๑๗. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทโส

๙๓. อิทมโวจ ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย, ปริจารกโสฬสานํ [ปริจาริตโสฬสนฺนํ (สฺยา. ก.)] พฺราหฺมณานํ อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสิ.

อิทมโวจ ภควาติ อิทํ ปารายนํ อโวจ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อิทมโวจ ภควา. มคเธสุ วิหรนฺโตติ มคธนามเก ชนปเท วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโต. ปาสาณเก เจติเยติ ปาสาณกเจติยํ วุจฺจติ พุทฺธาสนนฺติ – มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย. ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานนฺติ ปิงฺคิโย [สิงฺคิโย (ก.)] พฺราหฺมโณ พาวริสฺส พฺราหฺมณสฺส ปทฺโธ ปทฺธจโร ปริจารโก [ปริจาริโก (สฺยา. ก.)] สิสฺโส. ปิงฺคิเยน [เตน (ก.)] เต โสฬสาติ – เอวมฺปิ ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ. อถ วา, เต โสฬส พฺราหฺมณา พุทฺธสฺส ภควโต ปทฺธา ปทฺธจรา ปริจารกา สิสฺสาติ – เอวมฺปิ ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ.

อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสีติ. อชฺฌิฏฺโฐติ อชฺฌิฏฺโฐ อชฺเฌสิโต. ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐติ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุจฺฉิโต ปุจฺฉิโต ยาจิโต ยาจิโต อชฺเฌสิโต อชฺเฌสิโต ปสาทิโต ปสาทิโต. ปญฺหํ พฺยากาสีติ ปญฺหํ พฺยากาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอากาสิ ปกาเสสีติ – อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสิ. เตเนตํ วุจฺจติ –

‘‘อิทมโวจ ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย, ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสี’’ติ.

๙๔. เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ. ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ. ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ‘‘ปารายน’’นฺเตว อธิวจนํ.

เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺสาติ เอกเมกสฺส เจปิ อชิตปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ติสฺสเมตฺเตยฺยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ปุณฺณกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ เมตฺตคูปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โธตกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ อุปสีวปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ นนฺทกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ เหมกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โตเทยฺยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ กปฺปปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ชตุกณฺณิปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ภทฺราวุธปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ อุทยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โปสาลปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โมฆราชปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ปิงฺคิยปญฺหสฺสาติ – เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส.

อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ เสฺวว ปโญฺห ธมฺโม, วิสชฺชนํ [วิสฺสชฺชนํ (ก.)] อตฺโถติ อตฺถํ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – อตฺถมญฺญาย. ธมฺมมญฺญายาติ ธมฺมํ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – ธมฺมมญฺญายาติ – อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย. ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺยาติ สมฺมาปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนฺวตฺถปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺเชยฺยาติ – ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย. คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารนฺติ ชรามรณสฺส ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฺปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารนฺติ ชรามรณสฺส ปารํ คจฺเฉยฺย, ปารํ อธิคจฺเฉยฺย, ปารํ อธิผสฺเสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ. ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ อิเม ธมฺมา ปารงฺคมนียา. ปารํ ปาเปนฺติ ปารํ สมฺปาเปนฺติ ปารํ สมนุปาเปนฺติ, ชรามณสฺส ตรณาย [ตารณาย (สฺยา.)] สํวตฺตนฺตีติ – ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ.

ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺสาติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานาติ – ตสฺมา. อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺสาติ อิมสฺส ปารายนสฺสาติ – ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส. ปารายนนฺเตว อธิวจนนฺติ ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. อยนํ วุจฺจติ มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. อธิวจนนฺติ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ – ปารายนนฺเตว อธิวจนํ. เตเนตํ วุจฺจติ –

‘‘เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ. ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ. ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ‘ปารายน’นฺเตว อธิวจน’’นฺติ.

๙๕. อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย, ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู;

โธตโก อุปสีโว จ, นนฺโท จ อถ เหมโก.

๙๖. โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย, ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต;

ภทฺราวุโธ อุทโย จ, โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ;

โมฆราชา จ เมธาวี, ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ.

๙๗. เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ, สมฺปนฺนจรณํ อิสึ;

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปเญฺห, พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุํ.

เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุนฺติ. เอเตติ โสฬส ปารายนิยา พฺราหฺมณา. พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต พเลสุ จ วสีภาวํ. พุทฺโธติ เกนฏฺเฐน พุทฺโธ? พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ, สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธ, สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธ, อภิญฺเญยฺยตาย พุทฺโธ, วิสวิตาย พุทฺโธ, ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธ, นิรุปเลปสงฺขาเตน พุทฺโธ, เอกนฺตวีตราโคติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโทโสติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโมโหติ พุทฺโธ, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ พุทฺโธ, เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธ, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธ, อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภาติ พุทฺโธ. พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ น ปิตรา กตํ น ภาตรา กตํ น ภคินิยา กตํ น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ น เทวตาหิ กตํ. วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุนฺติ เอเต พุทฺธํ อุปาคมึสุ อุปสงฺกมึสุ ปยิรุปาสึสุ ปริปุจฺฉึสุ ปริปญฺหึสูติ – เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ.

