๔. ปุคฺคลปญฺญตฺติมาติกา

เอกกมาติกตฺถวณฺณนา

อิทานิ ปุคฺคลปญฺญตฺติมาติกาสํวณฺณนานโย โหติ. ตตฺถ อนุตฺตานตฺถโต ตาว ฉ ปญฺญตฺติโยติ เอตฺถ ‘‘อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒๐) อาคตฏฺฐาเน สนฺทสฺสนา ปกาสนา ปญฺญตฺติ นาม. ‘‘สุปญฺญตฺตํ มญฺจปีฐ’’นฺติ (ปารา. ๒๖๙) อาคตฏฺฐาเน ฐปนา นิกฺขิปนา ปญฺญตฺติ นาม, อิธ อุภยมฺปิ วฏฺฏติ. ฉ ปญฺญตฺติโยติ หิ ฉ ปญฺญาปนา ฉ สนฺทสฺสนา ปกาสนาติปิ, ฉ ฐปนา นิกฺขิปนาติปิ วุตฺตํ โหติ. นามปญฺญตฺติเยว หิ เต เต วิชฺชมานาวิชฺชมาเน ธมฺเม สนฺทสฺเสตีติปิ. เตน เตน โกฏฺฐาเสน ฐเปตีติปิ. ขนฺธปญฺญตฺตีติอาทิ ปน สงฺเขปโต ตาสํ ปญฺญตฺตีนํ สรูปทสฺสนํ. ตตฺถ ขนฺธานํ ‘‘ขนฺธา’’ติ ปญฺญาปนา สนฺทสฺสนา ปกาสนา จ ฐปนา นิกฺขิปนา จ ขนฺธปญฺญตฺติ นาม…เป… ปุคฺคลานํ ‘‘ปุคฺคลา’’ติ ปญฺญาปนา สนฺทสฺสนา ปกาสนา จ ฐปนา นิกฺขิปนา จ ปุคฺคลปญฺญตฺติ นาม. อิมา เอว ฉ ปญฺญตฺติโย วิชฺชนฺติ. อญฺญาสมฺปิ สมฺมุติปรมตฺถกถานํ ปญฺญตฺตีนํ อนนฺตตฺตา, อุปลกฺขณวเสน ปน ปธานภาวโต จ เอตาว วุตฺตา. ปาฬิมุตฺตกนเยน ปน สพฺพสงฺคาหิกา วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทโย ฉ นามปญฺญตฺติโย อฏฺฐกถาสุ (ปุ. ป. อฏฺฐ. มาติกาวณฺณนา ๑) อาคตา, ตา จ เหฏฺฐา วุตฺตาติ อิธ น วุตฺตา. ตาสุ อิธ ปุคฺคลปญฺญตฺติปเทน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, เสเสหิ วิชฺชมานปญฺญตฺติ จาติ เทฺว เอว ลพฺภนฺติ.

อฏฺฐกถามุตฺตเกน ปน อาจริยนเยน อปราปิ ฉ ปญฺญตฺติโย – อุปาทาปญฺญตฺติ อุปนิธาปญฺญตฺติ สโมธานปญฺญตฺติ อุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติ ตชฺชาปญฺญตฺติ สนฺตติปญฺญตฺตีติ, ยา ‘‘อตฺถปญฺญตฺตี’’ติ วุจฺจติ. ตตฺถ ยา ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย นิสฺสาย สมฺมตา สตฺตาทิกา, องฺคานิ อุปาทาย รถาทิกา, จนฺทาทิปริวตฺตาทโย อุปาทาย กาลทิสาทิกา, ตํตํภูตนิมิตฺตํ, ภาวนาวิเสสญฺจ อุปาทาย กสิณาทิอุคฺคหปฏิภาคนิมิตฺตาทิกาติ อยํ เอวรูปา สภาวธมฺเมหิ เอกตฺเตน วา สจฺฉิกฏฺฐปรมตฺเถน อนุปลพฺภสภาวา อุปาทาปญฺญตฺติ นาม. ปญฺญาเปตพฺพฏฺเฐน เจสา ปญฺญตฺติ วุตฺตา, น ปน ปญฺญาปนฏฺเฐน. ยา ตสฺส ตสฺสตฺถสฺส ปญฺญาปนา, สา อวิชฺชมานปญฺญตฺติเยว.

ยา ปน อญฺญํ ปฐมาทึ อุปนิธาย อเปกฺขิตฺวา ทุติยํ รสฺสํ ทีฆํ ทูรํ สนฺติกนฺติอาทิกา ตทญฺญาเปกฺขูปนิธา, ฉตฺตปาณีติอาทิกา หตฺถคตูปนิธา, กุณฺฑลีติอาทิกา สมฺปยุตฺตูปนิธา, ธญฺญสกฏนฺติ อาทิกา สมาโรปิตูปนิธา, อินฺทสาลคุหาติอาทิกา อวิทูรคตูปนิธา, สุวณฺณวณฺโณติอาทิกา ปฏิภาคูปนิธา, พฺราหฺมณคาโมติอาทิกา ตพฺพหุลูปนิธา, มณิกฏกนฺติอาทิกา ตพฺพิสิฏฺฐูปนิธาติ เอวมาทิ อเนกปฺปการา ปญฺญาปนา, อยํ อุปนิธาปญฺญตฺติ นาม.

ธญฺญราสีติอาทิกา ปน สโมธานปญฺญตฺติ นาม. ปุริมสฺส ปุริมสฺส อุปนิกฺขิปิตฺวา เทฺว ตีณีติอาทิกา อุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติ นาม. ตํตํสภาวนิสฺสิตา ปถวีอาทิกา ตชฺชาปญฺญตฺติ นาม. อาสีติโกติอาทิกา ปน สนฺตติปญฺญตฺติ นาม.

