๓. ภารวคฺโค

๑. ภารสุตฺตํ

๒๒. สาวตฺถิยํ … ตตฺร โข … ‘‘ภารญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ภารหารญฺจ ภาราทานญฺจ ภารนิกฺเขปนญฺจ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, ภาโร? ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ติสฺส วจนียํ. กตเม ปญฺจ? รูปุปาทานกฺขนฺโธ, เวทนุปาทานกฺขนฺโธ, สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ, สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ, วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ; อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภาโร’’.

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ภารหาโร? ปุคฺคโล ติสฺส วจนียํ. ยฺวายํ อายสฺมา เอวํนาโม เอวํโคตฺโต; อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภารหาโร.

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ภาราทานํ? ยายํ ตณฺหา โปโนภวิกา [โปโนพฺภวิกา (สฺยา. กํ. ก.)] นนฺทีราคสหคตา [นนฺทิราคสหคตา (สพฺพตฺถ)] ตตฺรตตฺราภินนฺทินี, เสยฺยถิทํ – กามตณฺหา, ภวตณฺหา, วิภวตณฺหา. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภาราทานํ.

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ภารนิกฺเขปนํ? โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ จาโค ปฏินิสฺสคฺโค มุตฺติ อนาลโย. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภารนิกฺเขปน’’นฺติ.

อิทมโวจ ภควา. อิทํ วตฺวาน [วตฺวา (สี.) เอวมีทิเสสุ ฐาเนสุ] สุคโต อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

‘‘ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา, ภารหาโร จ ปุคฺคโล;

ภาราทานํ ทุขํ โลเก, ภารนิกฺเขปนํ สุขํ.

‘‘นิกฺขิปิตฺวา ครุํ ภารํ, อญฺญํ ภารํ อนาทิย;

สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห [ตณฺหมพฺภุยฺห (ปี. ก.)], นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต’’ติ. ปฐมํ;

๒. ปริญฺญสุตฺตํ

๒๓. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘ปริญฺเญยฺเย จ, ภิกฺขเว, ธมฺเม เทเสสฺสามิ ปริญฺญญฺจ. ตํ สุณาถ. กตเม จ, ภิกฺขเว, ปริญฺเญยฺยา ธมฺมา? รูปํ, ภิกฺขเว, ปริญฺเญยฺโย ธมฺโม, เวทนา ปริญฺเญยฺโย ธมฺโม, สญฺญา ปริญฺเญยฺโย ธมฺโม, สงฺขารา ปริญฺเญยฺโย ธมฺโม, วิญฺญาณํ ปริญฺเญยฺโย ธมฺโม. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ปริญฺเญยฺยา ธมฺมา. กตมา จ, ภิกฺขเว, ปริญฺญา? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปริญฺญา’’ติ. ทุติยํ.

๓. อภิชานสุตฺตํ

๒๔. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย; เวทนํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย; สญฺญํ อนภิชานํ… สงฺขาเร อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย; วิญฺญาณํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. รูปญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย; เวทนํ อภิชานํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. ตติยํ.

๔. ฉนฺทราคสุตฺตํ

๒๕. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘โย, ภิกฺขเว, รูปสฺมึ ฉนฺทราโค ตํ ปชหถ. เอวํ ตํ รูปํ ปหีนํ ภวิสฺสติ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวํกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ. โย เวทนาย ฉนฺทราโค ตํ ปชหถ. เอวํ สา เวทนา ปหีนา ภวิสฺสติ อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. โย สญฺญาย ฉนฺทราโค ตํ ปชหถ. เอวํ สา สญฺญา ปหีนา ภวิสฺสติ อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. โย สงฺขาเรสุ ฉนฺทราโค ตํ ปชหถ. เอวํ เต สงฺขารา ปหีนา ภวิสฺสนฺติ อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. โย วิญฺญาณสฺมึ ฉนฺทราโค ตํ ปชหถ. เอวํ ตํ วิญฺญาณํ ปหีนํ ภวิสฺสติ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวํกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺม’’นฺติ. จตุตฺถํ.

