๑. โสฬสปญฺญานิทฺเทโส

๔. ปญฺญาปฏิลาภาย สํวตฺตนฺตีติ กตโม ปญฺญาปฏิลาโภ? จตุนฺนํ มคฺคญาณานํ, จตุนฺนํ ผลญาณานํ, จตุนฺนํ ปฏิสมฺภิทาญาณานํ, ฉนฺนํ อภิญฺญาญาณานํ, เตสตฺตตีนํ ญาณานํ, สตฺตสตฺตตีนํ ญาณานํ ลาโภ ปฏิลาโภ ปตฺติ สมฺปตฺติ ผสฺสนา [ผุสนา (ก.)] สจฺฉิกิริยา อุปสมฺปทา. ปญฺญาปฏิลาภาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ ปญฺญา ปฏิลาโภ.

ปญฺญาพุทฺธิยา สํวตฺตนฺตีติ กตมา ปญฺญาพุทฺธิ? สตฺตนฺนญฺจ เสกฺขานํ ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส จ ปญฺญา วฑฺฒติ, อรหโต ปญฺญา วฑฺฒติ. วฑฺฒิตวฑฺฒนา ปญฺญาพุทฺธิยา สํวตฺตนฺตีติ – อยํ ปญฺญาพุทฺธิ.

ปญฺญาเวปุลฺลาย สํวตฺตนฺตีติ กตมํ ปญฺญาเวปุลฺลํ? สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส จ ปญฺญาเวปุลฺลํ คจฺฉติ. อรหโต ปญฺญา เวปุลฺลคตา ปญฺญาเวปุลฺลาย สํวตฺตนฺตีติ – อิทํ ปญฺญาเวปุลฺลํ.

มหาปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา มหาปญฺญา? มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺเต ธมฺเม ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺตา นิรุตฺติโย ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺตานิ ปฏิภานานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺเต สีลกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺเต สมาธิกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺเต ปญฺญากฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺเต วิมุตฺติกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺเต วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺตานิ ฐานาฏฺฐานานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺตา วิหารสมาปตฺติโย ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺตานิ อริยสจฺจานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺเต สติปฏฺฐาเน ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺเต สมฺมปฺปธาเน ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺเต อิทฺธิปาเท ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺตานิ พลานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺเต โพชฺฌงฺเค ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺตํ อริยมคฺคํ [มหนฺเต อริยมคฺเค (ก.)] ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺตานิ สามญฺญผลานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺตา อภิญฺญาโย [มหาภิญฺญาโย (ก.)] ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหนฺตํ ปรมตฺถํ นิพฺพานํ ปริคฺคณฺหาตีติ – มหาปญฺญา. มหาปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ มหาปญฺญา.

ปุถุปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา ปุถุปญฺญา? ปุถุนานาขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาธาตูสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาอายตเนสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาอตฺเถสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาธมฺเมสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานานิรุตฺตีสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาปฏิภาเนสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาสีลกฺขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาสมาธิกฺขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาปญฺญากฺขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาวิมุตฺติกฺขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาวิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาฐานาฏฺฐาเนสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาวิหารสมาปตฺตีสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาอริยสจฺเจสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาสติปฏฺฐาเนสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาสมฺมปฺปธาเนสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาอิทฺธิปาเทสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาอินฺทฺริเยสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาพเลสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาโพชฺฌงฺเคสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาอริยมคฺเคสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาสามญฺญผเลสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาอภิญฺญาสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุชฺชนสาธารเณ ธมฺเม อติกฺกมฺม [สมติกฺกมฺม (สฺยา.)] ปรมตฺเถ นิพฺพาเน ญาณํ ปวตฺตตีติ – ปุถุปญฺญา. ปุถุปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ ปุถุปญฺญา.

วิปุลปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา วิปุลปญฺญา? วิปุเล อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุเล ธมฺเม ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุลา นิรุตฺติโย ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุลานิ ปฏิภานานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุเล สีลกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุเล สมาธิกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุเล ปญฺญากฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุเล วิมุตฺติกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุเล วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุลานิ ฐานาฏฺฐานานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุลา วิหารสมาปตฺติโย ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุลานิ อริยสจฺจานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุเล สติปฏฺฐาเน ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุเล สมฺมปฺปธาเน ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุเล อิทฺธิปาเท ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุลานิ อินฺทฺริยานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุลานิ พลานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุเล โพชฺฌงฺเค ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุเล อริยมคฺเค ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุลานิ สามญฺญผลานิ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุลา อภิญฺญาโย ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุลํ ปรมตฺถํ นิพฺพานํ ปริคฺคณฺหาตีติ – วิปุลปญฺญา. วิปุลปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ วิปุลปญฺญา.

คมฺภีรปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา คมฺภีรปญฺญา? คมฺภีเรสุ ขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีราสุ ธาตูสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ อายตเนสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ สุญฺญตมนุปลพฺเภสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ อตฺเถสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีราสุ นิรุตฺตีสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ ปฏิภาเนสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ สีลกฺขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ สมาธิกฺขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ ปญฺญากฺขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ วิมุตฺติกฺขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ ฐานาฏฺฐาเนสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีราสุ วิหารสมาปตฺตีสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ อริยสจฺเจสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ สติปฏฺฐาเนสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ สมฺมปฺปธาเนสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ อิทฺธิปาเทสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ อินฺทฺริเยสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ พเลสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ โพชฺฌงฺเคสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ อริยมคฺเคสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเรสุ สามญฺญผเลสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีราสุ อภิญฺญาสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีเร ปรมตฺเถ นิพฺพาเน ญาณํ ปวตฺตตีติ – คมฺภีรปญฺญา. คมฺภีรปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ คมฺภีรปญฺญา.

อสามนฺตปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา อสามนฺตปญฺญา? ยสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถววตฺถานโต อตฺถปฏิสมฺภิทา อธิคตา โหติ สจฺฉิกตา ผสฺสิตา ปญฺญาย, ธมฺมววตฺถานโต ธมฺมปฏิสมฺภิทา อธิคตา โหติ สจฺฉิกตา ผสฺสิตา ปญฺญาย, นิรุตฺติววตฺถานโต นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา อธิคตา โหติ สจฺฉิกตา ผสฺสิตา ปญฺญาย, ปฏิภานววตฺถานโต ปฏิภานปฏิสมฺภิทา อธิคตา โหติ สจฺฉิกตา ผสฺสิตา ปญฺญาย, ตสฺส อตฺเถ จ ธมฺเม จ นิรุตฺติยา จ ปฏิภาเน จ น อญฺโญ โกจิ สกฺโกติ อภิสมฺภวิตุํ. อนภิสมฺภวนีโย จ โส อญฺเญหีติ – อสามนฺตปญฺโญ.

ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส ปญฺญา อฏฺฐมกสฺส ปญฺญาย ทูเร วิทูเร สุวิทูเร น สนฺติเก น สามนฺตา. ปุถุชฺชนกลฺยาณกํ อุปาทาย อฏฺฐมโก อสามนฺตปญฺโญ. อฏฺฐมกสฺส ปญฺญา โสตาปนฺนสฺส ปญฺญาย ทูเร วิทูเร สุวิทูเร น สนฺติเก น สามนฺตา. อฏฺฐมกํ อุปาทาย โสตาปนฺโน อสามนฺตปญฺโญ. โสตาปนฺนสฺส ปญฺญา สกทาคามิสฺส ปญฺญาย ทูเร วิทูเร สุวิทูเร น สนฺติเก น สามนฺตา. โสตาปนฺนํ อุปาทาย สกทาคามิ อสามนฺตปญฺโญ. สกทาคามิสฺส ปญฺญา อนาคามิสฺส ปญฺญาย ทูเร วิทูเร สุวิทูเร น สนฺติเก น สามนฺตา. สกทาคามึ อุปาทาย อนาคามี อสามนฺตปญฺโญ. อนาคามิสฺส ปญฺญา อรหโต ปญฺญาย ทูเร วิทูเร สุวิทูเร น สนฺติเก น สามนฺตา. อนาคามึ อุปาทาย อรหา อสามนฺตปญฺโญ. อรหโต ปญฺญา ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส [ปจฺเจกพุทฺธสฺส (สฺยา. ก.) อฏฺฐกถา โอโลเกตพฺพา] ปญฺญาย ทูเร วิทูเร สุวิทูเร น สนฺติเก น สามนฺตา. อรหนฺตํ อุปาทาย ปจฺเจกพุทฺโธ อสามนฺตปญฺโญ. ปจฺเจกพุทฺธญฺจ สเทวกญฺจ โลกํ อุปาทาย ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อคฺโค อสามนฺตปญฺโญ.

