๑. สุเมธาเถรีคาถา

๔๕๐. มนฺตาวติยา นคเร, รญฺโญ โกญฺจสฺส อคฺคมเหสิยา;

ธีตา อาสึ สุเมธา, ปสาทิตา สาสนกเรหิ.

๔๕๑. สีลวตี จิตฺตกถา, พหุสฺสุตา พุทฺธสาสเน วินีตา;

มาตาปิตโร อุปคมฺม, ภณติ ‘‘อุภโย นิสาเมถ.

๔๕๒. ‘‘นิพฺพานาภิรตาหํ, อสสฺสตํ ภวคตํ ยทิปิ ทิพฺพํ;

กิมงฺคํ ปน [กิมงฺค ปน (สี. สฺยา.), กึ ปน (?)] ตุจฺฉา กามา, อปฺปสฺสาทา พหุวิฆาตา.

๔๕๓. ‘‘กามา กฏุกา อาสีวิสูปมา, เยสุ มุจฺฉิตา พาลา;

เต ทีฆรตฺตํ นิรเย, สมปฺปิตา หญฺญนฺเต ทุกฺขิตา [หญฺญเร ทุขิตา (?)].

๔๕๔. ‘‘โสจนฺติ ปาปกมฺมา, วินิปาเต ปาปวทฺธิโน สทา;

กาเยน จ วาจาย จ, มนสา จ อสํวุตา พาลา.

๔๕๕. ‘‘พาลา เต ทุปฺปญฺญา, อเจตนา ทุกฺขสมุทโยรุทฺธา;

เทสนฺเต อชานนฺตา, น พุชฺฌเร อริยสจฺจานิ.

๔๕๖. ‘‘สจฺจานิ อมฺม พุทฺธวรเทสิตานิ, เต พหุตรา อชานนฺตา เย;

อภินนฺทนฺติ ภวคตํ, ปิเหนฺติ เทเวสุ อุปปตฺตึ.

๔๕๗. ‘‘เทเวสุปิ อุปปตฺติ, อสสฺสตา ภวคเต อนิจฺจมฺหิ;

น จ สนฺตสนฺติ พาลา, ปุนปฺปุนํ ชายิตพฺพสฺส.

๔๕๘. ‘‘จตฺตาโร วินิปาตา, ทุเว [เทฺว (สพฺพตฺถ)] จ คติโย กถญฺจิ ลพฺภนฺติ;

น จ วินิปาตคตานํ, ปพฺพชฺชา อตฺถิ นิรเยสุ.

๔๕๙. ‘‘อนุชานาถ มํ อุภโย, ปพฺพชิตุํ ทสพลสฺส ปาวจเน;

อปฺโปสฺสุกฺกา ฆฏิสฺสํ, ชาติมรณปฺปหานาย.

๔๖๐. ‘‘กึ ภวคเต [ภวคเตน (สฺยา.)] อภินนฺทิเตน, กายกลินา อสาเรน;

ภวตณฺหาย นิโรธา, อนุชานาถ ปพฺพชิสฺสามิ.

๔๖๑. ‘‘พุทฺธานํ อุปฺปาโท วิวชฺชิโต, อกฺขโณ ขโณ ลทฺโธ;

สีลานิ พฺรหฺมจริยํ, ยาวชีวํ น ทูเสยฺยํ’’.

๔๖๒. เอวํ ภณติ สุเมธา, มาตาปิตโร ‘‘น ตาว อาหารํ;

อาหริสฺสํ [อาหริยามิ (สี.), อาหาริสํ (?)] คหฏฺฐา, มรณวสํ คตาว เหสฺสามิ’’.

๔๖๓. มาตา ทุกฺขิตา โรทติ ปิตา จ, อสฺสา สพฺพโส สมภิหโต;

ฆเฏนฺติ สญฺญาเปตุํ, ปาสาทตเล ฉมาปติตํ.

๔๖๔. ‘‘อุฏฺเฐหิ ปุตฺตก กึ โสจิเตน, ทินฺนาสิ วารณวติมฺหิ;

ราชา อนีกรตฺโต [อณีกทตฺโต (สี. สฺยา.)], อภิรูโป ตสฺส ตฺวํ ทินฺนา.