อฏฺฐกถามุตฺตเกเนว อาจริยนเยน อปราปิ ธมฺมกถิกาทิกา กิจฺจปญฺญตฺติ, กิสถูลาทิกา สณฺฐานปญฺญตฺติ, อิตฺถิปุริสาทิกา ลิงฺคปญฺญตฺติ, กามาวจราทิกา, โกสลกาทิกา จ ภูมิปญฺญตฺติ, ติสฺโส นาโคติอาทิกา ปจฺจตฺตปญฺญตฺติ, นิโรธาทิกา อสงฺขตปญฺญตฺติ จาติ ฉ ปญฺญตฺติโย.

เอตาสุ ปน ทฺวาทสสุ ตชฺชาปญฺญตฺติ, เอกจฺจา ภูมิปญฺญตฺติ, อสงฺขตปญฺญตฺติ จ วิชฺชมานปญฺญตฺติสงฺขาตา นามปญฺญตฺติ, ตทญฺญา ปรมตฺถาวเสสา, ปน อตฺถปญฺญตฺตีติ ทีปิตา อวิชฺชมานาทิปญฺญตฺติโย จาติ. อยํ ตาเวตฺถ อนุตฺตานตฺถโต สํวณฺณนา.

อตฺถนิจฺฉโย ปเนตฺถาปิ ปาฬินเยเนว สทฺธึ โหติ, น วินา ปาฬึ ตสฺส วตฺตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา. ปาฬิยญฺจ ยสฺมา อาทิโต ปญฺจ ปญฺญตฺติโย, ตทตฺถภูตา ขนฺธาทโย จ เหฏฺฐา วิภงฺคปฺปกรเณ นิปฺปเทสโต กถิตาติ ตา อิธ ‘‘กิตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ, ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา สงฺเขเปเนว นิทฺทิฏฺฐา, ตา เจตฺถาปิ วุตฺตตฺถา. ปุคฺคลปญฺญตฺติ ปน เหฏฺฐา น วุตฺตาติ ‘‘กิตฺตาวตา ปุคฺคลานํ ปุคฺคลปญฺญตฺติ? สมยวิมุตฺโต, อสมยวิมุตฺโต’’ติอาทินา เอกกาทิเภเทน ยาว ทสกา ทสธา มาติกํ ฐเปตฺวา วิตฺถาเรเนว วิภตฺตา, สา จ ญาตพฺพปเภทโต อวุจฺจมานา ทุพฺพิญฺเญยฺยา, ตสฺมา ปุคฺคลปญฺญตฺติยา เอว เจตฺถ ปาฬินยานุสาเรน สงฺเขปโต อตฺถนิจฺฉโย โหติ, โส เจตฺถ มาติกายํ วุตฺเต สพฺพปุคฺคเล อนุทฺธริตฺวา ญาตพฺพานํ ทุพฺพิญฺเญยฺยานํ ปุคฺคลานํ เอกกาทิเภทโตว มาติกํ อุทฺธริตฺวา วิภชนวเสน สงฺเขปโตว โหติ. กถํ? ‘‘สมยวิมุตฺโต อสมยวิมุตฺโต, กุปฺปธมฺโม อกุปฺปธมฺโม, เจตนาภพฺโพ อนุรกฺขณาภพฺโพ, ภยูปรโต อภยูปรโต, ภพฺพาคมโน อภพฺพาคมโน, นิยโต อนิยโต, ปฏิปนฺนโก ผเล ฐิโต, สมสีสี ฐิตกปฺปี, โสตาปนฺโน สตฺตกฺขตฺตุปรโม โกลํโกโล เอกพีชี, สกทาคามี, อนาคามี อนฺตราปรินิพฺพายี อุปหจฺจปรินิพฺพายี อสงฺขารปรินิพฺพายี สสงฺขารปรินิพฺพายี อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, อรหา’’ติ เอกกมาติกา.

ตตฺถ โย อปฺปนํ นิพฺพตฺเตตุํ ยุตฺตปตฺตกาเล รูปารูปสมาปตฺติสงฺขาเตหิ อฏฺฐหิ วิโมกฺเขหิ ปจฺจนีกธมฺมโต วิมุจฺจิตฺวา ตีสุ มคฺเคสุ เยน เกนจิ ยถาสกํ อาสเว เขเปตฺวา วุฏฺฐิโต, อยํ สมยวิมุตฺโต นาม. ‘‘เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา’’ติอาทิวจนโต (ปุ. ป. ๑) หิ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี ปุถุชฺชโน วา ขีณาสโว วา อิธ น คหิโต, สมาปตฺติลาภิโน ปน ผลฏฺฐเสขาว คหิตาติ เวทิตพฺพา. สุกฺขวิปสฺสกขีณาสโว, สพฺเพปิ จ อริยา มคฺควิโมกฺขํ สนฺธาย อสมยวิมุตฺตา นาม. พาหิรานญฺหิ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ สมาปชฺชนฺตสฺส ปวิเวกฏฺฐานลาภาทิสมโยปิ อตฺถิ, วตฺตกรณกาลาทิอสมโยปิ อตฺถิ. มคฺควิโมกฺเขน วิมุจฺจนสฺส ปน ตาทิโส สมโย วา อสมโย วา นตฺถิ, ยสฺส สทฺธา พลวตี, วิปสฺสนา จ อารทฺธา, ตสฺส คจฺฉนฺตสฺส วา ภุญฺชนฺตสฺส วา มคฺคผลปฏิเวโธ นาม น โหตีติ นตฺถิ, ตสฺมา สพฺเพ อริยา อริยวิโมกฺเข อสมยวิมุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ปุริมปเทปิ โลกิยสมาปตฺติญฺเญว สนฺธาย เสขา สมยวิมุตฺตา นาม ชาตา.