๕. ปญฺญาปเภทกุสโล ปภินฺนญาโณ อธิคตปฺปฏิสมฺภิโท จตุเวสารชฺชปฺปตฺโต ทสพลธารี ปุริสาสโภ ปุริสสีโห ปุริสนาโค ปุริสาชญฺโญ ปุริสโธรโยฺห อนนฺตญาโณ อนนฺตเตโช อนนฺตยโส อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวา เนตา วิเนตา อนุเนตา ปญฺญาเปตา นิชฺฌาเปตา เปกฺเขตา ปสาเทตา. โส หิ ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา [สญฺชาเนตา (สฺยา.)], อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท มคฺคานุคามี [มคฺคานุคา (สฺยา.) มหานิ. ๖๙ ปสฺสิตพฺโพ] จ ปนสฺส เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตา.

โส หิ ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ, จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา ธมฺมสฺสามี ตถาคโต. นตฺถิ ตสฺส ภควโต อญฺญาตํ อทิฏฺฐํ อวิทิตํ อสจฺฉิกตํ อผสฺสิตํ ปญฺญาย. อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ [อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ (สฺยา.) มหานิ. ๖๙] อุปาทาย สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ. ยํ กิญฺจิ เนยฺยํ นาม อตฺถิ ตํ สพฺพํ ชานิตพฺพํ [สพฺพํ ธมฺมํ ชานิตพฺพํ (ก.)]. อตฺตตฺโถ วา ปรตฺโถ วา อุภยตฺโถ วา ทิฏฺฐธมฺมิโก วา อตฺโถ สมฺปรายิโก วา อตฺโถ อุตฺตาโน วา อตฺโถ คมฺภีโร วา อตฺโถ คูโฬฺห วา อตฺโถ ปฏิจฺฉนฺโน วา อตฺโถ เนยฺโย วา อตฺโถ นีโต วา อตฺโถ อนวชฺโช วา อตฺโถ นิกฺกิเลโส วา อตฺโถ โวทาโน วา อตฺโถ ปรมตฺโถ วา อตฺโถ, สพฺพํ ตํ อนฺโตพุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ.

สพฺพํ กายกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ. สพฺพํ วจีกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ. สพฺพํ มโนกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ. อตีเต พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณํ. อนาคเต พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณํ. ปจฺจุปฺปนฺเน พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณํ. ยาวตกํ เนยฺยํ ตาวตกํ ญาณํ, ยาวตกํ ญาณํ ตาวตกํ เนยฺยํ. เนยฺยปริยนฺติกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เนยฺยํ. เนยฺยํ อติกฺกมิตฺวา ญาณํ นปฺปวตฺตติ. ญาณํ อติกฺกมิตฺวา เนยฺยปโถ นตฺถิ. อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน เต ธมฺมา. ยถา ทฺวินฺนํ สมุคฺคปฏลานํ สมฺมา ผุสิตานํ [สุผุสฺสิตานํ (สฺยา. ก.)] เหฏฺฐิมํ สมุคฺคปฏลํ อุปริมํ นาติวตฺตติ, อุปริมํ สมุคฺคปฏลํ เหฏฺฐิมํ นาติวตฺตติ, อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน; เอวเมว พุทฺธสฺส ภควโต เนยฺยญฺจ ญาณญฺจ อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน. ยาวตกํ เนยฺยํ ตาวตกํ ญาณํ, ยาวตกํ ญาณํ ตาวตกํ เนยฺยํ. เนยฺยปริยนฺติกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เนยฺยํ. เนยฺยํ อติกฺกมิตฺวา ญาณํ นปฺปวตฺตติ. ญาณํ อติกฺกมิตฺวา เนยฺยปโถ นตฺถิ. อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน เต ธมฺมา. สพฺพธมฺเมสุ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณํ ปวตฺตติ.

