๑๒. จูฬวิยูหสุตฺตนิทฺเทโส

อถ จูฬวิยูหสุตฺตนิทฺเทสํ วกฺขติ –

๑๑๓. สกํ สกํ ทิฏฺฐิปริพฺพสานา, วิคฺคยฺห นานา กุสลา วทนฺติ;

โย เอวํ ชานาติ [เอวํ ปชานาติ (สี.)] ส เวทิ ธมฺมํ, อิทํ ปฏิกฺโกสมเกวลี โส.

สกํ สกํ ทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ. สนฺเตเก สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐิคติกา; เต ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคตานํ อญฺญตรญฺญตรํ ทิฏฺฐิคตํ คเหตฺวา อุคฺคเหตฺวา คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวา สกาย สกาย ทิฏฺฐิยา วสนฺติ สํวสนฺติ อาวสนฺติ ปริวสนฺติ. ยถา อคาริกา ฆเรสุ วสนฺติ, สาปตฺติกา วา อาปตฺตีสุ วสนฺติ, สกิเลสา วา กิเลเสสุ วสนฺติ; เอวเมว สนฺเตเก สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐิคติกา, เต ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคตานํ อญฺญตรญฺญตรํ ทิฏฺฐิคตํ คเหตฺวา อุคฺคเหตฺวา คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวา สกาย สกาย ทิฏฺฐิยา วสนฺติ สํวสนฺติ อาวสนฺติ ปริวสนฺตีติ – สกํ สกํ ทิฏฺฐิปริพฺพสานา.

วิคฺคยฺห นานา กุสลา วทนฺตีติ. วิคฺคยฺหาติ คเหตฺวา อุคฺคเหตฺวา คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวา นานา วทนฺติ วิวิธํ วทนฺติ อญฺโญญฺญํ วทนฺติ ปุถุ [ปุถุํ (สี.)] วทนฺติ, น เอกํ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. กุสลาติ กุสลวาทา ปณฺฑิตวาทา ถิรวาทา ญายวาทา เหตุวาทา ลกฺขณวาทา การณวาทา ฐานวาทา สกาย ลทฺธิยาติ – วิคฺคยฺห นานา กุสลา วทนฺติ.

โย เอวํ ชานาติ ส เวทิ ธมฺมนฺติ. โย อิมํ [อิทํ (สี. ก.)] ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ ชานาติ โส ธมฺมํ เวทิ อญฺญาสิ อปสฺสิ ปฏิวิชฺฌีติ – โย เอวํ ชานาติ ส เวทิ ธมฺมํ.

อิทํ ปฏิกฺโกสมเกวลี โสติ. โย อิมํ ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ ปฏิกฺโกสติ, อเกวลี โส อสมตฺโต โส อปริปุณฺโณ โส หีโน นิหีโน โอมโก ลามโก ฉตุกฺโก ปริตฺโตติ – อิทํ ปฏิกฺโกสมเกวลี โส.

เตนาห โส นิมฺมิโต –

‘‘สกํ สกํ ทิฏฺฐิปริพฺพสานา, วิคฺคยฺห นานา กุสลา วทนฺติ;

โย เอวํ ชานาติ ส เวทิ ธมฺมํ, อิทํ ปฏิกฺโกสมเกวลี โส’’ติ.

๑๑๔. เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ, พาโล ปโร อกฺกุสโลติ จาหุ;

สจฺโจ นุ วาโท กตโม อิเมสํ, สพฺเพว หีเม กุสลาวทานา.

เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺตีติ. เอวํ คเหตฺวา อุคฺคเหตฺวา คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวา วิวาทยนฺติ, กลหํ กโรนฺติ, ภณฺฑนํ กโรนฺติ, วิคฺคหํ กโรนฺติ, วิวาทํ กโรนฺติ, เมธคํ กโรนฺติ – ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ…เป… นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสี’’ติ – เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ.

พาโล ปโร อกฺกุสโลติ จาหูติ. ปโร พาโล หีโน นิหีโน โอมโก ลามโก ฉตุกฺโก ปริตฺโต อกุสโล อวิทฺวา อวิชฺชาคโต อญฺญาณี อวิภาวี ทุปฺปญฺโญติ, เอวมาหํสุ เอวํ กเถนฺติ เอวํ ภณนฺติ เอวํ ทีปยนฺติ เอวํ โวหรนฺตีติ – พาโล ปโร อกฺกุสโลติ จาหุ.