๔๖๕. ‘‘อคฺคมเหสี ภวิสฺสสิ, อนิกรตฺตสฺส ราชิโน ภริยา;

สีลานิ พฺรหฺมจริยํ, ปพฺพชฺชา ทุกฺกรา ปุตฺตก.

๔๖๖. ‘‘รชฺเช อาณาธนมิสฺสริยํ, โภคา สุขา ทหริกาสิ;

ภุญฺชาหิ กามโภเค, วาเรยฺยํ โหตุ เต ปุตฺต’’.

๔๖๗. อถ เน ภณติ สุเมธา, ‘‘มา เอทิสิกานิ ภวคตมสารํ;

ปพฺพชฺชา วา โหหิติ, มรณํ วา เม น เจว วาเรยฺยํ.

๔๖๘. ‘‘กิมิว ปูติกายมสุจึ, สวนคนฺธํ ภยานกํ กุณปํ;

อภิสํวิเสยฺยํ ภสฺตํ, อสกึ ปคฺฆริตํ อสุจิปุณฺณํ.

๔๖๙. ‘‘กิมิว ตาหํ ชานนฺตี, วิกุลกํ มํสโสณิตุปลิตฺตํ;

กิมิกุลาลยํ สกุณภตฺตํ, กเฬวรํ กิสฺส ทิยฺยติ.

๔๗๐. ‘‘นิพฺพุยฺหติ สุสานํ, อจิรํ กาโย อเปตวิญฺญาโณ;

ฉุทฺโธ [ฉฑฺฑิโต (สฺยา.), ฉุฏฺโฐ (ก.)] กฬิงฺครํ วิย, ชิคุจฺฉมาเนหิ ญาตีหิ.

๔๗๑. ‘‘ฉุทฺธูน [ฉฑฺฑูน (สฺยา.), ฉุฏฺฐูน (ก.)] นํ สุสาเน, ปรภตฺตํ นฺหายนฺติ [นฺหายเร (?)] ชิคุจฺฉนฺตา;

นิยกา มาตาปิตโร, กึ ปน สาธารณา ชนตา.

๔๗๒. ‘‘อชฺโฌสิตา อสาเร, กเฬวเร อฏฺฐินฺหารุสงฺฆาเต;

เขฬสฺสุจฺจารสฺสว, ปริปุณฺเณ [เขฬสฺสุจฺจารปสฺสวปริปุณฺเณ (สี.)] ปูติกายมฺหิ.

๔๗๓. ‘‘โย นํ วินิพฺภุชิตฺวา, อพฺภนฺตรมสฺส พาหิรํ กยิรา;

คนฺธสฺส อสหมานา, สกาปิ มาตา ชิคุจฺเฉยฺย.

๔๗๔. ‘‘ขนฺธธาตุอายตนํ, สงฺขตํ ชาติมูลกํ ทุกฺขํ;

โยนิโส อนุวิจินนฺตี, วาเรยฺยํ กิสฺส อิจฺเฉยฺยํ.

๔๗๕. ‘‘ทิวเส ทิวเส ติสตฺติ, สตานิ นวนวา ปเตยฺยุํ กายมฺหิ;

วสฺสสตมฺปิ จ ฆาโต, เสยฺโย ทุกฺขสฺส เจวํ ขโย.

๔๗๖. ‘‘อชฺฌุปคจฺเฉ ฆาตํ, โย วิญฺญาเยวํ สตฺถุโน วจนํ;

‘ทีโฆ เตสํ [โว (ก.)] สํสาโร, ปุนปฺปุนํ หญฺญมานานํ’.

๔๗๗. ‘‘เทเวสุ มนุสฺเสสุ จ, ติรจฺฉานโยนิยา อสุรกาเย;

เปเตสุ จ นิรเยสุ จ, อปริมิตา ทิสฺสเร ฆาตา.