สพฺเพ ธมฺมา พุทฺธสฺส ภควโต อาวชฺชนปฺปฏิพทฺธา อากงฺขปฺปฏิพทฺธา มนสิการปฺปฏิพทฺธา จิตฺตุปฺปาทปฺปฏิพทฺธา. สพฺพสตฺเตสุ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณํ ปวตฺตติ. สพฺเพสํ สตฺตานํ พุทฺโธ อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาติ, จริตํ [จริยํ (สฺยา.) มหานิ. ๖๙ ปสฺสิตพฺพา] ชานาติ, อธิมุตฺตึ ชานาติ. อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย สฺวากาเร ทฺวากาเร สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย ภพฺพาภพฺเพ สตฺเต ปชานาติ. สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา อนฺโตพุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ.

ยถา เย เกจิ มจฺฉกจฺฉปา, อนฺตมโส ติมิติมิงฺคลํ อุปาทาย, อนฺโตมหาสมุทฺเท ปริวตฺตนฺติ, เอวเมวํ สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา อนฺโตพุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ. ยถา เย เกจิ ปกฺขิโน, อนฺตมโส ครุฬํ เวนเตยฺยํ อุปาทาย, อากาสสฺส ปเทเส ปริวตฺตนฺติ; เอวเมว เยปิ เต สาริปุตฺตสมา ปญฺญาย เตปิ พุทฺธญาณสฺส ปเทเส ปริวตฺตนฺติ. พุทฺธญาณํ เทวมนุสฺสานํ ปญฺญํ ผริตฺวา อติฆํสิตฺวา ติฏฺฐติ. เยปิ เต ขตฺติยปณฺฑิตา พฺราหฺมณปณฺฑิตา คหปติปณฺฑิตา สมณปณฺฑิตา นิปุณา กตปรปฺปวาทา วาลเวธิรูปา โวภินฺทนฺตา [เต ภินฺทนฺตา (สฺยา. ก.)] มญฺเญ จรนฺติ ปญฺญาคเตน ทิฏฺฐิคตานิ, เต ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวา อภิสงฺขริตฺวา ตถาคตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนฺติ คูฬฺหานิ จ ปฏิจฺฉนฺนานิ จ, กถิตา วิสชฺชิตา จ เต ปญฺหา ภควตา โหนฺติ นิทฺทิฏฺฐการณา [นิทฺทิฏฺฐิการณา (สฺยา.)]. อุปกฺขิตฺตกา จ เต ภควโต สมฺปชฺชนฺติ. อถ โข ภควา ตตฺถ อติโรจติ ยทิทํ ปญฺญายาติ. อคฺโค อสามนฺตปญฺโญ, อสามนฺตปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ อสามนฺตปญฺญา.

