๔. นตุมฺหากํวคฺโค

๑. นตุมฺหากํสุตฺตํ

๓๓. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? รูปํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. เวทนา น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. สญฺญา น ตุมฺหากํ… สงฺขารา น ตุมฺหากํ, เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. วิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ’’.

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยํ อิมสฺมึ เชตวเน ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ ตํ ชโน หเรยฺย วา ฑเหยฺย วา ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺย. อปิ นุ ตุมฺหากํ เอวมสฺส – ‘อเมฺห ชโน หรติ วา ฑหติ วา ยถาปจฺจยํ วา กโรตี’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘น หิ โน เอตํ, ภนฺเต, อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, รูปํ น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. เวทนา น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. สญฺญา น ตุมฺหากํ… สงฺขารา น ตุมฺหากํ… วิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. ปฐมํ.

๒. ทุติยนตุมฺหากํสุตฺตํ

๓๔. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? รูปํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. เวทนา น ตุมฺหากํ… สญฺญา น ตุมฺหากํ… สงฺขารา น ตุมฺหากํ… วิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. ทุติยํ.

๓. อญฺญตรภิกฺขุสุตฺตํ

๓๕. สาวตฺถินิทานํ. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ; ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ, อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ. ‘‘ยํ โข, ภิกฺขุ, อนุเสติ, เตน สงฺขํ คจฺฉติ; ยํ นานุเสติ, น เตน สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ. ‘‘อญฺญาตํ, ภควา; อญฺญาตํ, สุคตา’’ติ.

‘‘ยถา กถํ ปน ตฺวํ, ภิกฺขุ, มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานาสี’’ติ? ‘‘รูปํ เจ, ภนฺเต, อนุเสติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. เวทนํ เจ อนุเสติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. สญฺญํ เจ อนุเสติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. สงฺขาเร เจ อนุเสติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. วิญฺญาณํ เจ อนุเสติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. รูปํ เจ, ภนฺเต, นานุเสติ น เตน สงฺขํ คจฺฉติ. เวทนํ เจ… สญฺญํ เจ… สงฺขาเร เจ… วิญฺญาณํ เจ นานุเสติ น เตน สงฺขํ คจฺฉติ. อิมสฺส ขฺวาหํ, ภนฺเต, ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามี’’ติ.

‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขุ! สาธุ โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานาสิ. รูปํ เจ, ภิกฺขุ, อนุเสติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. เวทนํ เจ… สญฺญํ เจ… สงฺขาเร เจ… วิญฺญาณํ เจ อนุเสติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. รูปํ เจ, ภิกฺขุ, นานุเสติ น เตน สงฺขํ คจฺฉติ. เวทนํ เจ… สญฺญํ เจ… สงฺขาเร เจ… วิญฺญาณํ เจ นานุเสติ น เตน สงฺขํ คจฺฉติ. อิมสฺส โข, ภิกฺขุ, มยา สํขิตฺเตน, ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

อถ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ.

อถ โข โส ภิกฺขุ เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ ปน โส ภิกฺขุ อรหตํ อโหสีติ. ตติยํ.

๔. ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตํ

๓๖. สาวตฺถินิทานํ. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ. ‘‘ยํ โข, ภิกฺขุ, อนุเสติ ตํ อนุมียติ; ยํ อนุมียติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. ยํ นานุเสติ น ตํ อนุมียติ; ยํ นานุมียติ น เตน สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ. ‘‘อญฺญาตํ, ภควา; อญฺญาตํ, สุคตา’’ติ.

‘‘ยถา กถํ ปน ตฺวํ, ภิกฺขุ, มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานาสี’’ติ? ‘‘รูปํ เจ, ภนฺเต, อนุเสติ ตํ อนุมียติ; ยํ อนุมียติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. เวทนํ เจ อนุเสติ… สญฺญํ เจ อนุเสติ… สงฺขาเร เจ อนุเสติ… วิญฺญาณํ เจ อนุเสติ ตํ อนุมียติ; ยํ อนุมียติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. รูปํ เจ, ภนฺเต, นานุเสติ น ตํ อนุมียติ; ยํ นานุมียติ น เตน สงฺขํ คจฺฉติ. เวทนํ เจ นานุเสติ… สญฺญํ เจ นานุเสติ… สงฺขาเร เจ นานุเสติ… วิญฺญาณํ เจ นานุเสติ น ตํ อนุมียติ; ยํ นานุมียติ น เตน สงฺขํ คจฺฉติ. อิมสฺส ขฺวาหํ, ภนฺเต, ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามี’’ติ.

‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขุ! สาธุ โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานาสิ. รูปํ เจ, ภิกฺขุ, อนุเสติ ตํ อนุมียติ; ยํ อนุมียติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. เวทนํ เจ, ภิกฺขุ… สญฺญํ เจ, ภิกฺขุ… สงฺขาเร เจ, ภิกฺขุ… วิญฺญาณํ เจ, ภิกฺขุ, อนุเสติ ตํ อนุมียติ; ยํ อนุมียติ เตน สงฺขํ คจฺฉติ. รูปํ เจ, ภิกฺขุ, นานุเสติ น ตํ อนุมียติ; ยํ นานุมียติ น เตน สงฺขํ คจฺฉติ. เวทนํ เจ นานุเสติ… สญฺญํ เจ นานุเสติ… สงฺขาเร เจ นานุเสติ… วิญฺญาณํ เจ นานุเสติ น ตํ อนุมียติ; ยํ นานุมียติ น เตน สงฺขํ คจฺฉติ. อิมสฺส โข, ภิกฺขุ, มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ…เป… อญฺญตโร จ ปน โส ภิกฺขุ อรหตํ อโหสีติ. จตุตฺถํ.

๕. อานนฺทสุตฺตํ

๓๗. สาวตฺถินิทานํ. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ภควา เอตทโวจ –

‘‘สเจ ตํ, อานนฺท, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตเมสํ, อาวุโส อานนฺท, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส [ฐิตานํ (สฺยา. กํ. ปี. ก.)] อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’ติ? เอวํ ปุฏฺโฐ ตฺวํ, อานนฺท, กินฺติ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ? ‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตเมสํ, อาวุโส อานนฺท, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’ติ? เอวํ ปุฏฺโฐหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺยํ – ‘รูปสฺส โข, อาวุโส, อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. เวทนาย… สญฺญาย… สงฺขารานํ… วิญฺญาณสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. อิเมสํ โข, อาวุโส, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺย’’นฺติ.

‘‘สาธุ สาธุ, อานนฺท! รูปสฺส โข, อานนฺท, อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. เวทนาย… สญฺญาย… สงฺขารานํ… วิญฺญาณสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. อิเมสํ โข, อานนฺท, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ. เอวํ ปุฏฺโฐ ตฺวํ, อานนฺท, เอวํ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ. ปญฺจมํ.

๖. ทุติยอานนฺทสุตฺตํ

๓๘. สาวตฺถินิทานํ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ภควา เอตทโวจ –

‘‘สเจ ตํ, อานนฺท, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตเมสํ, อาวุโส อานนฺท, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายิตฺถ, วโย ปญฺญายิตฺถ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิตฺถ? กตเมสํ ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายิสฺสติ, วโย ปญฺญายิสฺสติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิสฺสติ? กตเมสํ ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’ติ? เอวํ ปุฏฺโฐ ตฺวํ, อานนฺท, กินฺติ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ? ‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตเมสํ, อาวุโส อานนฺท, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายิตฺถ, วโย ปญฺญายิตฺถ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิตฺถ? กตเมสํ ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายิสฺสติ, วโย ปญฺญายิสฺสติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิสฺสติ? กตเมสํ ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’ติ? เอวํ ปุฏฺโฐหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺยํ – ‘ยํ โข, อาวุโส, รูปํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ; ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายิตฺถ, วโย ปญฺญายิตฺถ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิตฺถ. ยา เวทนา อตีตา นิรุทฺธา วิปริณตา; ตสฺสา อุปฺปาโท ปญฺญายิตฺถ, วโย ปญฺญายิตฺถ, ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิตฺถ. ยา สญฺญา… เย สงฺขารา อตีตา นิรุทฺธา วิปริณตา; เตสํ อุปฺปาโท ปญฺญายิตฺถ, วโย ปญฺญายิตฺถ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิตฺถ. ยํ วิญฺญาณํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ; ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายิตฺถ, วโย ปญฺญายิตฺถ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิตฺถ. อิเมสํ โข, อาวุโส, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายิตฺถ, วโย ปญฺญายิตฺถ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิตฺถ’’’.

‘‘ยํ โข, อาวุโส, รูปํ อชาตํ อปาตุภูตํ; ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายิสฺสติ, วโย ปญฺญายิสฺสติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิสฺสติ. ยา เวทนา อชาตา อปาตุภูตา; ตสฺสา อุปฺปาโท ปญฺญายิสฺสติ, วโย ปญฺญายิสฺสติ, ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิสฺสติ. ยา สญฺญา…เป… เย สงฺขารา อชาตา อปาตุภูตา; เตสํ อุปฺปาโท ปญฺญายิสฺสติ, วโย ปญฺญายิสฺสติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิสฺสติ. ยํ วิญฺญาณํ อชาตํ อปาตุภูตํ; ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายิสฺสติ, วโย ปญฺญายิสฺสติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิสฺสติ. อิเมสํ โข, อาวุโส, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายิสฺสติ, วโย ปญฺญายิสฺสติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิสฺสติ.

‘‘ยํ โข, อาวุโส, รูปํ ชาตํ ปาตุภูตํ; ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. ยา เวทนา ชาตา ปาตุภูตา…เป… ยา สญฺญา… เย สงฺขารา ชาตา ปาตุภูตา; เตสํ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. ยํ วิญฺญาณํ ชาตํ ปาตุภูตํ ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. อิเมสํ โข, อาวุโส, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺย’’นฺติ.

‘‘สาธุ, สาธุ, อานนฺท! ยํ โข, อานนฺท, รูปํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ; ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายิตฺถ, วโย ปญฺญายิตฺถ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิตฺถ. ยา เวทนา … ยา สญฺญา… เย สงฺขารา… ยํ วิญฺญาณํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ; ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายิตฺถ, วโย ปญฺญายิตฺถ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิตฺถ. อิเมสํ โข, อานนฺท, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายิตฺถ, วโย ปญฺญายิตฺถ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิตฺถ.

‘‘ยํ โข, อานนฺท, รูปํ อชาตํ อปาตุภูตํ; ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายิสฺสติ, วโย ปญฺญายิสฺสติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิสฺสติ. ยา เวทนา… ยา สญฺญา… เย สงฺขารา… ยํ วิญฺญาณํ อชาตํ อปาตุภูตํ; ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายิสฺสติ, วโย ปญฺญายิสฺสติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิสฺสติ. อิเมสํ โข, อานนฺท, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายิสฺสติ, วโย ปญฺญายิสฺสติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายิสฺสติ.

‘‘ยํ โข, อานนฺท, รูปํ ชาตํ ปาตุภูตํ; ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. ยา เวทนา ชาตา ปาตุภูตา… ยา สญฺญา… เย สงฺขารา… ยํ วิญฺญาณํ ชาตํ ปาตุภูตํ; ตสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. อิเมสํ โข, อานนฺท, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ. เอวํ ปุฏฺโฐ ตฺวํ, อานนฺท, เอวํ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๗. อนุธมฺมสุตฺตํ

๓๙. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺนสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อยมนุธมฺโม โหติ ยํ รูเป นิพฺพิทาพหุโล [นิพฺพิทาพหุลํ (ปี. ก.)] วิหเรยฺย, เวทนาย นิพฺพิทาพหุโล วิหเรยฺย, สญฺญา นิพฺพิทาพหุโล วิหเรยฺย, สงฺขาเรสุ นิพฺพิทาพหุโล วิหเรยฺย, วิญฺญาเณ นิพฺพิทาพหุโล วิหเรยฺย. โย รูเป นิพฺพิทาพหุโล วิหรนฺโต, เวทนาย… สญฺญาย… สงฺขาเรสุ นิพฺพิทาพหุโล วิหรนฺโต, วิญฺญาเณ นิพฺพิทาพหุโล วิหรนฺโต รูปํ ปริชานาติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ ปริชานาติ, โส รูปํ ปริชานํ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ ปริชานํ ปริมุจฺจติ รูปมฺหา, ปริมุจฺจติ เวทนา, ปริมุจฺจติ สญฺญาย, ปริมุจฺจติ สงฺขาเรหิ, ปริมุจฺจติ วิญฺญาณมฺหา, ปริมุจฺจติ ชาติยา ชรามรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ, ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามี’’ติ. สตฺตมํ.

๘. ทุติยอนุธมฺมสุตฺตํ

๔๐. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺนสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อยมนุธมฺโม โหติ ยํ รูเป อนิจฺจานุปสฺสี วิหเรยฺย…เป… ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๙. ตติยอนุธมฺมสุตฺตํ

๔๑. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺนสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อยมนุธมฺโม โหติ ยํ รูเป ทุกฺขานุปสฺสี วิหเรยฺย…เป… ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามี’’ติ. นวมํ.

๑๐. จตุตฺถอนุธมฺมสุตฺตํ

๔๒. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺนสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อยมนุธมฺโม โหติ ยํ รูเป อนตฺตานุปสฺสี วิหเรยฺย, เวทนาย… สญฺญาย… สงฺขาเรสุ… วิญฺญาเณ อนตฺตานุปสฺสี วิหเรยฺย. โย รูเป อนตฺตานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… รูปํ ปริชานาติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ ปริชานาติ, โส รูปํ ปริชานํ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ ปริชานํ ปริมุจฺจติ รูปมฺหา, ปริมุจฺจติ เวทนาย, ปริมุจฺจติ สญฺญาย, ปริมุจฺจติ สงฺขาเรหิ, ปริมุจฺจติ วิญฺญาณมฺหา, ปริมุจฺจติ ชาติยา ชรามรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ, ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามี’’ติ. ทสมํ.

นตุมฺหากํวคฺโค จตุตฺโถ.

ตสฺสุทฺทานํ –

นตุมฺหาเกน เทฺว วุตฺตา, ภิกฺขูหิ อปเร ทุเว;

อานนฺเทน จ เทฺว วุตฺตา, อนุธมฺเมหิ เทฺว ทุกาติ.