๔๗๘. ‘‘ฆาตา นิรเยสุ พหู, วินิปาตคตสฺส ปีฬิยมานสฺส [กิลิสฺสมานสฺส (สฺยา. ก.)];

เทเวสุปิ อตฺตาณํ, นิพฺพานสุขา ปรํ นตฺถิ.

๔๗๙. ‘‘ปตฺตา เต นิพฺพานํ, เย ยุตฺตา ทสพลสฺส ปาวจเน;

อปฺโปสฺสุกฺกา ฆเฏนฺติ, ชาติมรณปฺปหานาย.

๔๘๐. ‘‘อชฺเชว ตาตภินิกฺขมิสฺสํ, โภเคหิ กึ อสาเรหิ;

นิพฺพินฺนา เม กามา, วนฺตสมา ตาลวตฺถุกตา’’.

๔๘๑. สา เจวํ ภณติ ปิตรมนีกรตฺโต จ ยสฺส สา ทินฺนา;

อุปยาสิ วารณวเต, วาเรยฺยมุปฏฺฐิเต กาเล.

๔๘๒. อถ อสิตนิจิตมุทุเก, เกเส ขคฺเคน ฉินฺทิย สุเมธา;

ปาสาทํ ปิทหิตฺวา [ปิเธตฺวา (สี. สฺยา.), ปิธิตฺวา (ก.)], ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิ.

๔๘๓. สา จ ตหึ สมาปนฺนา, อนีกรตฺโต จ อาคโต นครํ;

ปาสาเท จ [ปาสาเทว (สี. สฺยา.)] สุเมธา, อนิจฺจสญฺญํ [อนิจฺจสญฺญา (สพฺพตฺถ)] สุภาเวติ.

๔๘๔. สา จ มนสิ กโรติ, อนีกรตฺโต จ อารุหี ตุริตํ;

มณิกนกภูสิตงฺโค, กตญฺชลี ยาจติ สุเมธํ.

๔๘๕. ‘‘รชฺเช อาณาธนมิสฺสริยํ, โภคา สุขา ทหริกาสิ;

ภุญฺชาหิ กามโภเค, กามสุขา ทุลฺลภา โลเก.

๔๘๖. ‘‘นิสฺสฏฺฐํ เต รชฺชํ, โภเค ภุญฺชสฺสุ เทหิ ทานานิ;

มา ทุมฺมนา อโหสิ, มาตาปิตโร เต ทุกฺขิตา’’ [มาตาปิตโร จ เต ทุขิตา (?)].

๔๘๗. ตํ ตํ ภณติ สุเมธา, กาเมหิ อนตฺถิกา วิคตโมหา;

‘‘มา กาเม อภินนฺทิ, กาเมสฺวาทีนวํ ปสฺส.

๔๘๘. ‘‘จาตุทฺทีโป ราชา มนฺธาตา, อาสิ กามโภคิน มคฺโค;

อติตฺโต กาลงฺกโต, น จสฺส ปริปูริตา อิจฺฉา.

๔๘๙. ‘‘สตฺต รตนานิ วสฺเสยฺย, วุฏฺฐิมา ทสทิสา สมนฺเตน;

น จตฺถิ ติตฺติ กามานํ, อติตฺตาว มรนฺติ นรา.

๔๙๐. ‘‘อสิสูนูปมา กามา, กามา สปฺปสิโรปมา;

อุกฺโกปมา อนุทหนฺติ, อฏฺฐิกงฺกล [กงฺขล (สี.)] สนฺนิภา.

๔๙๑. ‘‘อนิจฺจา อทฺธุวา กามา, พหุทุกฺขา มหาวิสา;

อโยคุโฬว สนฺตตฺโต, อฆมูลา ทุขปฺผลา.

๔๙๒. ‘‘รุกฺขปฺผลูปมา กามา, มํสเปสูปมา ทุขา;

สุปิโนปมา วญฺจนิยา, กามา ยาจิตกูปมา.

๔๙๓. ‘‘สตฺติสูลูปมา กามา, โรโค คณฺโฑ อฆํ นิฆํ;

องฺคารกาสุสทิสา, อฆมูลํ ภยํ วโธ.