๖. ภูริปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา ภูริปญฺญา? ราคํ อภิภุยฺยตีติ – ภูริปญฺญา. อภิภวิตาติ – ภูริปญฺญา. โทสํ อภิภุยฺยตีติ – ภูริปญฺญา. อภิภวิตาติ – ภูริปญฺญา. โมหํ อภิภุยฺยตีติ – ภูริปญฺญา. อภิภวิตาติ – ภูริปญฺญา. โกธํ…เป… อุปนาหํ … มกฺขํ… ปฬาสํ… อิสฺสํ… มจฺฉริยํ… มายํ… สาเฐยฺยํ… ถมฺภํ… สารมฺภํ… มานํ… อติมานํ… มทํ… ปมาทํ… สพฺเพ กิเลเส… สพฺเพ ทุจฺจริเต… สพฺเพ อภิสงฺขาเร…เป… สพฺเพ ภวคามิกมฺเม อภิภุยฺยตีติ – ภูริปญฺญา. อภิภวิตาติ – ภูริปญฺญา. ราโค อริ. ตํ อรึ มทฺทนิปญฺญาติ – ภูริปญฺญา. โทโส อริ. ตํ อรึ มทฺทนิปญฺญาติ – ภูริปญฺญา. โมโห อริ. ตํ อรึ มทฺทนิปญฺญาติ – ภูริปญฺญา. โกโธ…เป… อุปนาโห… มกฺโข… ปฬาโส… อิสฺสา… มจฺฉริยํ… มายา… สาเฐยฺยํ… ถมฺโภ… สารมฺโภ… มาโน… อติมาโน… มโท… ปมาโท… สพฺเพ กิเลสา… สพฺเพ ทุจฺจริตา… สพฺเพ อภิสงฺขารา…เป… สพฺเพ ภวคามิกมฺมา อริ. ตํ อรึ มทฺทนิปญฺญาติ – ภูริปญฺญา. ภูริ วุจฺจติ ปถวี [ปฐวี (สฺยา.)]. ตาย ปถวิสมาย วิตฺถตาย วิปุลาย ปญฺญาย สมนฺนาคโตติ – ภูริปญฺญา. อปิ จ, ปญฺญาย เมตํ อธิวจนํ. ภูริ เมธา ปริณายิกาติ – ภูริปญฺญา. ภูริปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ ภูริปญฺญา.

ปญฺญาพาหุลฺลาย สํวตฺตนฺตีติ กตมํ ปญฺญาพาหุลฺลํ? อิเธกจฺโจ ปญฺญาครุโก โหติ ปญฺญาจริโต ปญฺญาสโย ปญฺญาธิมุตฺโต ปญฺญาธโช ปญฺญาเกตุ ปญฺญาธิปเตยฺโย วิจยพหุโล ปวิจยพหุโล โอกฺขายนพหุโล สโมกฺขายนพหุโล [สมฺเปกฺขายนพหุโล (สฺยา. ก.) มหานิ. ๒๐๔ ปสฺสิตพฺพา] สมฺเปกฺขายนธมฺโม วิภูตวิหารี ตจฺจริโต ตคฺครุโก ตพฺพหุโล ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย. ยถา คณครุโก วุจฺจติ ‘‘คณพาหุลิโก’’ติ, จีวรครุโก วุจฺจติ ‘‘จีวรพาหุลิโก’’ติ, ปตฺตครุโก วุจฺจติ ‘‘ปตฺตพาหุลิโก’’ติ, เสนาสนครุโก วุจฺจติ ‘‘เสนาสนพาหุลิโก’’ติ; เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปญฺญา ครุโก โหติ ปญฺญาจริโต ปญฺญาสโย ปญฺญาธิมุตฺโต ปญฺญาธโช ปญฺญาเกตุ ปญฺญาธิปเตยฺโย วิจยพหุโล ปวิจยพหุโล โอกฺขายนพหุโล สโมกฺขายนพหุโล สมฺเปกฺขายนธมฺโม วิภูตวิหารี ตจฺจริโต ตคฺครุโก ตพฺพหุโล ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย. ปญฺญาพาหุลฺลาย สํวตฺตนฺตีติ – อิทํ ปญฺญาพาหุลฺลํ.

สีฆปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา สีฆปญฺญา? สีฆํ สีฆํ สีลานิ ปริปูเรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ โภชเน มตฺตญฺญุตํ ปริปูเรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ ชาคริยานุโยคํ ปริปูเรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ สีลกฺขนฺธํ ปริปูเรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ สมาธิกฺขนฺธํ ปริปูเรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ ปญฺญากฺขนฺธํ ปริปูเรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ วิมุตฺติกฺขนฺธํ ปริปูเรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ ปริปูเรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ ฐานาฏฺฐานานิ ปฏิวิชฺฌตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ วิหารสมาปตฺติโย ปริปูเรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ สติปฏฺฐาเน ภาเวตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ สมฺมปฺปธาเน ภาเวตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ อิทฺธิปาเท ภาเวตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ อินฺทฺริยานิ ภาเวตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ พลานิ ภาเวตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ โพชฺฌงฺเค ภาเวตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ อริยมคฺคํ ภาเวตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ อภิญฺญาโย ปฏิวิชฺฌตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆํ สีฆํ ปรมตฺถํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ – สีฆปญฺญา. สีฆปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ สีฆปญฺญา.

ลหุปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา ลหุปญฺญา? ลหุํ ลหุํ สีลานิ ปริปูเรตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ โภชเน มตฺตญฺญุตํ ปริปูเรตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ ชาคริยานุโยคํ ปริปูเรตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ สีลกฺขนฺธํ …เป… สมาธิกฺขนฺธํ … ปญฺญากฺขนฺธํ… วิมุตฺติกฺขนฺธํ… วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ ปริปูเรตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ ฐานาฏฺฐานานิ ปฏิวิชฺฌตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ วิหารสมาปตฺติโย ปริปูเรตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ สติปฏฺฐาเน ภาเวตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ สมฺมปฺปธาเน ภาเวตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ อิทฺธิปาเท ภาเวตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ อินฺทฺริยานิ ภาเวตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ พลานิ ภาเวตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ โพชฺฌงฺเค ภาเวตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ อริยมคฺคํ ภาเวตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ อภิญฺญาโย ปฏิวิชฺฌตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุํ ลหุํ ปรมตฺถํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ – ลหุปญฺญา. ลหุปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ ลหุปญฺญา.

หาสปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา หาสปญฺญา? อิเธกจฺโจ หาสพหุโล เวทพหุโล ตุฏฺฐิพหุโล ปาโมชฺชพหุโล สีลานิ ปริปูเรตีติ – หาสปญฺญา. หาสพหุโล เวทพหุโล ตุฏฺฐิพหุโล ปาโมชฺชพหุโล อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรตีติ – หาสปญฺญา. หาสพหุโล เวทพหุโล ตุฏฺฐิพหุโล ปาโมชฺชพหุโล โภชเน มตฺตญฺญุตํ ปริปูเรตีติ – หาสปญฺญา. หาสพหุโล เวทพหุโล ตุฏฺฐิพหุโล ปาโมชฺชพหุโล ชาคริยานุโยคํ ปริปูเรตีติ – หาสปญฺญา. หาสพหุโล เวทพหุโล ตุฏฺฐิพหุโล ปาโมชฺชพหุโล สีลกฺขนฺธํ…เป… สมาธิกฺขนฺธํ… ปญฺญากฺขนฺธํ… วิมุตฺติกฺขนฺธํ… วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ ปริปูเรตีติ…เป… ฐานาฏฺฐานานิ ปฏิวิชฺฌตีติ… วิหารสมาปตฺติโย ปริปูเรตีติ … อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌตีติ… สติปฏฺฐาเน ภาเวตีติ… สมฺมปฺปธาเน ภาเวตีติ… อิทฺธิปาเท ภาเวตีติ… อินฺทฺริยานิ ภาเวตีติ… พลานิ ภาเวตีติ… โพชฺฌงฺเค ภาเวตีติ … อริยมคฺคํ ภาเวตีติ…เป… สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรตีติ – หาสปญฺญา. หาสพหุโล เวทพหุโล ตุฏฺฐิพหุโล ปาโมชฺชพหุโล อภิญฺญาโย ปฏิวิชฺฌตีติ – หาสปญฺญา. หาสพหุโล เวทพหุโล ตุฏฺฐิพหุโล ปาโมชฺชพหุโล ปรมตฺถํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ – หาสปญฺญา. หาสปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ หาสปญฺญา.