สจฺโจ นุ วาโท กตโม อิเมสนฺติ. อิเมสํ สมณพฺราหฺมณานํ วาโท กตโม สจฺโจ ตจฺโฉ ตโถ ภูโต ยาถาโว อวิปรีโตติ – สจฺโจ นุ วาโท กตโม อิเมสํ.

สพฺเพว หีเม กุสลาวทานาติ. สพฺเพวิเม สมณพฺราหฺมณา กุสลวาทา ปณฺฑิตวาทา ถิรวาทา ญายวาทา เหตุวาทา ลกฺขณวาทา การณวาทา ฐานวาทา สกาย ลทฺธิยาติ – สพฺเพว หีเม กุสลาวทานา.

เตนาห โส นิมฺมิโต –

‘‘เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ, พาโล ปโร อกฺกุสโลติ จาหุ;

สจฺโจ นุ วาโท กตโม อิเมสํ, สพฺเพว หีเม กุสลาวทานา’’ติ.

๑๑๕. ปรสฺส เจ ธมฺมมนานุชานํ, พาโลมโก โหติ นิหีนปญฺโญ;

สพฺเพว พาลา สุนิหีนปญฺญา, สพฺเพวิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา.

ปรสฺส เจ ธมฺมมนานุชานนฺติ. ปรสฺส ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ อนานุชานนฺโต อนานุปสฺสนฺโต อนานุมนนฺโต อนานุมญฺญนฺโต อนานุโมทนฺโตติ – ปรสฺส เจ ธมฺมมนานุชานํ.

พาโลมโก โหติ นิหีนปญฺโญติ. ปโร พาโล โหติ หีโน นิหีโน โอมโก ลามโก ฉตุกฺโก ปริตฺโต, หีนปญฺโญ นิหีนปญฺโญ โอมกปญฺโญ ลามกปญฺโญ ฉตุกฺกปญฺโญ ปริตฺตปญฺโญติ – พาโลมโก โหติ นิหีนปญฺโญ.

สพฺเพว พาลา สุนิหีนปญฺญาติ. สพฺเพวิเม สมณพฺราหฺมณา พาลา หีนา นิหีนา โอมกา ลามกา ฉตุกฺกา ปริตฺตา, สพฺเพว หีนปญฺญา นิหีนปญฺญา โอมกปญฺญา ลามกปญฺญา ฉตุกฺกปญฺญา ปริตฺตปญฺญาติ – สพฺเพว พาลา สุนิหีนปญฺญา.

สพฺเพวิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ. สพฺเพวิเม สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐิคติกา; เต ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคตานํ อญฺญตรญฺญตรํ ทิฏฺฐิคตํ คเหตฺวา อุคฺคเหตฺวา คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวา สกาย สกาย ทิฏฺฐิยา วสนฺติ สํวสนฺติ อาวสนฺติ ปริวสนฺติ. ยถา อคาริกา วา ฆเรสุ วสนฺติ, สาปตฺติกา วา อาปตฺตีสุ วสนฺติ, สกิเลสา วา กิเลเสสุ วสนฺติ; เอวเมว สพฺเพวิเม สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐิคติกา…เป… ปริวสนฺตีติ – สพฺเพวิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา.

เตนาห ภควา –

‘‘ปรสฺส เจ ธมฺมมนานุชานํ, พาโลมโก โหติ นิหีนปญฺโญ;

สพฺเพว พาลา สุนิหีนปญฺญา, สพฺเพวิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา’’ติ.

๑๑๖. สนฺทิฏฺฐิยา เจว นวีวทาตา, [เจวนเววทาตา (สี.), เจ ปน วิวทาตา (สฺยา.)] สํสุทฺธปญฺญา กุสลา มุตีมา;

น เตสํ โกจิ ปริหีนปญฺโญ, ทิฏฺฐี หิ เตสมฺปิ ตถา สมตฺตา.

สนฺทิฏฺฐิยา เจว นวีวทาตาติ. สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา อนวีวทาตา อโวทาตา อปริโยทาตา สํกิลิฏฺฐา สํกิเลสิกาติ – สนฺทิฏฺฐิยา เจว นวีวทาตา.