อวสิภาวา อฏฺฐสมาปตฺติลาภี ปน ปุถุชฺชโน, โสตาปนฺนสกทาคามิโน เทฺว เสขา อฏฺฐสมาปตฺตึ สนฺธาย กุปฺปธมฺโม นาม. ปริหานธมฺโมติปิ ทุวิธา เอว. อนาคามิอาทโย สุปฺปหีนสมาธิปาริปนฺถิกตฺตา วสิภาวา สมาปตฺติลาภี ปุถุชฺชโน, อริยา จ โลกุตฺตรธมฺเมปิ สนฺธาย อกุปฺปธมฺโม นาม. อปริหานธมฺโมติ เต เอว. เจตนาภพฺโพติ เจตนาสงฺขาเตน ฌานสมาปตฺติวฬญฺชเนน อปริหานึ อาปชฺชิตุํ ภพฺโพ. โย หิ รูปารูปชฺฌาเนสุ อาจิณฺณวสิตาย เจตนาสงฺขาตาย ฌานสมาปตฺติยา นิรนฺตรํ วฬญฺชมาโน เตหิ น ปริหายติ, อวฬญฺชมาโน จ ปริหายติ, อยํ วฬญฺชมาโน เจตนาภพฺโพ นาม. อนุรกฺขณาภพฺโพติ ฌานสฺส อุปการานุปการธมฺเม ชานิตฺวา อนุรกฺขณาย อวฬญฺชมาโนปิ อปริหานึ อาปชฺชิตุํ ภพฺโพ, เอโส จ ปุริมโต พลวตโร, อาจิณฺณวสิโน ปญฺญาสมฺปทาย อุปการานุปการธมฺเม ชานิตฺวา ตทนุรูปํ ปฏิปชฺชนโตติ เวทิตพฺโพ.

ภยูปรโตติ ภเยน ปาปโต อุปรโต วิรโต เสโข, กลฺยาณปุถุชฺชโน จ. เตสุ ปจฺฉิโม ทุคฺคติวฏฺฏกิเลสอุปวาทสงฺขาเตหิ จตูหิ ภเยหิ ปาปโต โอรมติ, เสโข ทุคฺคติวชฺเชหิ, อปาเยหิ มุตฺตตฺตา. ขีณาสโว ปน อภยูปรโต นาม สมุจฺฉินฺนภยตฺตา, อุปวาทโต ปน โอรมิตพฺโพ.

อภพฺพาคมโนติ สมฺมตฺตนิยามาคมนสฺส อภพฺโพ, เย อานนฺตริยสงฺขาเตน กมฺมาวรเณน, นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺขาเตน กิเลสาวรเณน, อเหตุกทุเหตุกปฏิสนฺธิสงฺขาเตน วิปากาวรเณน จ สมนฺนาคตา, พุทฺธาทีสุ จ สทฺธารหิตา, มคฺคภาวนาย จ อุตฺตรกุรุกาทโย วิย อจฺฉนฺทิกา, ปุพฺพูปนิสฺสยรหิตา จ, สพฺเพเต อภพฺพาคมนา นาม. วิปรีตา ภพฺพาคมนา นาม. ปญฺจานนฺตริยนิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิกา นิรยคมเน, อฏฺฐ อริยปุคฺคลา อนุปาทาปรินิพฺพานาทีสุ นิยตา นาม. อวเสสปุคฺคลา อนิพทฺธคติกตาย อนิยตา นาม, อุตฺตรกุรุกา ปน สุคตินิยตาปิ มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยามสฺเสว อิธาธิปฺเปตตฺตา ‘‘นิยตา’’ติ น วุตฺตา. มคฺคสมงฺคี ปุคฺคโล มคฺคกฺขเณ ผลตฺถาย ปฏิปนฺนโก นาม, ผลสมงฺคี ผลานุปฺปตฺติยมฺปิ ผเล ฐิโต นาม.

ยสฺส ปน อปุพฺพาจริมํ อาสวปริยาทานญฺจ โหติ ชีวิตปริยาทานญฺจ, อยํ สมสีสี นาม. โส จ ติวิโธ โหติ อิริยาปถสมสีสี โรคสมสีสี ชีวิตสมสีสีติ. ตตฺถ โย จตูสุ อิริยาปเถสุ เอกสฺมึ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา ตสฺมิญฺเญว อิริยาปเถ ปรินิพฺพาติ, อยํ อิริยาปถสมสีสี นาม. โย ปน เอกํ โรคํ ปตฺวา อนฺโตโรเค เอว วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา เตเนว โรเคน ปรินิพฺพาติ, อยํ โรคสมสีสี นาม. ยสฺส ปน กิเลสสีสสงฺขาตา อวิชฺชา, อรหตฺตมคฺเคน ปวตฺตสีสสงฺขาตํ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ จุติจิตฺเตน สมํ ปริยาทานํ คจฺฉติ, อยํ ชีวิตสมสีสี นาม. กถมิทํ สมํ โหตีติ? วารสมตาย. ยสฺมึ หิ วาเร มคฺเคน กิเลเส เขปิเต ปจฺจเวกฺขณญาณานิ ปวตฺตนฺติ, ตสฺสานนฺตรเมว ปรินิพฺพายโต อิมาย วารสมตาย อิทํ อุภยสีสปริยาทานมฺปิ สมํ โหติ นาม, อยเมว ชีวิตสมสีสี อิธาธิปฺเปโต.

ฐิตกปฺปีติ ฐิโต กปฺโป ฐิตกปฺโป, สฺวาสฺส อตฺถีติ ฐิตกปฺปี, กปฺปมฺหิ วินสฺสมานมฺหิ กปฺปํ ฐเปตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ.

สเจ หิ เยสํ มคฺคสมงฺคิกฺขเณ กปฺปวินาโส ภเวยฺย, เนว ตาว กปฺโป วินสฺเสยฺย, ยาวายํ ยถาสกํ ผลํ น สจฺฉิกโรตีติ เต วินสฺสมานมฺปิ กปฺปํ ฐเปนฺตีติ ฐิตกปฺปิโน นาม ชาตาติ. กิญฺจาปิ กปฺปวินาสนกาเล สาสนํ นตฺถิ, คตโกฏิเก หิ กาเล กปฺปวินาโส โหติ, เอวํ สนฺเตปิ มคฺคานนฺตรผลสฺส อนนฺตรายํ ทีเปตุํ อิทํ อภูตมฺปิ การณํ อาหฏํ.

