๓. มหาวคฺโค

๑. ปพฺพชฺชาสุตฺตํ

๔๐๗. ปพฺพชฺชํ กิตฺตยิสฺสามิ, ยถา ปพฺพชิ จกฺขุมา;

ยถา วีมํสมาโน โส, ปพฺพชฺชํ สมโรจยิ.

๔๐๘. สมฺพาโธยํ ฆราวาโส, รชสฺสายตนํ อิติ;

อพฺโภกาโสว ปพฺพชฺชา, อิติ ทิสฺวาน ปพฺพชิ.

๔๐๙. ปพฺพชิตฺวาน กาเยน, ปาปกมฺมํ วิวชฺชยิ;

วจีทุจฺจริตํ หิตฺวา, อาชีวํ ปริโสธยิ.

๔๑๐. อคมา ราชคหํ พุทฺโธ, มคธานํ คิริพฺพชํ;

ปิณฺฑาย อภิหาเรสิ, อากิณฺณวรลกฺขโณ.

๔๑๑. ตมทฺทสา พิมฺพิสาโร, ปาสาทสฺมึ ปติฏฺฐิโต;

ทิสฺวา ลกฺขณสมฺปนฺนํ, อิมมตฺถํ อภาสถ.

๔๑๒. ‘‘อิมํ โภนฺโต นิสาเมถ, อภิรูโป พฺรหา สุจิ;

จรเณน จ สมฺปนฺโน, ยุคมตฺตญฺจ เปกฺขติ.

๔๑๓. ‘‘โอกฺขิตฺตจกฺขุ สติมา, นายํ นีจกุลามิว;

ราชทูตาภิธาวนฺตุ, กุหึ ภิกฺขุ คมิสฺสติ’’.

๔๑๔. เต เปสิตา ราชทูตา, ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธิสุํ;

กุหึ คมิสฺสติ ภิกฺขุ, กตฺถ วาโส ภวิสฺสติ.

๔๑๕. สปทานํ จรมาโน, คุตฺตทฺวาโร สุสํวุโต;

ขิปฺปํ ปตฺตํ อปูเรสิ, สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต.

๔๑๖. ปิณฺฑจารํ จริตฺวาน, นิกฺขมฺม นครา มุนิ;

ปณฺฑวํ อภิหาเรสิ, เอตฺถ วาโส ภวิสฺสติ.

๔๑๗. ทิสฺวาน วาสูปคตํ, ตโย [ตโต (สี. ปี.)] ทูตา อุปาวิสุํ;

เตสุ เอโกว [เอโก จ ทูโต (สี. สฺยา. ปี.)] อาคนฺตฺวา, ราชิโน ปฏิเวทยิ.

๔๑๘. ‘‘เอส ภิกฺขุ มหาราช, ปณฺฑวสฺส ปุรตฺถโต [ปุรกฺขโต (สฺยา. ก.)];

นิสินฺโน พฺยคฺฆุสโภว, สีโหว คิริคพฺภเร’’.

๔๑๙. สุตฺวาน ทูตวจนํ, ภทฺทยาเนน ขตฺติโย;

ตรมานรูโป นิยฺยาสิ, เยน ปณฺฑวปพฺพโต.

๔๒๐. ส ยานภูมึ ยายิตฺวา, ยานา โอรุยฺห ขตฺติโย;

ปตฺติโก อุปสงฺกมฺม, อาสชฺช นํ อุปาวิสิ.

๔๒๑. นิสชฺช ราชา สมฺโมทิ, กถํ สารณียํ ตโต;

กถํ โส วีติสาเรตฺวา, อิมมตฺถํ อภาสถ.

๔๒๒. ‘‘ยุวา จ ทหโร จาสิ, ปฐมุปฺปตฺติโก [ปฐมุปฺปตฺติยา (สี.), ปฐมุปฺปตฺติโต (สฺยา.)] สุสุ;

วณฺณาโรเหน สมฺปนฺโน, ชาติมา วิย ขตฺติโย.

๔๒๓. ‘‘โสภยนฺโต อนีกคฺคํ, นาคสงฺฆปุรกฺขโต;

ททามิ โภเค ภุญฺชสฺสุ, ชาตึ อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’.

๔๒๔. ‘‘อุชุํ ชนปโท ราช, หิมวนฺตสฺส ปสฺสโต;

ธนวีริเยน สมฺปนฺโน, โกสเลสุ [โกสลสฺส (สฺยา. ก.)] นิเกติโน.