สํสุทฺธปญฺญา กุสลา มุตีมาติ. สุทฺธปญฺญา วิสุทฺธปญฺญา ปริสุทฺธปญฺญา โวทาตปญฺญา ปริโยทาตปญฺญา. อถ วา สุทฺธทสฺสนา วิสุทฺธทสฺสนา ปริสุทฺธทสฺสนา โวทาตทสฺสนา ปริโยทาตทสฺสนาติ – สํสุทฺธปญฺญา. กุสลาติ กุสลา ปณฺฑิตา ปญฺญวนฺโต อิทฺธิมนฺโต ญาณิโน วิภาวิโน เมธาวิโนติ – สํสุทฺธปญฺญา กุสลา. มุตีมาติ มุติมา ปณฺฑิตา ปญฺญวนฺโต อิทฺธิมนฺโต ญาณิโน วิภาวิโน เมธาวิโนติ – สํสุทฺธปญฺญา กุสลา มุตีมา.

เตสํ น โกจิ ปริหีนปญฺโญติ. เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ น โกจิ หีนปญฺโญ นิหีนปญฺโญ โอมกปญฺโญ ลามกปญฺโญ ฉตุกฺกปญฺโญ ปริตฺตปญฺโญ อตฺถิ. สพฺเพว เสฏฺฐปญฺญา วิสิฏฺฐปญฺญา ปาโมกฺขปญฺญา อุตฺตมปญฺญา ปวรปญฺญาติ – เตสํ น โกจิ ปริหีนปญฺโญ.

ทิฏฺฐี หิ เตสมฺปิ ตถา สมตฺตาติ. เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ ทิฏฺฐิ ตถา สมตฺตา สมาทินฺนา คหิตา ปรามฏฺฐา อภินิวิฏฺฐา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตาติ – ทิฏฺฐี หิ เตสมฺปิ ตถา สมตฺตา.

เตนาห ภควา –

‘‘สนฺทิฏฺฐิยา เจว นวีวทาตา, สํสุทฺธปญฺญา กุสลา มุตีมา;

เตสํ น โกจิ ปริหีนปญฺโญ, ทิฏฺฐี หิ เตสมฺปิ ตถา สมตฺตา’’ติ.

๑๑๗. น วาหเมตํ ตถิยนฺติ [ตถิวนฺติ (สฺยา.)] พฺรูมิ, ยมาหุ พาลา มิถุ อญฺญมญฺญํ;

สกํ สกํ ทิฏฺฐิมกํสุ สจฺจํ, ตสฺมา หิ พาโลติ ปรํ ทหนฺติ.

น วาหเมตํ ตถิยนฺติ พฺรูมีติ. นาติ ปฏิกฺเขโป. เอตนฺติ ‘‘ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิ นาหํ เอตํ ตจฺฉํ ตถํ ภูตํ ยาถาวํ อวิปรีต’’นฺติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – น วาหเมตํ ตถิยนฺติ พฺรูมิ.

ยมาหุ พาลา มิถุ อญฺญมญฺญนฺติ. มิถูติ เทฺว ชนา, เทฺว กลหการกา, เทฺว ภณฺฑนการกา, เทฺว ภสฺสการกา, เทฺว วิวาทการกา, เทฺว อธิกรณการกา, เทฺว วาทิโน, เทฺว สลฺลปกา; เต อญฺญมญฺญํ พาโล [พาลโต (สี. ก.) เอวมญฺเญสุ ฉปฺปเทสุปิ โตปจฺจยนฺตวเสน] หีโน นิหีโน โอมโก ลามโก ฉตุกฺโก ปริตฺโตติ, เอวมาหํสุ เอวํ กเถนฺติ เอวํ ภณนฺติ เอวํ ทีปยนฺติ เอวํ โวหรนฺตีติ – ยมาหุ พาลา มิถุ อญฺญมญฺญํ.

สกํ สกํ ทิฏฺฐิมกํสุ สจฺจนฺติ. ‘‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ – สกํ สกํ ทิฏฺฐิมกํสุ สจฺจํ. ‘‘อสสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ…เป… ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ – สกํ สกํ ทิฏฺฐิมกํสุ สจฺจํ.

ตสฺมา หิ พาโลติ ปรํ ทหนฺตีติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา ปรํ พาโล หีโน นิหีโน โอมโก ลามโก ฉตุกฺโก ปริตฺโตติ ทหนฺติ ปสฺสนฺติ ทกฺขนฺติ โอโลเกนฺติ นิชฺฌายนฺติ อุปปริกฺขนฺตีติ – ตสฺมา หิ พาโลติ ปรํ ทหนฺติ.

