๑๐. โคตฺรภุญาณนิทฺเทโส

๕๙. กถํ พหิทฺธา วุฏฺฐานวิวฏฺฏเน ปญฺญา โคตฺรภุญาณํ? อุปฺปาทํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. ปวตฺตํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. นิมิตฺตํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. อายูหนํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. ปฏิสนฺธึ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. คตึ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. นิพฺพตฺตึ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. อุปปตฺตึ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. ชาตึ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. ชรํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. พฺยาธึ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. มรณํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. โสกํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. ปริเทวํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. อุปายาสํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. พหิทฺธา สงฺขารนิมิตฺตํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. อปฺปวตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ…เป… นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ.

อุปฺปาทํ อภิภุยฺยิตฺวา อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. ปวตฺตํ อภิภุยฺยิตฺวา อปฺปวตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. นิมิตฺตํ อภิภุยฺยิตฺวา อนิมิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ …เป… พหิทฺธา สงฺขารนิมิตฺตํ อภิภุยฺยิตฺวา นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ.

อุปฺปาทา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. ปวตฺตา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. นิมิตฺตา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. อายูหนา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. ปฏิสนฺธิยา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. คติยา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. นิพฺพตฺติยา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. อุปปตฺติยา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. ชาติยา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. ชราย วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. พฺยาธิมฺหา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. มรณา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. โสกา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. ปริเทวา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. อุปายาสา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. พหิทฺธา สงฺขารนิมิตฺตา วุฏฺฐาตีติ – โคตฺรภุ. อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. อปฺปวตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ…เป… นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ.

อุปฺปาทา วุฏฺฐหิตฺวา [วุฏฺฐิตฺวา (สฺยา. ก.)] อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. ปวตฺตา วุฏฺฐหิตฺวา อปฺปวตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. นิมิตฺตา วุฏฺฐหิตฺวา อนิมิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. อายูหนา วุฏฺฐหิตฺวา อนายูหนํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. ปฏิสนฺธิยา วุฏฺฐหิตฺวา อปฺปฏิสนฺธึ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. คติยา วุฏฺฐหิตฺวา อคตึ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. นิพฺพตฺติยา วุฏฺฐหิตฺวา อนิพฺพตฺตึ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. อุปปตฺติยา วุฏฺฐหิตฺวา อนุปปตฺตึ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. ชาติยา วุฏฺฐหิตฺวา อชาตึ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. ชราย วุฏฺฐหิตฺวา อชรํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. พฺยาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา อพฺยาธึ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. มรณา วุฏฺฐหิตฺวา อมตํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. โสกา วุฏฺฐหิตฺวา อโสกํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. ปริเทวา วุฏฺฐหิตฺวา อปริเทวํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. อุปายาสา วุฏฺฐหิตฺวา อนุปายาสํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. พหิทฺธา สงฺขารนิมิตฺตา วุฏฺฐหิตฺวา นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ.

อุปฺปาทา วิวฏฺฏตีติ – โคตฺรภุ. ปวตฺตา วิวฏฺฏตีติ – โคตฺรภุ…เป… พหิทฺธา สงฺขารนิมิตฺตา วิวฏฺฏตีติ – โคตฺรภุ. อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. อปฺปวตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ…เป… นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ.

อุปฺปาทา วิวฏฺฏิตฺวา อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ. ปวตฺตา วิวฏฺฏิตฺวา อปฺปวตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ…เป… พหิทฺธา สงฺขารนิมิตฺตา วิวฏฺฏิตฺวา นิโรธํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ – โคตฺรภุ.

๖๐. กติ โคตฺรภู ธมฺมา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ? กติ โคตฺรภู ธมฺมา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ? อฏฺฐ โคตฺรภู ธมฺมา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ. ทส โคตฺรภู ธมฺมา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ.

กตเม อฏฺฐ โคตฺรภู ธมฺมา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ? ปฐมํ ฌานํ ปฏิลาภตฺถาย นีวรเณ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. ทุติยํ ฌานํ ปฏิลาภตฺถาย วิตกฺกวิจาเร อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. ตติยํ ฌานํ ปฏิลาภตฺถาย ปีตึ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. จตุตฺถํ ฌานํ ปฏิลาภตฺถาย สุขทุกฺเข อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ ปฏิลาภตฺถาย รูปสญฺญํ ปฏิฆสญฺญํ นานตฺตสญฺญํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ ปฏิลาภตฺถาย อากาสานญฺจายตนสญฺญํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ ปฏิลาภตฺถาย วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ปฏิลาภตฺถาย อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. อิเม อฏฺฐ โคตฺรภู ธมฺมา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ.

กตเม ทส โคตฺรภู ธมฺมา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ? โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิลาภตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายูหนํ ปฏิสนฺธึ คตึ นิพฺพตฺตึ อุปปตฺตึ ชาตึ ชรํ พฺยาธึ มรณํ โสกํ ปริเทวํ อุปายาสํ พหิทฺธา สงฺขารนิมิตฺตํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. โสตาปตฺติผลสมาปตฺตตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายูหนํ ปฏิสนฺธึ…เป… อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. สกทาคามิมคฺคํ ปฏิลาภตฺถาย…เป… สกทาคามิผลสมาปตฺตตฺถาย… อนาคามิมคฺคํ ปฏิลาภตฺถาย… อนาคามิผลสมาปตฺตตฺถาย… อรหตฺตมคฺคํ ปฏิลาภตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายูหนํ ปฏิสนฺธึ คตึ นิพฺพตฺตึ อุปปตฺตึ ชาตึ ชรํ พฺยาธึ มรณํ โสกํ ปริเทวํ อุปายาสํ พหิทฺธา สงฺขารนิมิตฺตํ อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. อรหตฺตผลสมาปตฺตตฺถาย… สุญฺญตวิหารสมาปตฺตตฺถาย… อนิมิตฺตวิหารสมาปตฺตตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายูหนํ ปฏิสนฺธึ…เป… อภิภุยฺยตีติ – โคตฺรภุ. อิเม ทส โคตฺรภู ธมฺมา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ.

กติ โคตฺรภู ธมฺมา กุสลา, กติ อกุสลา, กติ อพฺยากตา? ปนฺนรส โคตฺรภู ธมฺมา กุสลา, ตโย โคตฺรภู ธมฺมา อพฺยากตา. นตฺถิ โคตฺรภู ธมฺมา อกุสลาติ.

สามิสญฺจ นิรามิสํ, ปณิหิตญฺจ อปฺปณิหิตํ;

สญฺญุตฺตญฺจ วิสญฺญุตฺตํ, วุฏฺฐิตญฺจ อวุฏฺฐิตํ.

อฏฺฐ สมาธิสฺส ปจฺจยา, ทส ญาณสฺส โคจรา;

อฏฺฐารส โคตฺรภู ธมฺมา, ติณฺณํ วิโมกฺขาน ปจฺจยา.

อิเม อฏฺฐารสาการา, ปญฺญา ยสฺส ปริจฺจิตา;

กุสโล วิวฏฺเฏ วุฏฺฐาเน, นานาทิฏฺฐีสุ น กมฺปตีติ.

ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา. เตน วุจฺจติ – ‘‘พหิทฺธา วุฏฺฐานวิวฏฺฏเน ปญฺญา โคตฺรภุญาณํ’’.

โคตฺรภุญาณนิทฺเทโส ทสโม.