โสตาปนฺโนติ นิพฺพานสมุทฺทนินฺนตาย โสตสงฺขาตสฺส มคฺคสฺส ปฐมสมงฺคี วุจฺจติ, อิธ ปน ผลฏฺโฐ อธิปฺเปโต. ตสฺเสว จ ปเภททสฺสนตฺถํ ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติอาทิ วุตฺตํ. สตฺตวารา ปรมา อสฺส ภวูปปตฺตีติ สตฺตกฺขตฺตุปรโม, ตโต ปรํ อฏฺฐมํ ภวํ นาทิยตีติ อตฺโถ. โสตาปนฺโน หิ โย สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ, มนุสฺเสสุ จ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา สตฺตเม ภเว ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม. กุลโต กุลํ ภวโต ภวํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. โส หิ เทวมนุสฺสวเสน เทฺว คติโย ภเว สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ โกลํโกโล นาม. กมฺมปฏิสนฺธิยา เอกํ กมฺมํ กิเลสพีชํ อสฺสาติ เอกพีชี. โส หิ เอกสฺมิญฺเญว ภเว ขีณาสโว โหติ. กึ ปนสฺส เภทสฺส นิยามกนฺติ? วิปสฺสนาภิญฺญาเภทา. โสตาปนฺเนสุ หิ โย วิปสฺสนาย ปมตฺโต, โส สตฺตกฺขตฺตุปรโม โหติ. โย กิญฺจิ อปฺปมตฺโต, โส โกลํโกโล. โย ปน วิปสฺสนาย อติวิย อปฺปมตฺโต, โส เอกพีชี โหติ. เย ปน อภิวิย ปมตฺตา วฏฺฏชฺฌาสยา อนาถปิณฺฑิกวิสาขาสกฺกาทโย, เต ปุนปฺปุนํ วฏฺฏสฺมึเยว วิจรนฺตา อาทิโต ปฏฺฐาย ฉ เทวโลเก โอสาเปตฺวา พฺรหฺมโลเกสุปิ ยถากฺกมํ นิพฺพตฺติตฺวา อกนิฏฺเฐ ฐตฺวา ปรินิพฺพนฺติ, น เต อิธ คหิตา. เต หิ มนุสฺสคตึ ปุนปฺปุนํ อาทิยนฺติ. เย ปน มนุสฺสคติยมฺปิ ภวํ อาทิยนฺติ, เตสํ วเสน สตฺตกฺขตฺตุปรโม โกลํโกโล มานุสิกภวนิพฺพตฺตโก เอว เอกพีชี คหิโต. เต ปน สทฺธาธุเรน อาคตา ตโย, ปญฺญาธุเรน อาคตา ตโยติ โสตาปนฺโน ฉพฺพิโธ โหตีติ เวทิตพฺโพ.

ปฏิสนฺธิวเสน ปน สกึ อิมํ มนุสฺสคตึ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี, ทุติยมคฺคผลสมงฺคี. อิมินา ปญฺจสุ สกทาคามีสุ จตฺตาโร วชฺเชตฺวา เอโกว คหิโต. เอกจฺโจ หิ สกทาคามิผเล ฐตฺวา ปุน ทุติยภเว อิเธว ปรินิพฺพาติ, เอกจฺโจ อิธ ปตฺวา เทวโลเก ปรินิพฺพาติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา ทุติยภเว ตตฺเถว ปรินิพฺพาติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพาติ, อิเม จตฺตาโรปิ อิธ น คหิตา. โย ปน อิธ ปตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ปุน อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพาติ, อยเมโกว อิธ คหิโต. อิมสฺส จ เทฺว ปฏิสนฺธิโย, เอกพีชิสฺส ปน เอกาวาติ อิทํ เตสํ นานากรณนฺติ เวทิตพฺพํ.

ปฏิสนฺธิวเสน กามภวํ นาคจฺฉตีติ อนาคามี, ตติยมคฺคผลสมงฺคี. ตสฺเสว ปน ปเภททสฺสนตฺถํ ‘‘อนฺตราปรินิพฺพายี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อนฺตราปรินิพฺพายีติ อายุเวมชฺฌสฺส อนฺตรา เอว อรหตฺตมคฺคํ อุปฺปาเทตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนสีโล เอโก อนาคามี. โส จ อุปฺปนฺนสมนนฺตรํ ปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ อปฺปตฺวา ปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ ปตฺวา ปรินิพฺพายีติ ติวิโธ โหติ. อุปหจฺจปรินิพฺพายีติ อายุเวมชฺฌํ อุปหจฺจ อติกฺกมิตฺวา, มรณสมยํ วา อุปหจฺจ อุปคนฺตฺวา ปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา ยาว มรณสมยา ปรินิพฺพายีติ อตฺโถ. อสงฺขารปรินิพฺพายีติ อสงฺขาเรน อปฺปทุกฺเขน อธิมตฺตปฺปโยคํ อกตฺวา ปรินิพฺพายนสีโล. สสงฺขารปรินิพฺพายีติ สสงฺขาเรน ทุกฺเขน กสิเรน อธิมตฺตปฺปโยเคน ปรินิพฺพายนสีโล. อุทฺธํโสโตติ อุทฺธํวาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตญฺจ, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธํ มคฺคโสตมสฺสาติปิ อุทฺธํโสโต. อกนิฏฺฐํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี. อิเมสํ ปน อนาคามีนํ ปเภททสฺสนตฺถมฺเปตฺถ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติอาทิ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ.