เตนาห ภควา –

‘‘น วาหเมตํ ตถิยนฺติ พฺรูมิ, ยมาหุ พาลา มิถุ อญฺญมญฺญํ;

สกํ สกํ ทิฏฺฐิมกํสุ สจฺจํ, ตสฺมา หิ พาโลติ ปรํ ทหนฺตี’’ติ.

๑๑๘. ยมาหุ สจฺจํ ตถิยนฺติ เอเก, ตมาหุ อญฺเญปิ [อญฺเญ (สี. ก.)] ตุจฺฉํ มุสาติ;

เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ, กสฺมา น เอกํ สมณา วทนฺติ.

ยมาหุ สจฺจํ ตถิยนฺติ เอเกติ. ยํ ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ เอเก สมณพฺราหฺมณา ‘‘อิทํ สจฺจํ ตจฺฉํ ตถํ ภูตํ ยาถาวํ อวิปรีต’’นฺติ, เอวมาหํสุ เอวํ กเถนฺติ เอวํ ภณนฺติ เอวํ ทีปยนฺติ เอวํ โวหรนฺตีติ – ยมาหุ สจฺจํ ตถิยนฺติ เอเก.

ตมาหุ อญฺเญปิ ตุจฺฉํ มุสาตีติ. ตเมว ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ เอเก สมณพฺราหฺมณา ‘‘ตุจฺฉํ เอตํ, มุสา เอตํ, อภูตํ เอตํ, อลิกํ เอตํ, อยาถาวํ เอต’’นฺติ, เอวมาหํสุ เอวํ กเถนฺติ เอวํ ภณนฺติ เอวํ ทีปยนฺติ เอวํ โวหรนฺตีติ – ตมาหุ อญฺเญปิ ตุจฺฉํ มุสาติ.

กสฺมา น เอกํ สมณา วทนฺตีติ. กสฺมาติ กสฺมา กึการณา กึเหตุ กึปจฺจยา กึนิทานา กึสมุทยา กึชาติกา กึปภวา น เอกํ วทนฺติ นานา วทนฺติ วิวิธํ วทนฺติ อญฺโญญฺญํ [อญฺโญญฺเญ (ก.)] วทนฺติ ปุถุ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – กสฺมา น เอกํ สมณา วทนฺติ.

เตนาห โส นิมฺมิโต –

‘‘ยมาหุ สจฺจํ ตถิยนฺติ เอเก, ตมาหุ อญฺเญปิ ตุจฺฉํ มุสาติ;

เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ, กสฺมา น เอกํ สมณา วทนฺตี’’ติ.

๑๑๙. เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุตียมตฺถิ, ยสฺมึ ปชา โน วิวเท ปชานํ;

นานา เต สจฺจานิ สยํ ถุนนฺติ, ตสฺมา น เอกํ สมณา วทนฺติ.

เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุตียมตฺถีติ. เอกํ สจฺจํ วุจฺจติ ทุกฺขนิโรโธ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อถ วา เอกํ สจฺจํ วุจฺจติ – มคฺคสจฺจํ, นิยฺยานสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธีติ – เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุตียมตฺถิ.

ยสฺมึ ปชา โน วิวเท ปชานนฺติ. ยสฺมินฺติ ยสฺมึ สจฺเจ. ปชาติ สตฺตาธิวจนํ. ปชานนฺติ [ปชานํ (สี. ก.), ปชา (สฺยา.)] ยํ สจฺจํ ปชานนฺตา อาชานนฺตา วิชานนฺตา ปฏิวิชานนฺตา ปฏิวิชฺฌนฺตา น กลหํ กเรยฺยุํ, น ภณฺฑนํ กเรยฺยุํ, น วิคฺคหํ กเรยฺยุํ, น วิวาทํ กเรยฺยุํ, น เมธคํ กเรยฺยุํ, กลหํ ภณฺฑนํ วิคฺคหํ วิวาทํ เมธคํ ปชเหยฺยุํ, วิโนเทยฺยุํ, พฺยนฺตึ กเรยฺยุํ [พฺยนฺตีกเรยฺยุํ (สี. สฺยา.)], อนภาวํ คเมยฺยุนฺติ – ยสฺมึ ปชา โน วิวเท ปชานํ.

