๔๔-๔๙. ฉวิวฏฺฏญาณนิทฺเทโส

๙๕. กถํ อธิปตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณํ? เนกฺขมฺมาธิปตตฺตา ปญฺญา กามจฺฉนฺทโต สญฺญาย วิวฏฺฏตีติ – อธิปตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณํ. อพฺยาปาทาธิปตตฺตา ปญฺญา พฺยาปาทโต สญฺญาย วิวฏฺฏตีติ – อธิปตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณํ. อาโลกสญฺญาธิปตตฺตา ปญฺญา ถินมิทฺธโต สญฺญาย วิวฏฺฏตีติ – อธิปตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณํ. อวิกฺเขปาธิปตตฺตา ปญฺญา อุทฺธจฺจโต สญฺญาย วิวฏฺฏตีติ – อธิปตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณํ. ธมฺมววตฺถานาธิปตตฺตา ปญฺญา วิจิกิจฺฉาย สญฺญาย วิวฏฺฏตีติ – อธิปตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณํ. ญาณาธิปตตฺตา ปญฺญา อวิชฺชาย สญฺญาย วิวฏฺฏตีติ – อธิปตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณํ. ปาโมชฺชาธิปตตฺตา ปญฺญา อรติยา สญฺญาย วิวฏฺฏตีติ – อธิปตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณํ. ปฐมชฺฌานาธิปตตฺตา ปญฺญา นีวรเณหิ สญฺญาย วิวฏฺฏตีติ – อธิปตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณํ…เป… อรหตฺตมคฺคาธิปตตฺตา ปญฺญา สพฺพกิเลเสหิ สญฺญาย วิวฏฺฏตีติ – อธิปตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณํ. ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา. เตน วุจฺจติ – ‘‘อธิปตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณํ’’.

๙๖. กถํ นานตฺเต ปญฺญา เจโตวิวฏฺเฏ ญาณํ? กามจฺฉนฺโท นานตฺตํ, เนกฺขมฺมํ เอกตฺตํ. เนกฺขมฺเมกตฺตํ เจตยโต กามจฺฉนฺทโต จิตฺตํ วิวฏฺฏตีติ – นานตฺเต ปญฺญา เจโตวิวฏฺเฏ ญาณํ. พฺยาปาโท นานตฺตํ, อพฺยาปาโท เอกตฺตํ. อพฺยาปาเทกตฺตํ เจตยโต พฺยาปาทโต จิตฺตํ วิวฏฺฏตีติ – นานตฺเต ปญฺญา เจโตวิวฏฺเฏ ญาณํ. ถินมิทฺธํ นานตฺตํ, อาโลกสญฺญา เอกตฺตํ. อาโลกสญฺเญกตฺตํ เจตยโต ถินมิทฺธโต จิตฺตํ วิวฏฺฏตีติ – นานตฺเต ปญฺญา เจโตวิวฏฺเฏ ญาณํ…เป… สพฺพกิเลสา นานตฺตํ, อรหตฺตมคฺโค เอกตฺตํ. อรหตฺตมคฺเคกตฺตํ เจตยโต สพฺพกิเลเสหิ จิตฺตํ วิวฏฺฏตีติ – นานตฺเต ปญฺญา เจโตวิวฏฺเฏ ญาณํ. ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา. เตน วุจฺจติ – ‘‘นานตฺเต ปญฺญา เจโตวิวฏฺเฏ ญาณํ’’.

๙๗. กถํ อธิฏฺฐาเน ปญฺญา จิตฺตวิวฏฺเฏ ญาณํ? กามจฺฉนฺทํ ปชหนฺโต เนกฺขมฺมวเสน จิตฺตํ อธิฏฺฐาตีติ – อธิฏฺฐาเน ปญฺญา จิตฺตวิวฏฺเฏ ญาณํ. พฺยาปาทํ ปชหนฺโต อพฺยาปาทวเสน จิตฺตํ อธิฏฺฐาตีติ – อธิฏฺฐาเน ปญฺญา จิตฺตวิวฏฺเฏ ญาณํ. ถินมิทฺธํ ปชหนฺโต อาโลกสญฺญาวเสน จิตฺตํ อธิฏฺฐาตีติ – อธิฏฺฐาเน ปญฺญา จิตฺตวิวฏฺเฏ ญาณํ…เป… สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต อรหตฺตมคฺควเสน จิตฺตํ อธิฏฺฐาตีติ – อธิฏฺฐาเน ปญฺญา จิตฺตวิวฏฺเฏ ญาณํ. ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา. เตน วุจฺจติ – ‘‘อธิฏฺฐาเน ปญฺญา จิตฺตวิวฏฺเฏ ญาณํ’’.

๙๘. กถํ สุญฺญเต ปญฺญา ญาณวิวฏฺเฏ ญาณํ? ‘‘จกฺขุ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา’’ติ ยถาภูตํ ชานโต [ปชานโต (สฺยา.)] ปสฺสโต จกฺขาภินิเวสโต [กามาภินิเวสโต (สฺยา.) อฏฺฐกถา โอโลเกตพฺพา] ญาณํ วิวฏฺฏตีติ – สุญฺญเต ปญฺญา ญาณวิวฏฺเฏ ญาณํ. ‘‘โสตํ สุญฺญํ…เป… ฆานํ สุญฺญํ… ชิวฺหา สุญฺญา… กาโย สุญฺโญ… มโน สุญฺโญ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา’’ติ ยถาภูตํ ชานโต ปสฺสโต มนาภินิเวสโต ญาณํ วิวฏฺฏตีติ – สุญฺญเต ปญฺญา ญาณวิวฏฺเฏ ญาณํ. ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา. เตน วุจฺจติ – ‘‘สุญฺญเต ปญฺญา ญาณวิวฏฺเฏ ญาณํ’’.

