๓. กุณฺฑลเกสีวคฺโค

๑. กุณฺฑลเกสาเถรีอปทานํ

๑. ‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

๒. ‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, ชาตา เสฏฺฐิกุเล อหุํ;

นานารตนปชฺโชเต, มหาสุขสมปฺปิตา.

๓. ‘‘อุเปตฺวา ตํ มหาวีรํ, อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ;

ตโต ชาตปฺปสาทาหํ, อุเปสึ สรณํ ชินํ.

๔. ‘‘ตทา มหาการุณิโก, ปทุมุตฺตรนามโก;

ขิปฺปาภิญฺญานมคฺคนฺติ, ฐเปสิ ภิกฺขุนึ สุภํ.

๕. ‘‘ตํ สุตฺวา มุทิตา หุตฺวา, ทานํ ทตฺวา มเหสิโน;

นิปจฺจ สิรสา ปาเท, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ.

๖. ‘‘อนุโมทิ มหาวีโร, ‘ภทฺเท ยํ เตภิปตฺถิตํ;

สมิชฺฌิสฺสติ ตํ สพฺพํ, สุขินี โหหิ นิพฺพุตา.

๗. ‘‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

๘. ‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

ภทฺทากุณฺฑลเกสาติ, เหสฺสติ สตฺถุ สาวิกา’.

๙. ‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

๑๐. ‘‘ตโต จุตา ยามมคํ, ตโตหํ ตุสิตํ คตา;

ตโต จ นิมฺมานรตึ, วสวตฺติปุรํ ตโต.

๑๑. ‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชามิ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;

ตตฺถ ตตฺเถว ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

๑๒. ‘‘ตโต จุตา มนุสฺเสสุ, ราชูนํ จกฺกวตฺตินํ;

มณฺฑลีนญฺจ ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

๑๓. ‘‘สมฺปตฺตึ อนุโภตฺวาน, เทเวสุ มานุเสสุ จ;

สพฺพตฺถ สุขิตา หุตฺวา, เนกกปฺเปสุ สํสรึ.

๑๔. ‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

๑๕. ‘‘อุปฏฺฐาโก มเหสิสฺส, ตทา อาสิ นริสฺสโร;

กาสิราชา กิกี นาม, พาราณสิปุรุตฺตเม.

๑๖. ‘‘ตสฺส ธีตา จตุตฺถาสึ, ภิกฺขุทายีติ วิสฺสุตา;

ธมฺมํ สุตฺวา ชินคฺคสฺส, ปพฺพชฺชํ สมโรจยึ.

๑๗. ‘‘อนุชานิ น โน ตาโต, อคาเรว ตทา มยํ;

วีสวสฺสสหสฺสานิ, วิจริมฺห อตนฺทิตา.

๑๘. ‘‘โกมาริพฺรหฺมจริยํ, ราชกญฺญา สุเขธิตา;

พุทฺโธปฏฺฐานนิรตา, มุทิตา สตฺต ธีตโร.

๑๙. ‘‘สมณี สมณคุตฺตา จ, ภิกฺขุนี ภิกฺขุทายิกา;

ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, สตฺตมี สงฺฆทายิกา.

๒๐. ‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, ปฏาจารา อหํ ตทา;

กิสาโคตมี ธมฺมทินฺนา, วิสาขา โหติ สตฺตมี.

๒๑. ‘‘เตหิ กมฺเมหิ สุกเตหิ, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

๒๒. ‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, คิริพฺพชปุรุตฺตเม;

ชาตา เสฏฺฐิกุเล ผีเต, ยทาหํ โยพฺพเน ฐิตา.

๒๓. ‘‘โจรํ วธตฺถํ นียนฺตํ, ทิสฺวา รตฺตา ตหึ อหํ;

ปิตา เม ตํ สหสฺเสน, โมจยิตฺวา วธา ตโต.

๒๔. ‘‘อทาสิ ตสฺส มํ ตาโต, วิทิตฺวาน มนํ มม;

ตสฺสาหมาสึ วิสฏฺฐา, อตีว ทยิตา หิตา.

๒๕. ‘‘โส เม ภูสนโลเภน, พลิมชฺฌาสโย [ขลิตชฺฌาสโย (สี.), พลึ ปจฺจาหรํ (สฺยา.), มาลปจฺฉาหตํ (ปี.)] ทิโส;

โจรปฺปปาตํ เนตฺวาน, ปพฺพตํ เจตยี วธํ.