ตตฺถ โย อวิหโต ปฏฺฐาย จตูสุ ยถากฺกมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ยาวตายุกํ ฐตฺวา จุโต อกนิฏฺเฐ อุปฺปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพาติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน อกนิฏฺฐํ อปฺปตฺวา อนฺตรา ปรินิพฺพาติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย มนุสฺสโลโก อกนิฏฺฐเมว คนฺตฺวา ปรินิพฺพาติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน เหฏฺฐา จตูสุ สุทฺธาวาเสสุ อญฺญตรสฺมึ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพาติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. เอวเมเต อนาคามิโน อฏฺฐจตฺตาลีสวิธา โหนฺติ. กถํ? อวิเหสุ ตาว ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํโสโตติ ปญฺจ, เต อสงฺขารปรินิพฺพายิสสงฺขารปรินิพฺพายิวเสน ทส โหนฺติ, เอวํ อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสูติ จตฺตาลีสํ, อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถิ, ตสฺมา ตตฺถ ตํ สสงฺขาราสงฺขารวเสน ทุวิธํ อุทฺธํโสตํ วชฺเชตฺวา อฏฺฐ จาติ อฏฺฐจตฺตาลีส โหนฺติ.

อรหาติ กิเลสารีนํ หตตฺตาทินา ขีณาสโว อรหา นาม. โส สุญฺญตาทิวิโมกฺขตฺตยวเสน ติวิโธ หุตฺวา ปุน ปจฺเจกํ ปฏิปทาจตุกฺกวเสน ทฺวาทสวิธา โหนฺติ. ยถา จ อรหา ทฺวาทสวิโธ, เอวํ ทฺวาทเสว สกทาคามิโน, จตุวีสติ โสตาปนฺนา อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโนว ปจฺเจกนฺติ เวทิตพฺพํ. อิเม จ สพฺเพ อริยา อิมสฺมึ สาสเน เอว อุปฺปชฺชนฺติ, โน พหิทฺธาติ. เอกกนโย.

ทุกาทิมาติกตฺถวณฺณนา

ทุกาทีสุ ‘‘เทฺว ปุคฺคลา – โกธโน จ อุปนาหี จ มกฺขี จ ปฬาสี จา’’ติอาทินา ทุกญฺจ, ‘‘ตโย ปุคฺคลา – นิราโส อาสํโส วิคตาโส’’ติอาทินา ติกญฺจ, ‘‘จตฺตาโร ปุคฺคลา – อสปฺปุริโส, อสปฺปุริเสนอสปฺปุริสตโร, สปฺปุริโส, สปฺปุริเสนสปฺปุริสตโร’’ติอาทินา จตุกฺกญฺจ, ‘‘ปญฺจ ปุคฺคลา – อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อารภติ น วิปฺปฏิสารี จ โหติ…เป… อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล นารภติ วิปฺปฏิสารี จ โหติ…เป… อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล นารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ…เป… อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตี’’ติอาทินา ปญฺจกญฺจ วิตฺถารโต มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา สพฺเพปิ เต ปุคฺคลา นิทฺทิฏฺฐา, อิธ ปน เต คนฺถวิตฺถารภเยน สพฺเพ น อุทฺทิฏฺฐา, ปาฬิยา เอว ญาตพฺพาติ.

ตตฺถ ติเก นิราโสติ อรหตฺตาสาย วิรหิโต ทุสฺสีโล. ตสฺส หิ อตฺตโน อภพฺพตาย ภพฺพสหายกสฺส สีลวโต อรหตฺตปฺปตฺตึ สุตฺวา, จณฺฑาลปุตฺตสฺส วิย กสฺสจิ ราชปุตฺตสฺส รชฺชาภิเสกํ สุตฺวา อภิเสกปฺปตฺติยํ, ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อรหตฺตํ ปาปุเณยฺย’’นฺติ อรหตฺตปฺปตฺติยํ ปตฺถนาปิ น อุปฺปชฺชติ. อาสํโสติ อรหตฺตํ อาสีสมาโน ปตฺถยมาโน สีลวา. ตสฺส หิ อรหตฺตปตฺถนาย สีลสมฺปตฺติยา ฐิตตฺตา กสฺสจิ อรหตฺตปฺปตฺตึ สุตฺวา, อุภโตสุชาตสฺส ราชกุมารสฺส วิย ตาทิสสฺส กสฺสจิ รชฺชาภิเสกํ สุตฺวา อภิเสกปฺปตฺติยํ, อรหตฺตปฺปตฺติยํ ปตฺถนา อุปฺปชฺชติ. วิคตาโสติ อรหา. โส หิ ปตฺตอรหตฺตตาย ตตฺถ วิคตาโส โหติ ปตฺตาภิเสโก วิย ขตฺติโย อภิเสกปฺปตฺติยนฺติ เวทิตพฺพํ.

จตุกฺเก ปน ปาณาติปาตาทิอกุสลกมฺมปถสมนฺนาคโต อสปฺปุริโส นาม. โย ปน สยมฺปิ ปาณาติปาตาทีนิ กตฺวา ปรญฺจ ตตฺถ สมาทเปติ, อยํ อสปฺปุริเสนอสปฺปุริสตโร, อสปฺปุริสโตปิ อสปฺปุริสตโรติ อตฺโถ. วุตฺตปฏิปกฺขกุสลวเสน สปฺปุริโส, สปฺปุริเสนสปฺปุริสตโร จ เวทิตพฺโพ.