นานา เต สจฺจานิ สยํ ถุนนฺตีติ. นานา เต สจฺจานิ สยํ ถุนนฺติ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ‘‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ สยํ ถุนนฺติ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ‘‘อสสฺสโต โลโก…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ สยํ ถุนนฺติ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – นานา เต สจฺจานิ สยํ ถุนนฺติ.

ตสฺมา น เอกํ สมณา วทนฺตีติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา น เอกํ วทนฺติ นานา วทนฺติ วิวิธํ วทนฺติ อญฺโญญฺญํ วทนฺติ ปุถุ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – ตสฺมา น เอกํ สมณา วทนฺติ.

เตนาห ภควา –

‘‘เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุตียมตฺถิ, ยสฺมึ ปชา โน วิวเท ปชานํ;

นานา เต สจฺจานิ สยํ ถุนนฺติ, ตสฺมา น เอกํ สมณา วทนฺตี’’ติ.

๑๒๐. กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา, ปวาทิยาเส กุสลาวทานา;

สจฺจานิ สุตานิ พหูนิ นานา, อุทาหุ เต ตกฺกมนุสฺสรนฺติ.

กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานาติ. กสฺมาติ กสฺมา กึการณา กึเหตุ กึปจฺจยา กึนิทานา สจฺจานิ นานา [นานานิ (ก.)] วทนฺติ, วิวิธานิ วทนฺติ, อญฺโญญฺญานิ วทนฺติ, ปุถูนิ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา.

ปวาทิยาเส กุสลาวทานาติ. ปวาทิยาเสติ วิปฺปวทนฺตีติปิ ปวาทิยาเส. อถ วา สกํ สกํ ทิฏฺฐิคตํ ปวทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ‘‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ ปวทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ‘‘อสสฺสโต โลโก…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ ปวทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. กุสลาวทานาติ กุสลวาทา ปณฺฑิตวาทา ถิรวาทา ญายวาทา เหตุวาทา ลกฺขณวาทา การณวาทา ฐานวาทา สกาย ลทฺธิยาติ – ปวาทิยาเส กุสลาวทานา.

สจฺจานิ สุตานิ พหูนิ นานาติ สจฺจานิ สุตานิ พหุกานิ นานานิ วิวิธานิ อญฺโญญฺญานิ ปุถูนีติ – สจฺจานิ สุตานิ พหูนิ นานา.

อุทาหุ เต ตกฺกมนุสฺสรนฺตีติ อุทาหุ ตกฺเกน สงฺกปฺเปน ยายนฺติ นียนฺติ วุยฺหนฺติ สํหรียนฺตีติ. เอวมฺปิ อุทาหุ เต ตกฺกมนุสฺสรนฺติ. อถ วา ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํ ปฏิภานํ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ. เอวมฺปิ อุทาหุ เต ตกฺกมนุสฺสรนฺติ.

เตนาห โส นิมฺมิโต –

‘‘กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา, ปวาทิยาเส กุสลาวทานา;

สจฺจานิ สุตานิ พหูนิ นานา, อุทาหุ เต ตกฺกมนุสฺสรนฺตี’’ติ.

๑๒๑. น เหว สจฺจานิ พหูนิ นานา, อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจานิ โลเก;

ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหุ.

น เหว สจฺจานิ พหูนิ นานาติ น เหว สจฺจานิ พหุกานิ นานานิ วิวิธานิ อญฺโญญฺญานิ ปุถูนีติ – น เหว สจฺจานิ พหูนิ นานา.

อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจานิ โลเกติ อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจคฺคาหา เอกญฺเญว สจฺจํ โลเก กถียติ ภณียติ ทีปียติ โวหรียติ – ทุกฺขนิโรโธ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อถ วา เอกํ สจฺจํ วุจฺจติ มคฺคสจฺจํ, นิยฺยานสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ …เป… สมฺมาสมาธีติ – อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจานิ โลเก.

ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหูติ. ตกฺกํ วิตกฺกํ สงฺกปฺปํ ตกฺกยิตฺวา วิตกฺกยิตฺวา สงฺกปฺปยิตฺวา ทิฏฺฐิคตานิ ชเนนฺติ สญฺชเนนฺติ นิพฺพตฺเตนฺติ อภินิพฺพตฺเตนฺติ. ทิฏฺฐิคตานิ ชเนตฺวา สญฺชเนตฺวา นิพฺพตฺเตตฺวา อภินิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘มยฺหํ สจฺจํ ตุยฺหํ มุสา’’ติ, เอวมาหํสุ เอวํ กเถนฺติ เอวํ ภณนฺติ เอวํ ทีปยนฺติ เอวํ โวหรนฺตีติ – ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหุ.

เตนาห ภควา –

‘‘น เหว สจฺจานิ พหูนิ นานา, อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจานิ โลเก;

ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหู’’ติ.

๑๒๒. ทิฏฺเฐ สุเต สีลวเต มุเต วา, เอเต จ [เอเตสุ (สี.)] นิสฺสาย วิมานทสฺสี;

วินิจฺฉเย ฐตฺวา ปหสฺสมาโน, พาโล ปโร อกฺกุสโลติ จาห.

ทิฏฺเฐ สุเต สีลวเต มุเต วา, เอเต จ นิสฺสาย วิมานทสฺสีติ. ทิฏฺฐํ วา ทิฏฺฐสุทฺธึ วา, สุตํ วา สุตสุทฺธึ วา, สีลํ วา สีลสุทฺธึ วา, วตํ วา วตสุทฺธึ วา, มุตํ วา มุตสุทฺธึ วา นิสฺสาย อุปนิสฺสาย คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวาติ – ทิฏฺเฐ สุเต สีลวเต มุเต วา. เอเต จ นิสฺสาย วิมานทสฺสีติ. น สมฺมาเนตีติปิ วิมานทสฺสี. อถ วา โทมนสฺสํ ชเนตีติปิ วิมานทสฺสีติ – ทิฏฺเฐ สุเต สีลวเต มุเต วา เอเต จ นิสฺสาย วิมานทสฺสี.

วินิจฺฉเย ฐตฺวา ปหสฺสมาโนติ. วินิจฺฉยา วุจฺจนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. ทิฏฺฐิวินิจฺฉเย วินิจฺฉยทิฏฺฐิยา ฐตฺวา ปติฏฺฐหิตฺวา คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวาติ – วินิจฺฉเย ฐตฺวา. ปหสฺสมาโนติ ตุฏฺโฐ โหติ หฏฺโฐ ปหฏฺโฐ อตฺตมโน ปริปุณฺณสงฺกปฺโป. อถ วา ทนฺตวิทํสกํ ปหสฺสมาโนติ – วินิจฺฉเย ฐตฺวา ปหสฺสมาโน.

พาโล ปโร อกฺกุสโลติ จาหาติ. ปโร พาโล หีโน นิหีโน โอมโก ลามโก ฉตุกฺโก ปริตฺโต อกุสโล อวิทฺวา อวิชฺชาคโต อญฺญาณี อวิภาวี อเมธาวี ทุปฺปญฺโญติ, เอวมาห เอวํ กเถติ เอวํ ภณติ เอวํ ทีปยติ เอวํ โวหรตีติ – พาโล ปโร อกฺกุสโลติ จาห.

เตนาห ภควา –

‘‘ทิฏฺเฐ สุเต สีลวเต มุเต วา, เอเต จ นิสฺสาย วิมานทสฺสี;

วินิจฺฉเย ฐตฺวา ปหสฺสมาโน, พาโล ปโร อกฺกุสโลติ จาหา’’ติ.

๑๒๓. เยเนว พาโลติ ปรํ ทหาติ, เตนาตุมานํ กุสโลติ จาห;

สยมตฺตนา โส กุสลาวทาโน, อญฺญํ วิมาเนติ ตเทว ปาว.

เยเนว พาโลติ ปรํ ทหาตีติ. เยเนว เหตุนา เยน ปจฺจเยน เยน การเณน เยน ปภเวน ปรํ พาลโต หีนโต นิหีนโต โอมกโต ลามกโต ฉตุกฺกโต ปริตฺตโต ทหติ ปสฺสติ ทกฺขติ โอโลเกติ นิชฺฌายติ อุปปริกฺขตีติ – เยเนว พาโลติ ปรํ ทหาติ.

เตนาตุมานํ กุสโลติ จาหาติ. อาตุมาโน วุจฺจติ อตฺตา. โสปิ เตเนว เหตุนา เตน ปจฺจเยน เตน การเณน เตน ปภเวน อตฺตานํ อหมสฺมิ กุสโล ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวีติ – เตนาตุมานํ กุสโลติ จาห.

สยมตฺตนา โส กุสลาวทาโนติ. สยเมว อตฺตานํ กุสลวาโท ปณฺฑิตวาโท ถิรวาโท ญายวาโท เหตุวาโท ลกฺขณวาโท การณวาโท ฐานวาโท สกาย ลทฺธิยาติ – สยมตฺตนา โส กุสลาวทาโน.

อญฺญํ วิมาเนติ ตเทว ปาวาติ. น สมฺมาเนตีติปิ อญฺญํ วิมาเนติ. อถ วา โทมนสฺสํ ชเนตีติปิ อญฺญํ วิมาเนติ. ตเทว ปาวาติ ตเทว ตํ ทิฏฺฐิคตํ ปาวทติ ‘‘อิติปายํ ปุคฺคโล มิจฺฉาทิฏฺฐิโก วิปรีตทสฺสโน’’ติ – อญฺญํ วิมาเนติ ตเทว ปาวท.

เตนาห ภควา –

‘‘เยเนว พาโลติ ปรํ ทหาติ, เตนาตุมานํ กุสโลติ จาห;

สยมตฺตนา โส กุสลาวทาโน, อญฺญํ วิมาเนติ ตเทว ปาวา’’ติ.

๑๒๔. อติสารทิฏฺฐิยา โส สมตฺโต, มาเนน มตฺโต ปริปุณฺณมานี;

สยเมว สามํ มนสาภิสิตฺโต, ทิฏฺฐี หิ สา ตสฺส ตถา สมตฺตา.

อติสารทิฏฺฐิยา โส สมตฺโตติ. อติสารทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. กึการณา อติสารทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ? สพฺพา ตา ทิฏฺฐิโย การณาติกฺกนฺตา ลกฺขณาติกฺกนฺตา ฐานาติกฺกนฺตา, ตํการณา อติสารทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. สพฺพาปิ ทิฏฺฐิโย อติสารทิฏฺฐิโย [สพฺเพปิ ติตฺถิยา อติสารทิฏฺฐิยา (สฺยา.)]. กึการณา สพฺพาปิ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ อติสารทิฏฺฐิโย? เต [ตา (ก.)] อญฺญมญฺญํ อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺติตฺวา ทิฏฺฐิคตานิ ชเนนฺติ สญฺชเนนฺติ นิพฺพตฺเตนฺติ อภินิพฺพตฺเตนฺติ, ตํการณา สพฺพาปิ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ อติสารทิฏฺฐิโย. อติสารทิฏฺฐิยา โส สมตฺโตติ. อติสารทิฏฺฐิยา สมตฺโต ปริปุณฺโณ อโนโมติ – อติสารทิฏฺฐิยา โส สมตฺโต.

มาเนน มตฺโต ปริปุณฺณมานีติ. สกาย ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิมาเนน มตฺโต ปมตฺโต อุมฺมตฺโต อติมตฺโตติ – มาเนน มตฺโต. ปริปุณฺณมานีติ ปริปุณฺณมานี สมตฺตมานี อโนมมานีติ – มาเนน มตฺโต ปริปุณฺณมานี.

สยเมว สามํ มนสาภิสิตฺโตติ. สยเมว อตฺตานํ จิตฺเตน อภิสิญฺจติ ‘‘อหมสฺมิ กุสโล ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี’’ติ – สยเมว สามํ มนสาภิสิตฺโต.

ทิฏฺฐี หิ สา ตสฺส ตถา สมตฺตาติ. ตสฺส สา ทิฏฺฐิ ตถา สมตฺตา สมาทินฺนา คหิตา ปรามฏฺฐา อภินิวิฏฺฐา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตาติ – ทิฏฺฐี หิ สา ตสฺส ตถา สมตฺตา.

เตนาห ภควา –

‘‘อติสารทิฏฺฐิยา โส สมตฺโต, มาเนน มตฺโต ปริปุณฺณมานี;

สยเมว สามํ มนสาภิสิตฺโต, ทิฏฺฐี หิ สา ตสฺส ตถา สมตฺตา’’ติ.

๑๒๕. ปรสฺส เจ หิ วจสา นิหีโน, ตุโม สหา โหติ นิหีนปญฺโญ;

อถ เจ สยํ เวทคู โหติ ธีโร, น โกจิ พาโล สมเณสุ อตฺถิ.