๕. อสฺสาทสุตฺตํ

๒๖. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘ปุพฺเพว [ปุพฺเพ (ปี. ก.)] เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว [โพธิสตฺตสฺส (ปี. ก.)] สโต เอตทโหสิ – ‘โก นุ โข รูปสฺส อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ? โก สญฺญาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ? โก สงฺขารานํ อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ? โก วิญฺญาณสฺส อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’นฺติ? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘ยํ โข รูปํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ รูปสฺส อสฺสาโท. ยํ รูปํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อยํ รูปสฺส อาทีนโว. โย รูปสฺมึ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ รูปสฺส นิสฺสรณํ. ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ เวทนาย อสฺสาโท [ยา (ก.)]. ยํ เวทนา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ เวทนาย อาทีนโว. โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ เวทนาย นิสฺสรณํ. ยํ สญฺญํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ…เป… ยํ สงฺขาเร ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ สงฺขารานํ อสฺสาโท. ยํ [เย (สี. ก.)] สงฺขารา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ สงฺขารานํ อาทีนโว. โย สงฺขาเรสุ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ สงฺขารานํ นิสฺสรณํ. ยํ วิญฺญาณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ วิญฺญาณสฺส อสฺสาโท. ยํ วิญฺญาณํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อยํ วิญฺญาณสฺส อาทีนโว. โย วิญฺญาณสฺมึ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ วิญฺญาณสฺส นิสฺสรณํ’’’.

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ, เนว ตาวาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ ปจฺจญฺญาสึ [อภิสมฺพุทฺโธ (สี.)]. ยโต จ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญาสึ; อถาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ [เจโตวิมุตฺติ (สี. ปี. ก.)]; อยมนฺติมา ชาติ; นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. ปญฺจมํ.

๖. ทุติยอสฺสาทสุตฺตํ

๒๗. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘รูปสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย รูปสฺส อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา รูปสฺส อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. รูปสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย รูปสฺส อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา รูปสฺส อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. รูปสฺสาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ รูปสฺส นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา รูปสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ. เวทนายาหํ, ภิกฺขเว… สญฺญายาหํ, ภิกฺขเว… สงฺขารานาหํ, ภิกฺขเว… วิญฺญาณสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย วิญฺญาณสฺส อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา วิญฺญาณสฺส อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. วิญฺญาณสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย วิญฺญาณสฺส อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา วิญฺญาณสฺส อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. วิญฺญาณสฺสาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ วิญฺญาณสฺส นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา วิญฺญาณสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ. ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ…เป… อพฺภญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ [เจโตวิมุตฺติ (สี. ปี. ก.)]; อยมนฺติมา ชาติ; นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๗. ตติยอสฺสาทสุตฺตํ

๒๘. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘โน เจทํ, ภิกฺขเว, รูปสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส นยิทํ สตฺตา รูปสฺมึ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ รูปสฺส อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา รูปสฺมึ สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, รูปสฺส อาทีนโว อภวิสฺส นยิทํ สตฺตา รูปสฺมึ นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ รูปสฺส อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา รูปสฺมึ นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, รูปสฺส นิสฺสรณํ อภวิสฺส นยิทํ สตฺตา รูปสฺมา นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ รูปสฺส นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา รูปสฺมา นิสฺสรนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, เวทนาย…เป… โน เจทํ, ภิกฺขเว, สญฺญาย… โน เจทํ, ภิกฺขเว, สงฺขารานํ นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา สงฺขาเรหิ นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ สงฺขารานํ นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา สงฺขาเรหิ นิสฺสรนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, วิญฺญาณสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา วิญฺญาณสฺมึ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ วิญฺญาณสฺส อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา วิญฺญาณสฺมึ สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, วิญฺญาณสฺส อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา วิญฺญาณสฺมึ นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ วิญฺญาณสฺส อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา วิญฺญาณสฺมึ นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, วิญฺญาณสฺส นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา วิญฺญาณสฺมา นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ วิญฺญาณสฺส นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา วิญฺญาณสฺมา นิสฺสรนฺติ.