ปญฺจเก อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตีติ เอตฺถ อารมฺภ-สทฺโท อาปตฺติวีติกฺกเม วตฺตติ, ตสฺมา อาปตฺติวีติกฺกมวเสน อารภติ เจว ตปฺปจฺจยา จ วิปฺปฏิสารี โหตีติ อตฺโถ. เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมฺปยุตฺตสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลสมฺปยุตฺตญาณํ. ยถาภูตํ นปฺปชานาตีติ อนธิคตตฺตา ยถาสภาวโต นปฺปชานาติ. ยตฺถสฺสาติ ยสฺมึ อรหตฺตผลสงฺขาเต ฌาเน อธิคเต อสฺส ปุคฺคลสฺส สพฺเพ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา นิรวเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เต นปฺปชานาตีติ สมฺพนฺโธ. กิญฺจาปิ เต มคฺคกฺขเณ เอว นิรุชฺฌนฺติ นาม, ผลกฺขเณ ปน นิรุทฺธา นาม โหนฺติ, อิธ ปน มคฺคกิจฺจวเสน ‘‘ผลกฺขเณ นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

อารภติ น วิปฺปฏิสารี จ โหตีติ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ตํ ปน เทเสตุํ สภาคปุคฺคลํ ปริเยสติ, วุฏฺฐาเปติ วา, ตสฺมา น วิปฺปฏิสารี โหติ. นารภติ วิปฺปฏิสารี จ โหตีติ อาปตฺตึ นาปชฺชติ, วินยปญฺญตฺติยํ ปน อโกวิทตฺตา อนาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญิตาย วุฏฺฐิตายปิ ตํ อาปตฺติยา วิปฺปฏิสารํ วิโนเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย วิปฺปฏิสารี โหติ. นารภติ น วิปฺปฏิสารี โหตีติ นารภติ เนว อาปตฺตึ อาปชฺชติ, น วิปฺปฏิสารี โหติ. อรหตฺตญฺจ น ปาปุณาติ. กตโร ปเนส ปุคฺคโลติ? สีลวา โอสฺสฏฺฐวีริโย ปุคฺคโล. โส หิ ‘‘กึ เม อิมสฺมึ พุทฺธกาเล ปรินิพฺพาเนน, อนาคเต เมตฺเตยฺยสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ วิสุทฺธสีโลปิ ปฏิปตฺตึ น ปูเรติ. อิเม จตฺตาโรปิ ปุคฺคลา ตถา ตถา โอวทิตฺวา อาสวกฺขเย ปติฏฺฐาเปตพฺพา. เอวํ หิ เตปิ ยฺวายํ ปญฺจโม ปุคฺคโล นารภติ น วิปฺปฏิสารี อารทฺธวีริโย อรหตฺตํ ปาปุณาติ, เตน สมสมาว ภวิสฺสนฺตีติ.

ฉกฺกาทีสุ –

‘‘ฉ ปุคฺคลา – อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ พเลสุ จ วสีภาวํ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล…เป… อภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ตตฺถ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ, น จ พเลสุ วสิภาวํ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล…เป… อนภิสมฺพุชฺฌติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, สาวกปารมิญฺจ ปาปุณาติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, น จ สาวกปารมึ ปาปุณาติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล…เป… อนภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, อนาคามี โหติ อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล…เป… อนภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, อาคามี โหติ อาคนฺตา อิตฺถตฺต’’นฺติ –

ฉกฺกํ, ‘‘สตฺต ปุคฺคลา – สตฺต อุทกูปมา ปุคฺคลา สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต โหติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ปฏิคาธปฺปตฺโต โหติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ติณฺโณ โหติ ปารงฺคโต, ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติอาทินา สตฺตกํ, ‘‘อฏฺฐ ปุคฺคลา – จตฺตาโร มคฺคสมงฺคิโน, จตฺตาโร ผลสมงฺคิโน ปุคฺคลา’’ติ อฏฺฐกํ, ‘‘นว ปุคฺคลา – สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อุภโตภาควิมุตฺโต ปญฺญาวิมุตฺโต กายสกฺขี ทิฏฺฐิปฺปตฺโต สทฺธาวิมุตฺโต ธมฺมานุสารี สทฺธานุสารี’’ติ นวกํ, ‘‘ทส ปุคฺคลา – ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา, ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา’’ติ ทสกญฺจ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา ปาฬิยํ นิทฺเทโส กโต. ตตฺถ ฉกฺเก ปฐเมน ปเทน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ทฏฺฐพฺโพ. โส หิ อนาจริยโก อตฺตนา อุปฺปาทิเตน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐาเนน อรหตฺตมคฺคญาเณน สพฺพาการโต สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิ, ทสญาณพเลสุ จ วสิภาวนฺติ. ทุติเยน ปน ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ทฏฺฐพฺโพ. ตติเยน อคฺคสาวโก, จตุตฺเถน อวเสสา อรหนฺโต, ปญฺจเมน อนาคามี, ฉฏฺเฐน โสตาปนฺนสกทาคามิโน ทฏฺฐพฺพา. เต หิ ‘‘อาคนฺตา อิตฺถตฺต’’นฺติ วุตฺตาติ.