สมฺปนฺนจรณํ อิสินฺติ จรณํ วุจฺจติ สีลาจารนิพฺพตฺติ. สีลสํวโรปิ จรณํ, อินฺทฺริยสํวโรปิ จรณํ, โภชเน มตฺตญฺญุตาปิ จรณํ, ชาคริยานุโยโคปิ จรณํ, สตฺตปิ สทฺธมฺมา จรณํ, จตฺตาริปิ ฌานานิ จรณํ. สมฺปนฺนจรณนฺติ สมฺปนฺนจรณํ เสฏฺฐจรณํ วิเสฏฺฐจรณํ [วิสิฏฺฐจรณํ (ก.)] ปาโมกฺขจรณํ อุตฺตมจรณํ ปวรจรณํ. อิสีติ อิสิ ภควา มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ อิสิ…เป… มเหสกฺเขหิ วา สตฺเตหิ เอสิโต คเวสิโต ปริเยสิโต – ‘‘กหํ พุทฺโธ, กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว กหํ นราสโภ’’ติ – อิสีติ – สมฺปนฺนจรณํ อิสึ.

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปเญฺหติ. ปุจฺฉนฺตาติ ปุจฺฉนฺตา ยาจนฺตา อชฺเฌสนฺตา ปสาเทนฺตา. นิปุเณ ปเญฺหติ คมฺภีเร ทุทฺทเส ทุรนุโพเธ สนฺเต ปณีเต อตกฺกาวจเร นิปุเณ ปณฺฑิตเวทนีเย ปเญฺหติ – ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปเญฺห.

พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุนฺติ. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. เสฏฺฐนฺติ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ พุทฺธํ อุปาคมุํ อุปาคมึสุ อุปสงฺกมึสุ ปยิรุปาสึสุ ปริปุจฺฉึสุ ปริปญฺหึสูติ – พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุํ. เตเนตํ วุจฺจติ –

‘‘เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ, สมฺปนฺนจรณํ อิสึ;

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปเญฺห, พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุ’’นฺติ.

๙๘. เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ, ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถํ;

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน, โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิ.

เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสีติ. เตสนฺติ โสฬสานํ ปารายนิยานํ พฺราหฺมณานํ. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. ปพฺยากาสีติ เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ.

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถนฺติ. ปญฺหํ ปุฏฺโฐติ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ปุจฺฉิโต ยาจิโต อชฺเฌสิโต ปสาทิโต. ยถาตถนฺติ ยถา อาจิกฺขิตพฺพํ ตถา อาจิกฺขิ, ยถา เทสิตพฺพํ ตถา เทเสสิ, ยถา ปญฺญเปตพฺพํ ตถา ปญฺญเปสิ, ยถา ปฏฺฐเปตพฺพํ ตถา ปฏฺฐเปสิ, ยถา วิวริตพฺพํ ตถา วิวริ, ยถา วิภชิตพฺพํ ตถา วิภชิ, ยถา อุตฺตานีกาตพฺพํ ตถา อุตฺตานีอกาสิ, ยถา ปกาสิตพฺพํ ตถา ปกาเสสีติ – ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถํ.

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณนาติ ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน อาจิกฺขเนน เทสเนน ปญฺญปเนน ปฏฺฐปเนน วิวรเณน วิภชเนน อุตฺตานีกมฺเมน ปกาสเนนาติ – ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน.

โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนีติ. โตเสสีติ โตเสสิ วิโตเสสิ ปสาเทสิ อาราเธสิ อตฺตมเน อกาสิ. พฺราหฺมเณติ โสฬส ปารายนิเย พฺราหฺมเณ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนีติ – โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิ. เตเนตํ วุจฺจติ –

‘‘เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ, ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถํ;

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน, โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนี’’ติ.

๙๙. เต โตสิตา จกฺขุมตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

พฺรหฺมจริยมจรึสุ, วรปญฺญสฺส สนฺติเก.

เต โตสิตา จกฺขุมตาติ. เตติ โสฬส ปารายนิยา พฺราหฺมณา. โตสิตาติ โตสิตา วิโตสิตา ปสาทิตา อาราธิตา อตฺตมนา กตาติ – เต โตสิตา. จกฺขุมตาติ ภควา ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา – มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ทิพฺพจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ปญฺญาจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, พุทฺธจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมา. กถํ ภควา มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา…เป… เอวํ ภควา สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมาติ – เต โตสิตา จกฺขุมตา.

พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนาติ. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. อาทิจฺจพนฺธุนาติ อาทิจฺโจ วุจฺจติ สูริโย. โส โคตโม โคตฺเตน, ภควาปิ โคตโม โคตฺเตน, ภควา สูริยสฺส โคตฺตญาตโก โคตฺตพนฺธุ. ตสฺมา พุทฺโธ อาทิจฺจพนฺธูติ – พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา.

พฺรหฺมจริยมจรึสูติ พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อสทฺธมฺมสมาปตฺติยา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี วิรมณํ อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต. อปิ จ, นิปฺปริยายวเสน พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธิ. พฺรหฺมจริยมจรึสูติ พฺรหฺมจริยํ จรึสุ อจรึสุ สมาทาย วตฺตึสูติ – พฺรหฺมจริยมจรึสุ.

วรปญฺญสฺส สนฺติเกติ วรปญฺญสฺส อคฺคปญฺญสฺส เสฏฺฐปญฺญสฺส วิเสฏฺฐปญฺญสฺส ปาโมกฺขปญฺญสฺส อุตฺตมปญฺญสฺส ปวรปญฺญสฺส. สนฺติเกติ สนฺติเก สามนฺตา อาสนฺเน อวิทูเร อุปกฏฺเฐติ – วรปญฺญสฺส สนฺติเก. เตเนตํ วุจฺจติ –

‘‘เต โตสิตา จกฺขุมตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

พฺรหฺมจริยมจรึสุ, วรปญฺญสฺส สนฺติเก’’ติ.

๑๐๐. เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส, ยถา พุทฺเธน เทสิตํ;

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉ ปารํ อปารโต.

เอกเมกสฺส ปญฺหสฺสาติ เอกเมกสฺส อชิตปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส ติสฺสเมตฺเตยฺยปญฺหสฺส…เป… เอกเมกสฺส ปิงฺคิยปญฺหสฺสาติ – เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส.

ยถา พุทฺเธน เทสิตนฺติ. พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. ยถา พุทฺเธน เทสิตนฺติ ยถา พุทฺเธน อาจิกฺขิตํ เทสิตํ ปญฺญปิตํ ปฏฺฐปิตํ วิวริตํ วิภชิตํ [วิภตฺตํ (สฺยา.)] อุตฺตานีกตํ ปกาสิตนฺติ – ยถา พุทฺเธน เทสิตํ.

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺยาติ สมฺมาปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนฺวตฺถปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺเชยฺยาติ – ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย.

คจฺเฉ ปารํ อปารโตติ ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ; อปารํ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. คจฺเฉ ปารํ อปารโตติ อปารโต ปารํ คจฺเฉยฺย, ปารํ อธิคจฺเฉยฺย, ปารํ ผสฺเสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – คจฺเฉ ปารํ อปารโต. เตเนตํ วุจฺจติ –

‘‘เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส, ยถา พุทฺเธน เทสิตํ;

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉ ปารํ อปารโต’’ติ.

๑๐๑. อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย, ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ;

มคฺโค โส ปารํ คมนาย, ตสฺมา ปารายนํ อิติ.

อปารา ปารํ คจฺเฉยฺยาติ อปารํ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ; ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อปารา ปารํ คจฺเฉยฺยาติ อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย, ปารํ อธิคจฺเฉยฺย, ปารํ ผสฺเสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย.

ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมนฺติ มคฺคมุตฺตมํ วุจฺจติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. มคฺคมุตฺตมนฺติ มคฺคํ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ. ภาเวนฺโตติ ภาเวนฺโต อาเสวนฺโต พหุลีกโรนฺโตติ – ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ.

มคฺโค โส ปารํ คมนายาติ –

มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช [อทฺโธ (ก.)], อญฺชสํ วฏุมายนํ;

นาวา อุตฺตรเสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม [สงฺคโม (สฺยา. ก.) ปสฺส-ธาตุมาลายํ มคฺคธาตุวณฺณนายํ].

ปารํ คมนายาติ ปารํ คมนาย ปารํ สมฺปาปนาย ปารํ สมนุปาปนาย ชรามรณสฺส ตรณายาติ – มคฺโค โส ปารํ คมนาย.

ตสฺมา ปารายนํ อิตีติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา. ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. อยนํ วุจฺจติ มคฺโค. อิตีติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิตีติ – ตสฺมา ปารายนํ อิติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

‘‘อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย, ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ;

มคฺโค โส ปารํ คมนาย, ตสฺมา ปารายนํ อิตี’’ติ.

ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทโส สตฺตรสโม.