‘‘ยาวกีวญฺจ, ภิกฺขเว, สตฺตา อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญํสุ [นาพฺภญฺญึสุ (สี.)]; เนว ตาว, ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสํยุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสา วิหรึสุ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, สตฺตา อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญํสุ; อถ, ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสํยุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสา วิหรนฺติ’’. สตฺตมํ.

๘. อภินนฺทนสุตฺตํ

๒๙. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘โย, ภิกฺขเว, รูปํ อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย เวทนํ อภินนฺทติ… โย สญฺญํ อภินนฺทติ… โย สงฺขาเร อภินนฺทติ… โย วิญฺญาณํ อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย จ โข, ภิกฺขเว, รูปํ นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย เวทนํ นาภินนฺทติ… โย สญฺญํ นาภินนฺทติ… โย สงฺขาเร นาภินนฺทติ… โย วิญฺญาณํ นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๙. อุปฺปาทสุตฺตํ

๓๐. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘โย, ภิกฺขเว, รูปสฺส อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท โรคานํ ฐิติ ชรามรณสฺส ปาตุภาโว. โย เวทนาย…เป… โย สญฺญาย…เป… โย สงฺขารานํ…เป… โย วิญฺญาณสฺส อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท โรคานํ ฐิติ ชรามรณสฺส ปาตุภาโว. โย จ โข, ภิกฺขเว, รูปสฺส นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ โรคานํ วูปสโม ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม. โย เวทนาย …เป… โย สญฺญาย… โย สงฺขารานํ… โย วิญฺญาณสฺส นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ โรคานํ วูปสโม ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม’’ติ. นวมํ.

๑๐. อฆมูลสุตฺตํ

๓๑. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘อฆญฺจ, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อฆมูลญฺจ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ ภิกฺขเว อฆํ? รูปํ, ภิกฺขเว, อฆํ, เวทนา อฆํ, สญฺญา อฆํ, สงฺขารา อฆํ, วิญฺญาณํ อฆํ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อฆํ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อฆมูลํ? ยายํ ตณฺหา โปโนภวิกา นนฺทีราคสหคตา [นนฺทิราคสหคตา (สพฺพตฺถ)] ตตฺรตตฺราภินนฺทินี; เสยฺยถิทํ – กามตณฺหา, ภวตณฺหา, วิภวตณฺหา. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อฆมูล’’นฺติ. ทสมํ.

๑๑. ปภงฺคุสุตฺตํ

๓๒. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘ปภงฺคุญฺจ, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อปฺปภงฺคุญฺจ. ตํ สุณาถ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, ปภงฺคุ, กึ อปฺปภงฺคุ? รูปํ, ภิกฺขเว, ปภงฺคุ. โย ตสฺส นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, อิทํ อปฺปภงฺคุ. เวทนา ปภงฺคุ. โย ตสฺสา นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, อิทํ อปฺปภงฺคุ. สญฺญา ปภงฺคุ… สงฺขารา ปภงฺคุ. โย เตสํ นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, อิทํ อปฺปภงฺคุ. วิญฺญาณํ ปภงฺคุ. โย ตสฺส นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, อิทํ อปฺปภงฺคู’’ติ. เอกาทสมํ.

ภารวคฺโค ตติโย.

ตสฺสุทฺทานํ –

ภารํ ปริญฺญํ อภิชานํ, ฉนฺทราคํ จตุตฺถกํ;

อสฺสาทา จ ตโย วุตฺตา, อภินนฺทนมฏฺฐมํ;

อุปฺปาทํ อฆมูลญฺจ, เอกาทสโม ปภงฺคูติ.