สตฺตเก ปฐเมน ปเทน สาสเน อนิวิฏฺฐสทฺโธ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺเมหิ เอกนฺตกาฬเกหิ สมนฺนาคโต คหิโต. โส หิ สมุทฺเท อุทกภีรุกปุริโส วิย สํสาเร อปาเย นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหติ, น ปุน ภวโต วุฏฺฐาติ, อนนฺตมฺปิ กาลํ ภเว เอว วิจรติ สาสนสมาโยคาภาวา. ทุติเยน ปเทน สาสเน ปฏิลทฺธสทฺโธปิ เทวทตฺตาทโย วิย สทฺธาทิปริหานิยํ ฐิโต ทุสฺสีโล คหิโต. โส หิ สมุทฺเท เกนจิ การเณน อุมฺมุชฺชิตฺวา ปุน นิมุคฺโค วิย สาสนสทฺธาย อุมฺมุชฺชิตฺวาปิ อปาเย นิมุชฺชติ เอว, อยํ ปน จิรกาลาติกฺกเมน พุทฺธาทีหิ, อตฺตนา เอว วา ปจฺเจกโพธิญาเณน ภวโต อุทฺธรณีโย โหติ สาสเน สกึ อุปฺปนฺนายปิ สทฺธาย โมกฺขภาเวน นิยเมน นิพฺพานาวหตฺตา. อยเมว หิสฺส ปุริมปุคฺคลโต วิเสโส, อิตรถา ตสฺส วิสุํ คหเณ ปโยชนเมว น สิยาติ คเหตพฺพํ. ตติเยน สาสเน อุปฺปนฺนสทฺโธ ฐิติภาคิเยหิ สีลาทิคุเณหิ สมนฺนาคโต คหิโต. โส หิ อุมฺมุชฺชิตฺวา ตีรํ อทิสฺวาว สมุทฺทมชฺเฌ นาวาทิอาคมนํ โอโลเกนฺโต ปุน อนิมุชฺชิตฺวา อุณฺณตปฺปเทเส ฐิโต วิย สาสนสทฺธาย อุมฺมุชฺชิตฺวา นิพฺพานํ อทิสฺวาว พุทฺธาทึ โอโลกยมาโน สคฺเค, สีลาทิมฺหิ ฐิโต โหติ. จตุตฺเถน ปน โสตาปนฺโน คหิโต. โส หิ อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต ตีรํ ทิสฺวา อุตฺตรณูปายํ วิโลกยมาโน วิย โลกุตฺตรสทฺธาย อุมฺมุชฺชิตฺวา นิพฺพานตีรํ ทิสฺวา อุตฺตรโณปายํ วิโลเกติ. ปญฺจเมน สกทาคามี คหิโต. โส หิ สมุทฺเท ตีรํ ทิสฺวา ตทภิมุขํ ปตรมาโน วิย ปฐมมคฺเคน นิพฺพานตีรํ ทิสฺวา ตทภิมุขํ ทุติยมคฺเคน ปตรติ นาม. ฉฏฺเฐน อนาคามี คหิโต. โส หิ ปตริตฺวา ตีรํ อุปคฺคมฺม กฏิปฺปมาเณ อุทเก ฐิโต วิย อรหตฺตสมีเป สติกวาฏปติตฺเถ อนาวตฺติธมฺมตาย ตติยมคฺเคน ติฏฺฐติ. สตฺตเมน ปน อรหา คหิโต, โส หิ ตริตฺวา ปารํ ปตฺวา ฐิตปุริโส วิย จตฺตาโร โอเฆ ตริตฺวา นิพฺพานตฺถเล ฐิโต ขีณาสวพฺราหฺมโณ นาม โหตีติ.

นวเก อุภโตภาควิมุตฺโตติ รูปารูปสมาปตฺติยา วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน, อริยมคฺเคน สมุจฺเฉทวิโมกฺเขน กิเลสโต วิมุตฺโต, อรูปสมาปตฺติยา วา รูปกายโต, มคฺเคน จ นามกายโตติ อิเมหิ อุภโตภาเคหิ วิมุตฺโตติปิ อุภโตภาควิมุตฺโต, โส จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตานํ จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อรหตฺตปฺปตฺตอนาคามิโน จ วเสน ปญฺจวิโธ, เตสุ ปจฺฉิโมว นิปฺปริยายโต อุภโตภาควิมุตฺโต นาม, เสสา ปริยาเยน. เอตฺถ จ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานํ กิเลสกายโต วิมุตฺตมฺปิ รูปกายโต อวิมุตฺตํ, อรูปาวจรํ ปน ตทภยโตปิ วิมุตฺตํ, ตสฺมา ตเทว ปาทกํ กตฺวา อรหตฺตปฺปตฺโตว อุภโตภาควิมุตฺโต โหติ, น รูปาวจรนฺติ เวทิตพฺพํ. ปญฺญาวิมุตฺโตติ อรหตฺตมคฺคปญฺญาย อาสเวหิ วิมุตฺโต. โส หิ สุกฺขวิปสฺสโก, จตูหิ รูปาวจรชฺฌาเนหิ วุฏฺฐาย อรหตฺตปฺปตฺตา จตฺตาโร จาติ ปญฺจวิโธ. อรูปาวจรชฺฌาเนสุ หิ เอกสฺมิมฺปิ สติ อุภโตภาควิมุตฺโตว นาม โหติ.

กายสกฺขีติ รูปารูปชฺฌานลาภี อริโย. โส หิ โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐวชฺชิตานํ ฉนฺนํ เสขานํ วเสน ฉพฺพิโธ. เตเนว หิสฺส ‘‘เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา’’ติ นิทฺเทเส วุตฺตํ. โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐสฺส จ น เกจิปิ อาสวา ปริกฺขีณาติ วตฺตพฺพา, ปริกฺขียิสฺสนฺตีติ ปน วตฺตพฺพา, อรหโต ปน สพฺเพปิ อาสวา ปริกฺขีณา, น เอกจฺเจติ. โส หิ ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขี, ผุฏฺฐานํ ปฏิลทฺธานํ ฌานานํ อนนฺตรํ นามกาเยน นิโรธํ สจฺฉิกโรตีติปิ กายสกฺขี, กาเยนาติ เจตฺถ ‘‘นามกาเยน เจว ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ อติวิชฺฌ ปสฺสตี’’ติ วจนโต อรหตฺตผลํ ฐเปตฺวา เสสมคฺคผลานเมตํ อธิวจนํ, เตน กาเยน ปฐมชฺฌานานนฺตรํ นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณโตปิ กายสกฺขีติ เกจิ. ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ สุกฺขวิปสฺสโก, รูปชฺฌานลาภี จ ยถาวุตฺโต ฉพฺพิโธ เสโข จ, อยํ ทิฏฺฐนฺตปฺปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ, ปฐมมคฺโค, ตสฺส อนนฺตรํ นิโรธปฺปตฺโตติ อตฺโถ. ทิฏฺฐปฺปตฺโตติปิ ปาโฐ, ตสฺส ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐํ นิพฺพานํ ปุน ปตฺโตติ อตฺโถ.

