อาทินา ทุกติกปฏฺฐาเน จ, ‘‘นกุสลํ นเหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล เหตุ ธมฺโม…เป… อพฺยากโต เหตุ ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ติกทุกปฏฺฐาเน จ, ‘‘นกุสลํ นสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม…เป… อพฺยากโต สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ติกติกปฏฺฐาเน จ, ‘‘นเหตุํ นสเหตุกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุ สเหตุโก ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ทุกทุกปฏฺฐาเน จ, เหฏฺฐา วุตฺเตน ปกาเรน ปาฬินโย เวทิตพฺโพ. อิทญฺจ กุสลาทิธมฺมานํ ปจฺจยตฺตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนภาวอปฺปฏิกฺเขปวเสน ปวตฺตตฺตา ธมฺมปจฺจนียานุโลมปฏฺฐานํ นาม ชาตํ. ตตฺถ นกุสลํ ธมฺมนฺติ กุสลสฺส ปจฺจยภาวนิวารณํ. อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตีติ อกุสลสฺส อุปฺปตฺติวิธานํ. กุสลํ ปน ปฏิจฺจ กุสลสฺส อุปฺปตฺติอภาวโต ‘‘กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติ อวตฺวา ‘‘อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติ ลพฺภมานปทวเสน วุตฺตํ. กุสลํ, หิ อกุสลํ, อพฺยากตํ วา สหชาตปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปชฺชมาโน กุสโล นาม นตฺถิ, ตสฺมา อกุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ วเสน เทสนา กตา. เอวมญฺญตฺถ. เอวเมตฺถ ธมฺมปจฺจนียานุโลมปฏฺฐาเน –

‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวรํ ทุกุตฺตมํ,

ทุกติกญฺเจว ติกทุกญฺจ;

ติกติกญฺเจว ทุกทุกญฺจ,

ฉ ปจฺจนียานุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ. –

วุตฺตา ฉ นยา เวทิตพฺพา. ปจฺจยวเสน ปเนตฺถาปิ ติกปฏฺฐานาทีสุ เอเกกสฺมึ ปจฺจยานุโลมาทีนํ จตุนฺนํ จตุนฺนํ นยานํ วเสน เอเกน ปริยาเยน จตุวีสตินยปฏิมณฺฑิตมิทํ ธมฺมปจฺจนียานุโลมปฏฺฐานนฺติ เวทิตพฺพนฺติ อยํ ปจฺจนียานุโลมปฏฺฐานนโย.

เอวมิทํ ภควตา อนุโลมปฏฺฐานาทีสุ จตูสุ เอเกกสฺมึ ปฏฺฐาเน ติกทุกาทีนญฺเญว ฉนฺนํ ฉนฺนํ นยานํ วเสน จตุวีสตินยปฏิมณฺฑิตํ สมนฺตปฏฺฐานมหาปกรณํ เทสิตํ. ปจฺจยวเสน ปเนเตสุ จตุวีสติยา ปฏฺฐาเนสุ เอเกกสฺมึ ปจฺจยานุโลมาทีนํ จตุนฺนํ จตุนฺนํ นยานํ วเสเนตํ ฉนฺนวุตินยปฏิมณฺฑิตํ โหติ, ธมฺมวเสเนว เจตํ ปกรณํ จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ อยเมตฺถ วิภงฺคนโย.

โมหวิจฺเฉทนิยา อภิธมฺมมาติกตฺถวณฺณนาย

ปฏฺฐานมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิคมนกถา

เอตฺตาวตา จ –

๑. มาติกายาภิธมฺมสฺส, อารทฺธา อตฺถวณฺณนา;

โมหวิจฺเฉทนี นาม, ยา สา นิฏฺฐมุปาคตา.

๒. นิฏฺฐํ ยถายํ สมฺปตฺตา, ลชฺชีหิ อภิปตฺถิตา;

สพฺเพ นิฏฺฐํ ตถา สนฺตา, สเมนฺตุ สุมโนรถา.

๓. โย คมฺภีโร สสาทีนํ, สมุทฺโทว ภยาวโห;

กาเลสฺมึ ธีมตญฺจาปิ, อปิ คนฺถาวโลกเน.