๔๙๔. ‘‘เอวํ พหุทุกฺขา กามา, อกฺขาตา อนฺตรายิกา;

คจฺฉถ น เม ภควเต, วิสฺสาโส อตฺถิ อตฺตโน.

๔๙๕. ‘‘กึ มม ปโร กริสฺสติ, อตฺตโน สีสมฺหิ ฑยฺหมานมฺหิ;

อนุพนฺเธ ชรามรเณ, ตสฺส ฆาตาย ฆฏิตพฺพํ’’.

๔๙๖. ทฺวารํ อปาปุริตฺวานหํ [อวาปุริตฺวาหํ (สี.)], มาตาปิตโร อนีกรตฺตญฺจ;

ทิสฺวาน ฉมํ นิสินฺเน, โรทนฺเต อิทมโวจํ.

๔๙๗. ‘‘ทีโฆ พาลานํ สํสาโร, ปุนปฺปุนญฺจ โรทตํ;

อนมตคฺเค ปิตุ มรเณ, ภาตุ วเธ อตฺตโน จ วเธ.

๔๙๘. ‘‘อสฺสุ ถญฺญํ รุธิรํ, สํสารํ อนมตคฺคโต สรถ;

สตฺตานํ สํสรตํ, สราหิ อฏฺฐีนญฺจ สนฺนิจยํ.

๔๙๙. ‘‘สร จตุโรทธี [สรสฺสุ จตุโร อุทธี (?)], อุปนีเต อสฺสุถญฺญรุธิรมฺหิ;

สร เอกกปฺปมฏฺฐีนํ, สญฺจยํ วิปุเลน สมํ.

๕๐๐. ‘‘อนมตคฺเค สํสรโต, มหึ [มหามหึ (?)] ชมฺพุทีปมุปนีตํ;

โกลฏฺฐิมตฺตคุฬิกา, มาตา มาตุเสฺวว นปฺปโหนฺติ.

๕๐๑. ‘‘ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ [สร ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ (สี.)], อุปนีตํ อนมตคฺคโต สร;

จตุรงฺคุลิกา ฆฏิกา, ปิตุปิตุเสฺวว นปฺปโหนฺติ.

๕๐๒. ‘‘สร กาณกจฺฉปํ ปุพฺพสมุทฺเท, อปรโต จ ยุคฉิทฺทํ;

สิรํ [สร (สี.)] ตสฺส จ ปฏิมุกฺกํ, มนุสฺสลาภมฺหิ โอปมฺมํ.

๕๐๓. ‘‘สร รูปํ เผณปิณฺโฑปมสฺส, กายกลิโน อสารสฺส;

ขนฺเธ ปสฺส อนิจฺเจ, สราหิ นิรเย พหุวิฆาเต.

๕๐๔. ‘‘สร กฏสึ วฑฺเฒนฺเต, ปุนปฺปุนํ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ;

สร กุมฺภีลภยานิ จ, สราหิ จตฺตาริ สจฺจานิ.

๕๐๕. ‘‘อมตมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว ปญฺจกฏุเกน ปีเตน;

สพฺพา หิ กามรติโย, กฏุกตรา ปญฺจกฏุเกน.

๕๐๖. ‘‘อมตมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว กาเมหิ เย ปริฬาหา [สปริฬาหา (สี. อฏฺฐ.)];

สพฺพา หิ กามรติโย, ชลิตา กุถิตา กมฺปิตา สนฺตาปิตา.

๕๐๗. ‘‘อสปตฺตมฺหิ สมาเน, กึ ตว กาเมหิ เย พหุสปตฺตา;

ราชคฺคิโจรอุทกปฺปิเยหิ, สาธารณา กามา พหุสปตฺตา.

๕๐๘. ‘‘โมกฺขมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว กาเมหิ เยสุ วธพนฺโธ;

กาเมสุ หิ อสกามา, วธพนฺธทุขานิ อนุโภนฺติ.

๕๐๙. ‘‘อาทีปิตา ติณุกฺกา, คณฺหนฺตํ ทหนฺติ เนว มุญฺจนฺตํ;

อุกฺโกปมา หิ กามา, ทหนฺติ เย เต น มุญฺจนฺติ.