สทฺธาวิมุตฺโตติ สุกฺขวิปสฺสโก, รูปชฺฌานลาภี จ ยถาวุตฺโต ฉพฺพิโธ เสโข จ. อยํ หิ สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. กถํ ปเนตสฺส ทิฏฺฐิปฺปตฺตโต นานตฺตนฺติ? อาคมนียปฏิปทาย. ทิฏฺฐิปฺปตฺโต หิ ปญฺญาสมฺปทาย ปุพฺพภาเค วิปสฺสนาย กิเลเส อปฺปทุกฺเขน วิกฺขมฺเภนฺโต อาคโต, สทฺธาวิมุตฺโต ปน สทฺธาพหุลตาย กิเลเส ทุกฺเขน วิกฺขมฺเภนฺโต อาคโต. เอตเมว หิ เภทํ สนฺธาย นิทฺเทเส ‘‘เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, โน จ โข ยถาทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ.

ธมฺมานุสารีติ ยสฺส โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, อยํ ปญฺญาสงฺขาเตน ธมฺเมน สรติ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี, โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐสฺเสตํ นามํ. ผเล ปน ปตฺเต ทิฏฺฐิปฺปตฺโต นาม โหติ. สทฺธานุสารีติ ยสฺส โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, อยํ สทฺธาย สรติ อนุสฺสรตีติ สทฺธานุสารี, โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐสฺเสตํ นามํ. ผเล ปน ปตฺเต สทฺธาวิมุตฺโต นาม โหติ.

โลกุตฺตรธมฺมํ หิ นิพฺพตฺเตนฺตานํ เทฺว ธุรานิ นาม, เทฺว อภินิเวสา นาม, เทฺว สีสานิ นาม. ตตฺถ สทฺธาธุรํ ปญฺญาธุรนฺติ เทฺว ธุรานิ นาม. เอโก ปน สมถาภินิเวโส, เอโก วิปสฺสนาภินิเวโสติ เทฺว อภินิเวสา. เอโก จ อรหตฺตํ มตฺถกํ ปาปุณนฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต โหติ, เอโก ปญฺญาวิมุตฺโตติ อิมานิ เทฺว สีสานิ นาม. เย หิ เกจิ โลกุตฺตรํ ธมฺมํ นิพฺพตฺเตนฺติ, สพฺเพ เต เทฺว อิเม ธมฺเม ธุรํ กตฺวา อิเมสุ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อภินิวิสิตฺวา อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ วิมุจฺจนฺติ. เตสุ โย ภิกฺขุ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี ปญฺญํ ธุรํ กตฺวา สมถวเสน อภินิวิฏฺโฐ อญฺญตรํ อรูปสมาปตฺตึ ปทฏฺฐานํ กตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ธมฺมานุสารี นาม. ปรโต ปน ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขี นาม. อรหตฺตผลํ ปตฺเต อุภโตภาควิมุตฺโต นาม.

อปโร ปญฺญเมว ธุรํ กตฺวา วิปสฺสนาวเสน อภินิวิฏฺโฐ สุทฺธสงฺขาเร วา รูปาวจรชฺฌาเนสุ วา อญฺญตรํ สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยมฺปิ โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ธมฺมานุสารี นาม. ปรโต ปน ฉสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต นาม, อรหตฺตํ ปตฺเต ปญฺญาวิมุตฺโต นาม.

อปโร ปน อฏฺฐสมาปตฺติลาภี สทฺธํ ธุรํ กตฺวา สมาธิวเสน อภินิวิฏฺโฐ อญฺญตรํ อรูปสมาปตฺตึ ปทฏฺฐานํ กตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สทฺธานุสารี นาม, ปรโต ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขีเยว นาม. อรหตฺตํ ปตฺเต อุภโตภาควิมุตฺโตเยว นาม. อปโร สทฺธเมว ธุรํ กตฺวา วิปสฺสนาวเสน อภินิวิฏฺโฐ สุทฺธสงฺขาเร วา รูปาวจรชฺฌาเนสุ วา อญฺญตรํ สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยมฺปิ โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สทฺธานุสารี นาม, ปรโต ฉสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโต นาม. อรหตฺตปฺปตฺเต ปญฺญาวิมุตฺโต นาม. อิเม สตฺต ปุคฺคลา สมฺมาสมฺพุทฺธปจฺเจกสมฺพุทฺเธหิ สทฺธึ นว โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺยา นามาติ.

ทสเก ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐาติ สตฺตกฺขตฺตุปรโม, โกลํโกโล, เอกพีชี, สกทาคามี กามาวจรปฏิสนฺธิโก, อรหา จาติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ กามาวจรภูมิยญฺเญว อนุปาทิเสสนิพฺพานสงฺขาตา นิฏฺฐาติ อตฺโถ. กามาวจรตฺตภาเว เอว หิ เอเต ปรินิพฺพายนฺติ, นาญฺญสฺมึ. ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐาติ อนฺตราปรินิพฺพายี อุปหจฺจปรินิพฺพายี อสงฺขารปรินิพฺพายี สสงฺขารปรินิพฺพายี อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี จาติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ กามาวจเร อตฺตภาวํ วิหาย วิชหิตฺวา พฺรหฺมตฺตภาเว ฐิตานญฺเญว นิฏฺฐาติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. อยเมตฺถ สงฺเขปโต ปาฬินเยน สทฺธึ อตฺถนิจฺฉโย, วิตฺถาโร ปน ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิอฏฺฐกถาสุ (ปุ. ป. มาติกา ๑ อาทโย; ปุ. ป. อฏฺฐ. มาติกาวณฺณนา ๑) คเหตพฺโพติ.

โมหวิจฺเฉทนิยา อภิธมฺมมาติกตฺถวณฺณนาย

ปุคฺคลปญฺญตฺติมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.