๔๒๕. ‘‘อาทิจฺจา [อาทิจฺโจ (ก.)] นาม โคตฺเตน, สากิยา [สากิโย (ก.)] นาม ชาติยา;

ตมฺหา กุลา ปพฺพชิโตมฺหิ, น กาเม อภิปตฺถยํ.

๔๒๖. ‘‘กาเมสฺวาทีนวํ ทิสฺวา, เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต;

ปธานาย คมิสฺสามิ, เอตฺถ เม รญฺชตี มโน’’ติ.

ปพฺพชฺชาสุตฺตํ ปฐมํ นิฏฺฐิตํ.

๒. ปธานสุตฺตํ

๔๒๗. ‘‘ตํ มํ ปธานปหิตตฺตํ, นทึ เนรญฺชรํ ปติ;

วิปรกฺกมฺม ฌายนฺตํ, โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา.

๔๒๘. ‘‘นมุจี กรุณํ วาจํ, ภาสมาโน อุปาคมิ;

‘กิโส ตฺวมสิ ทุพฺพณฺโณ, สนฺติเก มรณํ ตว.

๔๒๙. ‘‘‘สหสฺสภาโค มรณสฺส, เอกํโส ตว ชีวิตํ;

ชีว โภ ชีวิตํ เสยฺโย, ชีวํ ปุญฺญานิ กาหสิ.

๔๓๐. ‘‘‘จรโต จ เต พฺรหฺมจริยํ, อคฺคิหุตฺตญฺจ ชูหโต;

ปหูตํ จียเต ปุญฺญํ, กึ ปธาเนน กาหสิ.

๔๓๑. ‘‘‘ทุคฺโค มคฺโค ปธานาย, ทุกฺกโร ทุรภิสมฺภโว’’’;

อิมา คาถา ภณํ มาโร, อฏฺฐา พุทฺธสฺส สนฺติเก.

๔๓๒. ตํ ตถาวาทินํ มารํ, ภควา เอตทพฺรวิ;

‘‘ปมตฺตพนฺธุ ปาปิม, เยนตฺเถน [เสนตฺเถน (?), อตฺตโน อตฺเถน (อฏฺฐ. สํวณฺณนา)] อิธาคโต.

๔๓๓. ‘‘อณุมตฺโตปิ [อณุมตฺเตนปิ (สี. สฺยา.)] ปุญฺเญน, อตฺโถ มยฺหํ น วิชฺชติ;

เยสญฺจ อตฺโถ ปุญฺเญน, เต มาโร วตฺตุมรหติ.

๔๓๔. ‘‘อตฺถิ สทฺธา ตถา [ตโต (สี. ปี.), ตโป (สฺยา. ก.)] วีริยํ, ปญฺญา จ มม วิชฺชติ;

เอวํ มํ ปหิตตฺตมฺปิ, กึ ชีวมนุปุจฺฉสิ.

๔๓๕. ‘‘นทีนมปิ โสตานิ, อยํ วาโต วิโสสเย;

กิญฺจ เม ปหิตตฺตสฺส, โลหิตํ นุปสุสฺสเย.

๔๓๖. ‘‘โลหิเต สุสฺสมานมฺหิ, ปิตฺตํ เสมฺหญฺจ สุสฺสติ;

มํเสสุ ขียมาเนสุ, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสีทติ;

ภิยฺโย สติ จ ปญฺญา จ, สมาธิ มม ติฏฺฐติ.

๔๓๗. ‘‘ตสฺส เมวํ วิหรโต, ปตฺตสฺสุตฺตมเวทนํ;

กาเมสุ [กาเม (สี. สฺยา.)] นาเปกฺขเต จิตฺตํ, ปสฺส สตฺตสฺส สุทฺธตํ.

๔๓๘. ‘‘กามา เต ปฐมา เสนา, ทุติยา อรติ วุจฺจติ;

ตติยา ขุปฺปิปาสา เต, จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติ.

๔๓๙. ‘‘ปญฺจมํ [ปญฺจมี (สี. ปี.)] ถินมิทฺธํ เต, ฉฏฺฐา ภีรู ปวุจฺจติ;

สตฺตมี วิจิกิจฺฉา เต, มกฺโข ถมฺโภ เต อฏฺฐโม.

๔๔๐. ‘‘ลาโภ สิโลโก สกฺกาโร, มิจฺฉาลทฺโธ จ โย ยโส;

โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส, ปเร จ อวชานติ.

๔๔๑. ‘‘เอสา นมุจิ เต เสนา, กณฺหสฺสาภิปฺปหารินี;

น นํ อสูโร ชินาติ, เชตฺวา จ ลภเต สุขํ.

๔๔๒. ‘‘เอส มุญฺชํ ปริหเร, ธิรตฺถุ มม [อิท (ก.)] ชีวิตํ;

สงฺคาเม เม มตํ เสยฺโย, ยํ เจ ชีเว ปราชิโต.

๔๔๓. ‘‘ปคาเฬฺหตฺถ น ทิสฺสนฺติ, เอเก สมณพฺราหฺมณา;

ตญฺจ มคฺคํ น ชานนฺติ, เยน คจฺฉนฺติ สุพฺพตา.

๔๔๔. ‘‘สมนฺตา ธชินึ ทิสฺวา, ยุตฺตํ มารํ สวาหนํ;

ยุทฺธาย ปจฺจุคฺคจฺฉามิ, มา มํ ฐานา อจาวยิ.

๔๔๕. ‘‘ยํ เต ตํ นปฺปสหติ, เสนํ โลโก สเทวโก;

ตํ เต ปญฺญาย เภจฺฉามิ [คจฺฉามิ (สี.), เวจฺฉามิ (สฺยา.), วชฺฌามิ (ก.)], อามํ ปตฺตํว อสฺมนา [ปกฺกํว อมุนา (ก.)].

๔๔๖. ‘‘วสีกริตฺวา [วสึ กริตฺวา (พหูสุ)] สงฺกปฺปํ, สติญฺจ สูปติฏฺฐิตํ;

รฏฺฐา รฏฺฐํ วิจริสฺสํ, สาวเก วินยํ ปุถู.

๔๔๗. ‘‘เต อปฺปมตฺตา ปหิตตฺตา, มม สาสนการกา;

อกามสฺส [อกามา (ก.)] เต คมิสฺสนฺติ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’.

๔๔๘. ‘‘สตฺต วสฺสานิ ภควนฺตํ, อนุพนฺธึ ปทาปทํ;

โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ, สมฺพุทฺธสฺส สตีมโต.

๔๔๙. ‘‘เมทวณฺณํว ปาสาณํ, วายโส อนุปริยคา;

อเปตฺถ มุทุํ [มุทุ (สี.)] วินฺเทม, อปิ อสฺสาทนา สิยา.

๔๕๐. ‘‘อลทฺธา ตตฺถ อสฺสาทํ, วายเสตฺโต อปกฺกมิ;

กาโกว เสลมาสชฺช, นิพฺพิชฺชาเปม โคตมํ’’.

๔๕๑. ตสฺส โสกปเรตสฺส, วีณา กจฺฉา อภสฺสถ;

ตโต โส ทุมฺมโน ยกฺโข, ตตฺเถวนฺตรธายถาติ.

ปธานสุตฺตํ ทุติยํ นิฏฺฐิตํ.

๓. สุภาสิตสุตฺตํ

เอวํ เม สุตํ – เอก สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ภิกฺขโว’’ติ. ‘‘ภทนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ –

‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคตา วาจา สุภาสิตา โหติ, น ทุพฺภาสิตา, อนวชฺชา จ อนนุวชฺชา จ วิญฺญูนํ. กตเมหิ จตูหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สุภาสิตํเยว ภาสติ โน ทุพฺภาสิตํ, ธมฺมํเยว ภาสติ โน อธมฺมํ, ปิยํเยว ภาสติ โน อปฺปิยํ, สจฺจํเยว ภาสติ โน อลิกํ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา วาจา สุภาสิตา โหติ, โน ทุพฺภาสิตา, อนวชฺชา จ อนนุวชฺชา จ วิญฺญูน’’นฺติ. อิทมโวจ ภควา. อิทํ วตฺวาน สุคโต อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

๔๕๒. ‘‘สุภาสิตํ อุตฺตมมาหุ สนฺโต, ธมฺมํ ภเณ นาธมฺมํ ตํ ทุติยํ;

ปิยํ ภเณ นาปฺปิยํ ตํ ตติยํ, สจฺจํ ภเณ นาลิกํ ตํ จตุตฺถ’’นฺติ.

อถ โข อายสฺมา วงฺคีโส อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ปฏิภาติ มํ ภควา, ปฏิภาติ มํ สุคตา’’ติ. ‘‘ปฏิภาตุ ตํ วงฺคีสา’’ติ ภควา อโวจ. อถ โข อายสฺมา วงฺคีโส ภควนฺตํ สมฺมุขา สารุปฺปาหิ คาถาหิ อภิตฺถวิ –

๔๕๓. ‘‘ตเมว วาจํ ภาเสยฺย, ยายตฺตานํ น ตาปเย;

ปเร จ น วิหึเสยฺย, สา เว วาจา สุภาสิตา.

๔๕๔. ‘‘ปิยวาจเมว ภาเสยฺย, ยา วาจา ปฏินนฺทิตา;

ยํ อนาทาย ปาปานิ, ปเรสํ ภาสเต ปิยํ.

๔๕๕. ‘‘สจฺจํ เว อมตา วาจา, เอส ธมฺโม สนนฺตโน;

สจฺเจ อตฺเถ จ ธมฺเม จ, อาหุ สนฺโต ปติฏฺฐิตา.

๔๕๖. ‘‘ยํ พุทฺโธ ภาสติ วาจํ, เขมํ นิพฺพานปตฺติยา;

ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย, สา เว วาจานมุตฺตมา’’ติ.

สุภาสิตสุตฺตํ ตติยํ นิฏฺฐิตํ.

๔. สุนฺทริกภารทฺวาชสุตฺตํ

เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ วิหรติ สุนฺทริกาย นทิยา ตีเร. เตน โข ปน สมเยน สุนฺทริกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ สุนฺทริกาย นทิยา ตีเร อคฺคึ ชุหติ, อคฺคิหุตฺตํ ปริจรติ. อถ โข สุนฺทริกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ อคฺคึ ชุหิตฺวา อคฺคิหุตฺตํ ปริจริตฺวา อุฏฺฐายาสนา สมนฺตา จตุทฺทิสา อนุวิโลเกสิ – ‘‘โก นุ โข อิมํ หพฺยเสสํ ภุญฺเชยฺยา’’ติ? อทฺทสา โข สุนฺทริกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อวิทูเร อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล สสีสํ ปารุตํ นิสินฺนํ; ทิสฺวาน วาเมน หตฺเถน หพฺยเสสํ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน กมณฺฑลุํ คเหตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

อถ โข ภควา สุนฺทริกภารทฺวาชสฺส พฺราหฺมณสฺส ปทสทฺเทน สีสํ วิวริ. อถ โข สุนฺทริกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ – ‘‘มุณฺโฑ อยํ ภวํ, มุณฺฑโก อยํ ภว’’นฺติ ตโตว ปุน นิวตฺติตุกาโม อโหสิ. อถ โข สุนฺทริกภารทฺวาชสฺส พฺราหฺมณสฺส เอตทโหสิ – ‘‘มุณฺฑาปิ หิ อิเธกจฺเจ พฺราหฺมณา ภวนฺติ, ยํนูนาหํ อุปสงฺกมิตฺวา ชาตึ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ โข สุนฺทริกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึชจฺโจ ภว’’นฺติ?

อถ โข ภควา สุนฺทริกภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ คาถาหิ อชฺฌภาสิ –

๔๕๗. ‘‘น พฺราหฺมโณ โนมฺหิ น ราชปุตฺโต, น เวสฺสายโน อุท โกจิ โนมฺหิ;

โคตฺตํ ปริญฺญาย ปุถุชฺชนานํ, อกิญฺจโน มนฺต จรามิ โลเก.

๔๕๘. ‘‘สงฺฆาฏิวาสี อคโห จรามิ [อคิโห (ก. สี. ปี.) อเคโห (กตฺถจิ)], นิวุตฺตเกโส อภินิพฺพุตตฺโต;

อลิปฺปมาโน อิธ มาณเวหิ, อกลฺลํ มํ พฺราหฺมณ ปุจฺฉสิ โคตฺตปญฺหํ’’.

๔๕๙. ‘‘ปุจฺฉนฺติ เว โภ พฺราหฺมณา, พฺราหฺมเณภิ สห พฺราหฺมโณ โน ภว’’นฺติ.

๔๖๐. ‘‘พฺราหฺมโณ หิ เจ ตฺวํ พฺรูสิ, มญฺจ พฺรูสิ อพฺราหฺมณํ;

ตํ ตํ สาวิตฺตึ ปุจฺฉามิ, ติปทํ จตุวีสตกฺขรํ.

๔๖๑. ‘‘กึ นิสฺสิตา อิสโย มนุชา, ขตฺติยา พฺราหฺมณา [ปฐมปาทนฺโต] เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถู อิธ โลเก [ทุติยปาทนฺโต (สี.)].

๔๖๒. ‘‘ยทนฺตคู เวทคู ยญฺญกาเล, ยสฺสาหุตึ ลเภ ตสฺสิชฺเฌติ พฺรูมิ’’.

๔๖๓. ‘‘อทฺธา หิ ตสฺส หุตมิชฺเฌ, (อิติ พฺราหฺมโณ)

ยํ ตาทิสํ เวทคุมทฺทสาม;

ตุมฺหาทิสานญฺหิ อทสฺสเนน, อญฺโญ ชโน ภุญฺชติ ปูรฬาสํ’’.

๔๖๔. ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ พฺราหฺมณ อตฺเถน, อตฺถิโก อุปสงฺกมฺม ปุจฺฉ;

สนฺตํ วิธูมํ อนีฆํ นิราสํ, อปฺเปวิธ อภิวินฺเท สุเมธํ’’.

๔๖๕. ‘‘ยญฺเญ รโตหํ โภ โคตม, ยญฺญํ ยิฏฺฐุกาโม นาหํ ปชานามิ;

อนุสาสตุ มํ ภวํ, ยตฺถ หุตํ อิชฺฌเต พฺรูหิ เม ตํ’’.

‘‘เตน หิ ตฺวํ, พฺราหฺมณ, โอทหสฺสุ โสตํ; ธมฺมํ เต เทเสสฺสามิ –

๔๖๖. ‘‘มา ชาตึ ปุจฺฉี จรณญฺจ ปุจฺฉ, กฏฺฐา หเว ชายติ ชาตเวโท;

นีจากุลีโนปิ มุนี ธิตีมา, อาชานิโย โหติ หิรีนิเสโธ.

๔๖๗. ‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต, เวทนฺตคู วูสิตพฺรหฺมจริโย;

กาเลน ตมฺหิ หพฺยํ ปเวจฺเฉ, โย พฺราหฺมโณ ปุญฺญเปกฺโข [ปุญฺญเปโข (สี. ปี.)] ยเชถ.

๔๖๘. ‘‘เย กาเม หิตฺวา อคหา จรนฺติ, สุสญฺญตตฺตา ตสรํว อุชฺชุํ;

กาเลน เตสุ หพฺยํ ปเวจฺเฉ, โย พฺราหฺมโณ ปุญฺญเปกฺโข ยเชถ.

๔๖๙. ‘‘เย วีตราคา สุสมาหิตินฺทฺริยา, จนฺโทว ราหุคฺคหณา ปมุตฺตา;

กาเลน เตสุ หพฺยํ ปเวจฺเฉ, โย พฺราหฺมโณ ปุญฺญเปกฺโข ยเชถ.

๔๗๐. ‘‘อสชฺชมานา วิจรนฺติ โลเก, สทา สตา หิตฺวา มมายิตานิ;

กาเลน เตสุ หพฺยํ ปเวจฺเฉ, โย พฺราหฺมโณ ปุญฺญเปกฺโข ยเชถ.

๔๗๑. ‘‘โย กาเม หิตฺวา อภิภุยฺยจารี, โย เวทิ ชาตีมรณสฺส อนฺตํ;

ปรินิพฺพุโต อุทกรหโทว สีโต, ตถาคโต อรหติ ปูรฬาสํ.

๔๗๒. ‘‘สโม สเมหิ วิสเมหิ ทูเร, ตถาคโต โหติ อนนฺตปญฺโญ;

อนูปลิตฺโต อิธ วา หุรํ วา, ตถาคโต อรหติ ปูรฬาสํ.

๔๗๓. ‘‘ยมฺหิ น มายา วสติ น มาโน, โย วีตโลโภ อมโม นิราโส;

ปนุณฺณโกโธ อภินิพฺพุตตฺโต, โย พฺราหฺมโณ โสกมลํ อหาสิ;

ตถาคโต อรหติ ปูรฬาสํ.