๕๑๐. ‘‘มา อปฺปกสฺส เหตุ, กามสุขสฺส วิปุลํ ชหี สุขํ;

มา ปุถุโลโมว พฬิสํ, คิลิตฺวา ปจฺฉา วิหญฺญสิ.

๕๑๑. ‘‘กามํ กาเมสุ ทมสฺสุ, ตาว สุนโขว สงฺขลาพทฺโธ;

กาหินฺติ ขุ ตํ กามา, ฉาตา สุนขํว จณฺฑาลา.

๕๑๒. ‘‘อปริมิตญฺจ ทุกฺขํ, พหูนิ จ จิตฺตโทมนสฺสานิ;

อนุโภหิสิ กามยุตฺโต, ปฏินิสฺสช [ปฏินิสฺสร (สี.)] อทฺธุเว กาเม.

๕๑๓. ‘‘อชรมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว กาเมหิ [เยสุ ชราย จ; มรณพฺยาธิหิ คหิตา (?)] เยสุ ชรา;

มรณพฺยาธิคหิตา [เยสุ ชราย จ; มรณพฺยาธิหิ คหิตา (?)], สพฺพา สพฺพตฺถ ชาติโย.

๕๑๔. ‘‘อิทมชรมิทมมรํ [อิทํ อชรํ อิทํ อมรํ (?)], อิทมชรามรํ ปทมโสกํ;

อสปตฺตมสมฺพาธํ, อขลิตมภยํ นิรุปตาปํ.

๕๑๕. ‘‘อธิคตมิทํ พหูหิ, อมตํ อชฺชาปิ จ ลภนียมิทํ;

โย โยนิโส ปยุญฺชติ, น จ สกฺกา อฆฏมาเนน’’.

๕๑๖. เอวํ ภณติ สุเมธา, สงฺขารคเต รตึ อลภมานา;

อนุเนนฺตี อนิกรตฺตํ, เกเส จ ฉมํ ขิปิ สุเมธา.

๕๑๗. อุฏฺฐาย อนิกรตฺโต, ปญฺชลิโก ยาจิตสฺสา ปิตรํ โส;

‘‘วิสฺสชฺเชถ สุเมธํ, ปพฺพชิตุํ วิโมกฺขสจฺจทสฺสา’’.

๕๑๘. วิสฺสชฺชิตา มาตาปิตูหิ, ปพฺพชิ โสกภยภีตา;

ฉ อภิญฺญา สจฺฉิกตา, อคฺคผลํ สิกฺขมานาย.

๕๑๙. อจฺฉริยมพฺภุตํ ตํ, นิพฺพานํ อาสิ ราชกญฺญาย;

ปุพฺเพนิวาสจริตํ, ยถา พฺยากริ ปจฺฉิเม กาเล.

๕๒๐. ‘‘ภควติ โกณาคมเน, สงฺฆารามมฺหิ นวนิเวสมฺหิ;

สขิโย ติสฺโส ชนิโย, วิหารทานํ อทาสิมฺห.

๕๒๑. ‘‘ทสกฺขตฺตุํ สตกฺขตฺตุํ, ทสสตกฺขตฺตุํ สตานิ จ สตกฺขตฺตุํ;

เทเวสุ อุปฺปชฺชิมฺห, โก ปน วาโท มนุสฺเสสุ.

๕๒๒. ‘‘เทเวสุ มหิทฺธิกา อหุมฺห, มานุสกมฺหิ โก ปน วาโท;

สตฺตรตนสฺส มเหสี, อิตฺถิรตนํ อหํ อาสึ.

๕๒๓. ‘‘โส เหตุ โส ปภโว, ตํ มูลํ สาว สาสเน ขนฺตี;

ตํ ปฐมสโมธานํ, ตํ ธมฺมรตาย นิพฺพานํ’’.

๕๒๔. เอวํ กโรนฺติ เย สทฺทหนฺติ, วจนํ อโนมปญฺญสฺส;