๒๖. ‘‘ตทาหํ ปณมิตฺวาน, สตฺตุกํ สุกตญฺชลี;

รกฺขนฺตี อตฺตโน ปาณํ, อิทํ วจนมพฺรวึ.

๒๗. ‘‘‘อิทํ สุวณฺณเกยูรํ, มุตฺตา เวฬุริยา พหู;

สพฺพํ หรสฺสุ [วรสฺสุ (ก.)] ภทฺทนฺเต, มญฺจ ทาสีติ สาวย’.

๒๘. ‘‘‘โอโรปยสฺสุ กลฺยาณี, มา พาฬฺหํ ปริเทวสิ;

น จาหํ อภิชานามิ, อหนฺตฺวา ธนมาภตํ’.

๒๙. ‘‘‘ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตํ;

น จาหํ อภิชานามิ, อญฺญํ ปิยตรํ ตยา’.

๓๐. ‘‘‘เอหิ ตํ อุปคูหิสฺสํ, กตฺวาน ตํ ปทกฺขิณํ;

น จ ทานิ ปุโน อตฺถิ [ตํ วนฺทามิ ปุน นตฺถิ (สฺยา.)], มม ตุยฺหญฺจ สงฺคโม.

๓๑. ‘‘‘น หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ, ปุริโส โหติ ปณฺฑิโต;

อิตฺถีปิ ปณฺฑิตา โหติ, ตตฺถ ตตฺถ วิจกฺขณา.

๓๒. ‘‘‘น หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ, ปุริโส โหติ ปณฺฑิโต;

อิตฺถีปิ ปณฺฑิตา โหติ, ลหุํ อตฺถวิจินฺติกา.

๓๓. ‘‘‘ลหุญฺจ วต ขิปฺปญฺจ, นิกฏฺเฐ [เนกตฺเถ (สี. สฺยา.)] สมเจตยึ;

มิคํ อุณฺณา ยถา เอวํ [จิตฺตปุณฺณาย ตาเนว (สฺยา.), มิคํ ปุณฺณาย เตเนว (ปี.)], ตทาหํ สตฺตุกํ วธึ.

๓๔. ‘‘‘โย จ อุปฺปติตํ อตฺถํ, น ขิปฺปมนุพุชฺฌติ;

โส หญฺญเต มนฺทมติ, โจโรว คิริคพฺภเร.

๓๕. ‘‘‘โย จ อุปฺปติตํ อตฺถํ, ขิปฺปเมว นิโพธติ;

มุจฺจเต สตฺตุสมฺพาธา, ตทาหํ สตฺตุกา ยถา’.

๓๖. ‘‘ตทาหํ ปาตยิตฺวาน, คิริทุคฺคมฺหิ สตฺตุกํ;

สนฺติกํ เสตวตฺถานํ, อุเปตฺวา ปพฺพชึ อหํ.

๓๗. ‘‘สณฺฑาเสน จ เกเส เม, ลุญฺจิตฺวา สพฺพโส ตทา;

ปพฺพชิตฺวาน สมยํ, อาจิกฺขึสุ นิรนฺตรํ.

๓๘. ‘‘ตโต ตํ อุคฺคเหตฺวาหํ, นิสีทิตฺวาน เอกิกา;

สมยํ ตํ วิจินฺเตสึ, สุวาโน มานุสํ กรํ.

๓๙. ‘‘ฉินฺนํ คยฺห สมีเป เม, ปาตยิตฺวา อปกฺกมิ;

ทิสฺวา นิมิตฺตมลภึ, หตฺถํ ตํ ปุฬวากุลํ.

๔๐. ‘‘ตโต อุฏฺฐาย สํวิคฺคา, อปุจฺฉึ สหธมฺมิเก;

เต อโวจุํ วิชานนฺติ, ตํ อตฺถํ สกฺยภิกฺขโว.

๔๑. ‘‘สาหํ ตมตฺถํ ปุจฺฉิสฺสํ, อุเปตฺวา พุทฺธสาวเก;

เต มมาทาย คจฺฉึสุ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติกํ.

๔๒. ‘‘โส เม ธมฺมมเทเสสิ, ขนฺธายตนธาตุโย;

อสุภานิจฺจทุกฺขาติ, อนตฺตาติ จ นายโก.

๔๓. ‘‘ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาหํ, ธมฺมจกฺขุํ วิโสธยึ;

ตโต วิญฺญาตสทฺธมฺมา, ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทํ.

๔๔. ‘‘อายาจิโต ตทา อาห, ‘เอหิ ภทฺเท’ติ นายโก;

ตทาหํ อุปสมฺปนฺนา, ปริตฺตํ โตยมทฺทสํ.

๔๕. ‘‘ปาทปกฺขาลเนนาหํ, ญตฺวา สอุทยพฺพยํ;

ตถา สพฺเพปิ สงฺขาเร, อีทิสํ จินฺตยึ [สงฺขารา, อิติ สํจินฺตยึ (สี. สฺยา. ปี.)] ตทา.

๔๖. ‘‘ตโต จิตฺตํ วิมุจฺจิ เม, อนุปาทาย สพฺพโส;

ขิปฺปาภิญฺญานมคฺคํ เม, ตทา ปญฺญาปยี ชิโน.

๔๗. ‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

ปรจิตฺตานิ ชานามิ, สตฺถุสาสนการิกา.

๔๘. ‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

เขเปตฺวา อาสเว สพฺเพ, วิสุทฺธาสึ สุนิมฺมลา.

๔๙. ‘‘ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

โอหิโต ครุโก ภาโร, ภวเนตฺติ สมูหตา.

๕๐. ‘‘ยสฺสตฺถาย ปพฺพชิตา, อคารสฺมานคาริยํ;

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, สพฺพสํโยชนกฺขโย.

๕๑. ‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ญาณํ เม วิมลํ สุทฺธํ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สาสเน.

๕๒. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาคีว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสวา.

๕๓. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๕๔. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ ภทฺทากุณฺฑลเกสา ภิกฺขุนี อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

กุณฺฑลเกสาเถริยาปทานํ ปฐมํ.

๒. กิสาโคตมีเถรีอปทานํ

๕๕. ‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

๕๖. ‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, ชาตา อญฺญตเร กุเล;

อุเปตฺวา ตํ นรวรํ, สรณํ สมุปาคมึ.

๕๗. ‘‘ธมฺมญฺจ ตสฺส อสฺโสสึ, จตุสจฺจูปสญฺหิตํ;

มธุรํ ปรมสฺสาทํ, วฏฺฏสนฺติสุขาวหํ [จิตฺตสนฺติ … (สฺยา.)].

๕๘. ‘‘ตทา จ ภิกฺขุนึ วีโร, ลูขจีวรธารินึ;

ฐเปนฺโต เอตทคฺคมฺหิ, วณฺณยี ปุริสุตฺตโม.

๕๙. ‘‘ชเนตฺวานปฺปกํ ปีตึ, สุตฺวา ภิกฺขุนิยา คุเณ;

การํ กตฺวาน พุทฺธสฺส, ยถาสตฺติ ยถาพลํ.

๖๐. ‘‘นิปจฺจ มุนิวรํ ตํ, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ;

ตทานุโมทิ สมฺพุทฺโธ, ฐานลาภาย นายโก.

๖๑. ‘‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

๖๒. ‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

กิสาโคตมี [โคตมี นาม (สี. ก.)] นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวิกา’.

๖๓. ‘‘ตํ สุตฺวา มุทิตา หุตฺวา, ยาวชีวํ ตทา ชินํ;

เมตฺตจิตฺตา ปริจรึ, ปจฺจเยหิ วินายกํ.

๖๔. ‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

๖๕. ‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

๖๖. ‘‘อุปฏฺฐาโก มเหสิสฺส, ตทา อาสิ นริสฺสโร;

กาสิราชา กิกี นาม, พาราณสิปุรุตฺตเม.

๖๗. ‘‘ปญฺจมี ตสฺส ธีตาสึ, ธมฺมา นาเมน วิสฺสุตา;

ธมฺมํ สุตฺวา ชินคฺคสฺส, ปพฺพชฺชํ สมโรจยึ.

๖๘. ‘‘อนุชานิ น โน ตาโต, อคาเรว ตทา มยํ;

วีสวสฺสสหสฺสานิ, วิจริมฺห อตนฺทิตา.

๖๙. ‘‘โกมาริพฺรหฺมจริยํ, ราชกญฺญา สุเขธิตา;

พุทฺโธปฏฺฐานนิรตา, มุทิตา สตฺต ธีตโร.

๗๐. ‘‘สมณี สมณคุตฺตา จ, ภิกฺขุนี ภิกฺขุทายิกา;

ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, สตฺตมี สงฺฆทายิกา.

๗๑. ‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, ปฏาจารา จ กุณฺฑลา;

อหญฺจ ธมฺมทินฺนา จ, วิสาขา โหติ สตฺตมี.

๗๒. ‘‘เตหิ กมฺเมหิ สุกเตหิ, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

๗๓. ‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, ชาตา เสฏฺฐิกุเล อหํ;