๙๙. กถํ โวสคฺเค ปญฺญา วิโมกฺขวิวฏฺเฏ ญาณํ? เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทํ โวสชฺชตีติ – โวสคฺเค ปญฺญา วิโมกฺขวิวฏฺเฏ ญาณํ. อพฺยาปาเทน พฺยาปาทํ โวสชฺชตีติ – โวสคฺเค ปญฺญา วิโมกฺขวิวฏฺเฏ ญาณํ. อาโลกสญฺญาย ถินมิทฺธํ โวสชฺชตีติ – โวสคฺเค ปญฺญา วิโมกฺขวิวฏฺเฏ ญาณํ. อวิกฺเขเปน อุทฺธจฺจํ โวสชฺชตีติ – โวสคฺเค ปญฺญา วิโมกฺขวิวฏฺเฏ ญาณํ. ธมฺมววตฺถาเนน วิจิกิจฺฉํ โวสชฺชตีติ – โวสคฺเค ปญฺญา วิโมกฺขวิวฏฺเฏ ญาณํ…เป… อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลเส โวสชฺชตีติ – โวสคฺเค ปญฺญา วิโมกฺขวิวฏฺเฏ ญาณํ. ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา. เตน วุจฺจติ – ‘‘โวสคฺเค ปญฺญา วิโมกฺขวิวฏฺเฏ ญาณํ’’.

๑๐๐. กถํ ตถฏฺเฐ ปญฺญา สจฺจวิวฏฺเฏ ญาณํ? ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺฐํ สงฺขตฏฺฐํ สนฺตาปฏฺฐํ วิปริณามฏฺฐํ ปริชานนฺโต วิวฏฺฏตีติ – ตถฏฺเฐ ปญฺญา สจฺจวิวฏฺเฏ ญาณํ. สมุทยสฺส อายูหนฏฺฐํ นิทานฏฺฐํ สญฺโญคฏฺฐํ ปลิโพธฏฺฐํ ปชหนฺโต วิวฏฺฏตีติ – ตถฏฺเฐ ปญฺญา สจฺจวิวฏฺเฏ ญาณํ. นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺฐํ วิเวกฏฺฐํ อสงฺขตฏฺฐํ อมตฏฺฐํ สจฺฉิกโรนฺโต วิวฏฺฏตีติ – ตถฏฺเฐ ปญฺญา สจฺจวิวฏฺเฏ ญาณํ. มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺฐํ เหตุฏฺฐํ ทสฺสนฏฺฐํ อาธิปเตยฺยฏฺฐํ ภาเวนฺโต วิวฏฺฏตีติ – ตถฏฺเฐ ปญฺญา สจฺจวิวฏฺเฏ ญาณํ.

สญฺญาวิวฏฺโฏ, เจโตวิวฏฺโฏ, จิตฺตวิวฏฺโฏ, ญาณวิวฏฺโฏ, วิโมกฺขวิวฏฺโฏ, สจฺจวิวฏฺโฏ. สญฺชานนฺโต วิวฏฺฏตีติ – สญฺญาวิวฏฺโฏ. เจตยนฺโต วิวฏฺฏตีติ – เจโตวิวฏฺโฏ. วิชานนฺโต วิวฏฺฏตีติ – จิตฺตวิวฏฺโฏ. ญาณํ กโรนฺโต วิวฏฺฏตีติ – ญาณวิวฏฺโฏ. โวสชฺชนฺโต วิวฏฺฏตีติ – วิโมกฺขวิวฏฺโฏ. ตถฏฺเฐ วิวฏฺฏตีติ – สจฺจวิวฏฺโฏ.

ยตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ, ตตฺถ เจโตวิวฏฺโฏ. ยตฺถ เจโตวิวฏฺโฏ, ตตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ. ยตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ เจโตวิวฏฺโฏ ตตฺถ จิตฺตวิวฏฺโฏ. ยตฺถ จิตฺตวิวฏฺโฏ, ตตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ เจโตวิวฏฺโฏ. ยตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ เจโตวิวฏฺโฏ จิตฺตวิวฏฺโฏ, ตตฺถ ญาณวิวฏฺโฏ. ยตฺถ ญาณวิวฏฺโฏ, ตตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ เจโตวิวฏฺโฏ จิตฺตวิวฏฺโฏ. ยตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ เจโตวิวฏฺโฏ จิตฺตวิวฏฺโฏ ญาณวิวฏฺโฏ, ตตฺถ วิโมกฺขวิวฏฺโฏ. ยตฺถ วิโมกฺขวิวฏฺโฏ, ตตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ เจโตวิวฏฺโฏ จิตฺตวิวฏฺโฏ ญาณวิวฏฺโฏ. ยตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ เจโตวิวฏฺโฏ จิตฺตวิวฏฺโฏ ญาณวิวฏฺโฏ วิโมกฺขวิวฏฺโฏ, ตตฺถ สจฺจวิวฏฺโฏ. ยตฺถ สจฺจวิวฏฺโฏ, ตตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ เจโตวิวฏฺโฏ จิตฺตวิวฏฺโฏ ญาณวิวฏฺโฏ วิโมกฺขวิวฏฺโฏ. ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา. เตน วุจฺจติ – ‘‘ตถฏฺเฐ ปญฺญา สจฺจวิวฏฺเฏ ญาณํ’’.

ฉวิวฏฺฏญาณนิทฺเทโส นวจตฺตาลีสโม.