๗. ชวนปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา ชวนปญฺญา? ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ รูปํ อนิจฺจโต ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา. ทุกฺขโต ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา. อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา. ยา กาจิ เวทนา…เป… ยา กาจิ สญฺญา… เย เกจิ สงฺขารา… ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ วิญฺญาณํ อนิจฺจโต ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา. ทุกฺขโต ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา. อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา. จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจโต ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา. ทุกฺขโต ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา. อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา.

รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา รูปนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา. เวทนา…เป… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ… จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา ชรามรณนิโรเธ [ชรามรณํ รูปนิโรเธ (สฺยา.)] นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา.

รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา รูปนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา. เวทนา…เป… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ… จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา ชรามรณนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ – ชวนปญฺญา. ชวนปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ ชวนปญฺญา.

ติกฺขปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา ติกฺขปญฺญา? ขิปฺปํ กิเลเส ฉินฺทตีติ – ติกฺขปญฺญา. อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ [พฺยนฺตึ กโรติ (ก.)] อนภาวํ คเมตีติ – ติกฺขปญฺญา. อุปฺปนฺนํ พฺยาปาทวิตกฺกํ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมตีติ – ติกฺขปญฺญา. อุปฺปนฺนํ วิหึสาวิตกฺกํ นาธิวาเสติ…เป… อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมตีติ – ติกฺขปญฺญา. อุปฺปนฺนํ ราคํ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมตีติ – ติกฺขปญฺญา. อุปฺปนฺนํ โทสํ…เป… อุปฺปนฺนํ โมหํ … อุปฺปนฺนํ โกธํ… อุปฺปนฺนํ อุปนาหํ… มกฺขํ… ปฬาสํ… อิสฺสํ… มจฺฉริยํ… มายํ… สาเฐยฺยํ… ถมฺภํ… สารมฺภํ… มานํ… อติมานํ… มทํ… ปมาทํ… สพฺเพ กิเลเส… สพฺเพ ทุจฺจริเต… สพฺเพ อภิสงฺขาเร…เป… สพฺเพ ภวคามิกมฺเม นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมตีติ – ติกฺขปญฺญา. เอกสฺมึ อาสเน จตฺตาโร จ อริยมคฺคา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาโย ฉ อภิญฺญาโย อธิคตา โหนฺติ สจฺฉิกตา ผสฺสิตา ปญฺญายาติ – ติกฺขปญฺญา. ติกฺขปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ ติกฺขปญฺญา.

นิพฺเพธิกปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา นิพฺเพธิกปญฺญา? อิเธกจฺโจ สพฺพสงฺขาเรสุ อุพฺเพคพหุโล โหติ อุตฺตาสพหุโล อุกฺกณฺฐนพหุโล อรติพหุโล อนภิรติพหุโล. พหิมุโข น รมติ สพฺพสงฺขาเรสุ. อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปฺปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ – นิพฺเพธิกปญฺญา. อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปฺปทาลิตปุพฺพํ โทสกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ – นิพฺเพธิกปญฺญา. อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปฺปทาลิตปุพฺพํ โมหกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ – นิพฺเพธิกปญฺญา. อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปฺปทาลิตปุพฺพํ โกธํ…เป… อุปนาหํ… มกฺขํ… ปฬาสํ… อิสฺสํ… มจฺฉริยํ… มายํ… สาเฐยฺยํ… ถมฺภํ… สารมฺภํ… มานํ… อติมานํ… มทํ… ปมาทํ… สพฺเพ กิเลเส… สพฺเพ ทุจฺจริเต… สพฺเพ อภิสงฺขาเร…เป… สพฺเพ ภวคามิกมฺเม นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ – นิพฺเพธิกปญฺญา. นิพฺเพธิกปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ – อยํ นิพฺเพธิกปญฺญา.

อิมา โสฬส ปญฺญาโย. อิมาหิ โสฬสหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต.