๔. อิสฺสตฺตสุตฺตํ

๑๓๕. สาวตฺถินิทานํ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กตฺถ นุ โข, ภนฺเต, ทานํ ทาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘ยตฺถ โข, มหาราช, จิตฺตํ ปสีทตี’’ติ. ‘‘กตฺถ ปน, ภนฺเต, ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ? ‘‘อญฺญํ โข เอตํ, มหาราช, กตฺถ ทานํ ทาตพฺพํ, อญฺญํ ปเนตํ กตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ? สีลวโต โข, มหาราช, ทินฺนํ มหปฺผลํ, โน ตถา ทุสฺสีเล. เตน หิ, มหาราช, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา, เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, อิธ ตฺยสฺส ยุทฺธํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ สงฺคาโม สมุปพฺยูโฬฺห [สมูปพฺพูโฬฺห (สี.), สมุปพฺพุโฬฺห (ปี.)]. อถ อาคจฺเฉยฺย ขตฺติยกุมาโร อสิกฺขิโต อกตหตฺโถ อกตโยคฺโค อกตูปาสโน ภีรุ ฉมฺภี อุตฺราสี ปลายี. ภเรยฺยาสิ ตํ ปุริสํ, อตฺโถ จ เต ตาทิเสน ปุริเสนา’’ติ? ‘‘นาหํ, ภนฺเต, ภเรยฺยํ ตํ ปุริสํ, น จ เม อตฺโถ ตาทิเสน ปุริเสนา’’ติ. ‘‘อถ อาคจฺเฉยฺย พฺราหฺมณกุมาโร อสิกฺขิโต…เป… อถ อาคจฺเฉยฺย เวสฺสกุมาโร อสิกฺขิโต…เป… อถ อาคจฺเฉยฺย สุทฺทกุมาโร อสิกฺขิโต…เป… น จ เม อตฺโถ ตาทิเสน ปุริเสนา’’ติ.

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, อิธ ตฺยสฺส ยุทฺธํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ สงฺคาโม สมุปพฺยูโฬฺห. อถ อาคจฺเฉยฺย ขตฺติยกุมาโร สุสิกฺขิโต กตหตฺโถ กตโยคฺโค กตูปาสโน อภีรุ อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี. ภเรยฺยาสิ ตํ ปุริสํ, อตฺโถ จ เต ตาทิเสน ปุริเสนา’’ติ? ‘‘ภเรยฺยาหํ, ภนฺเต, ตํ ปุริสํ, อตฺโถ จ เม ตาทิเสน ปุริเสนา’’ติ. ‘‘อถ อาคจฺเฉยฺย พฺราหฺมณกุมาโร…เป… อถ อาคจฺเฉยฺย เวสฺสกุมาโร…เป… อถ อาคจฺเฉยฺย สุทฺทกุมาโร สุสิกฺขิโต กตหตฺโถ กตโยคฺโค กตูปาสโน อภีรุ อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี. ภเรยฺยาสิ ตํ ปุริสํ, อตฺโถ จ เต ตาทิเสน ปุริเสนา’’ติ? ‘‘ภเรยฺยาหํ, ภนฺเต, ตํ ปุริสํ, อตฺโถ จ เม ตาทิเสน ปุริเสนา’’ติ.

‘‘เอวเมว โข, มหาราช, ยสฺมา กสฺมา เจปิ [ยสฺมา เจปิ (สี. สฺยา. กํ. ก.)] กุลา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ, โส จ โหติ ปญฺจงฺควิปฺปหีโน ปญฺจงฺคสมนฺนาคโต, ตสฺมึ ทินฺนํ มหปฺผลํ โหติ. กตมานิ ปญฺจงฺคานิ ปหีนานิ โหนฺติ? กามจฺฉนฺโท ปหีโน โหติ, พฺยาปาโท ปหีโน โหติ, ถินมิทฺธํ ปหีนํ โหติ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหีนํ โหติ, วิจิกิจฺฉา ปหีนา โหติ. อิมานิ ปญฺจงฺคานิ ปหีนานิ โหนฺติ. กตเมหิ ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ? อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ, อเสกฺเขน สมาธิกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ, อเสกฺเขน ปญฺญากฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ, อเสกฺเขน วิมุตฺติกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ, อเสกฺเขน วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ. อิเมหิ ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ. อิติ ปญฺจงฺควิปฺปหีเน ปญฺจงฺคสมนฺนาคเต ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ. อิทมโวจ ภควา…เป… สตฺถา –

‘‘อิสฺสตฺตํ [อิสฺสตฺถํ (สี. สฺยา. กํ.)] พลวีริยญฺจ [พลวิริยญฺจ (สี. สฺยา. กํ. ปี.)], ยสฺมึ วิชฺเชถ มาณเว;

ตํ ยุทฺธตฺโถ ภเร ราชา, นาสูรํ ชาติปจฺจยา.

‘‘ตเถว ขนฺติโสรจฺจํ, ธมฺมา ยสฺมึ ปติฏฺฐิตา;

อริยวุตฺตึ เมธาวึ, หีนชจฺจมฺปิ ปูชเย.

‘‘การเย อสฺสเม รมฺเม, วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต;

ปปญฺจ วิวเน กยิรา, ทุคฺเค สงฺกมนานิ จ.

‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, วตฺถเสนาสนานิ จ;

ทเทยฺย อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

‘‘ยถา หิ เมโฆ ถนยํ, วิชฺชุมาลี สตกฺกกุ;

ถลํ นินฺนญฺจ ปูเรติ, อภิวสฺสํ วสุนฺธรํ.

‘‘ตเถว สทฺโธ สุตวา, อภิสงฺขจฺจ โภชนํ;

วนิพฺพเก ตปฺปยติ, อนฺนปาเนน ปณฺฑิโต.

‘‘อาโมทมาโน ปกิเรติ, เทถ เทถาติ ภาสติ;

ตํ หิสฺส คชฺชิตํ โหติ, เทวสฺเสว ปวสฺสโต;

สา ปุญฺญธารา วิปุลา, ทาตารํ อภิวสฺสตี’’ติ.