ปรสฺส เจ หิ วจสา นิหีโนติ ปรสฺส เจ วาจาย วจเนน นินฺทิตการณา ครหิตการณา อุปวทิตการณา ปโร พาโล โหติ หีโน นิหีโน โอมโก ลามโก ฉตุกฺโก ปริตฺโตติ – ปรสฺส เจ หิ วจสา นิหีโน. ตุโม สหา โหติ นิหีนปญฺโญติ. โสปิ เตเนว สหา โหติ หีนปญฺโญ นิหีนปญฺโญ โอมกปญฺโญ ลามกปญฺโญ ฉตุกฺกปญฺโญ ปริตฺตปญฺโญติ – ตุโม สหา โหติ นิหีนปญฺโญ.

อถ เจ สยํ เวทคู โหติ ธีโรติ อถ เจ สยํ เวทคู โหติ ธีโร ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวีติ – อถ เจ สยํ เวทคู โหติ ธีโร.

น โกจิ พาโล สมเณสุ อตฺถีติ. สมเณสุ น โกจิ พาโล หีโน นิหีโน โอมโก ลามโก ฉตุกฺโก ปริตฺโต อตฺถิ, สพฺเพว เสฏฺฐปญฺญา [อคฺคปญฺญา เสฏฺฐปญฺญา (สฺยา.)] วิสิฏฺฐปญฺญา ปาโมกฺขปญฺญา อุตฺตมปญฺญา ปวรปญฺญาติ – น โกจิ พาโล สมเณสุ อตฺถิ.

เตนาห ภควา –

‘‘ปรสฺส เจ หิ วจสา นิหีโน, ตุโม สหา โหติ นิหีนปญฺโญ;

อถ เจ สยํ เวทคู โหติ ธีโร, น โกจิ พาโล สมเณสุ อตฺถี’’ติ.

๑๒๖. อญฺญํ อิโต ยาภิวทนฺติ ธมฺมํ, อปรทฺธา สุทฺธิมเกวลี เต;

เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส วทนฺติ, สนฺทิฏฺฐิราเคน หิ เตภิรตฺตา.

อญฺญํ อิโต ยาภิวทนฺติ ธมฺมํ, อปรทฺธา สุทฺธิมเกวลี เตติ. อิโต อญฺญํ ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ เย อภิวทนฺติ, เต สุทฺธิมคฺคํ วิสุทฺธิมคฺคํ ปริสุทฺธิมคฺคํ โวทาตมคฺคํ ปริโยทาตมคฺคํ วิรทฺธา อปรทฺธา ขลิตา คลิตา อญฺญาย อปรทฺธา อเกวลี เต, อสมตฺตา เต, อปริปุณฺณา เต, หีนา นิหีนา โอมกา ลามกา ฉตุกฺกา ปริตฺตาติ – อญฺญํ อิโต ยาภิวทนฺติ ธมฺมํ, อปรทฺธา สุทฺธิมเกวลี เต.

เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส วทนฺตีติ. ติตฺถํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิคตํ. ติตฺถิยา วุจฺจนฺติ ทิฏฺฐิคติกา. ปุถุทิฏฺฐิยา ปุถุทิฏฺฐิคตานิ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส วทนฺติ.

สนฺทิฏฺฐิราเคน หิ เตภิรตฺตาติ. สกาย ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิราเคน รตฺตา อภิรตฺตาติ – สนฺทิฏฺฐิราเคน หิ เตภิรตฺตา.

เตนาห ภควา –

‘‘อญฺญํ อิโต ยาภิวทนฺติ ธมฺมํ, อปรทฺธา สุทฺธิมเกวลี เต;

เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส วทนฺติ, สนฺทิฏฺฐิราเคน หิ เตภิรตฺตา’’ติ.

๑๒๗. อิเธว สุทฺธึ อิติ วาทยนฺติ, นาญฺเญสุ ธมฺเมสุ วิสุทฺธิมาหุ;

เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส นิวิฏฺฐา, สกายเน ตตฺถ ทฬฺหํ วทานา.

อิเธว สุทฺธึ อิติ วาทยนฺตีติ. อิธ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ‘‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ อิธ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ‘‘อสสฺสโต โลโก…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ อิธ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – อิเธว สุทฺธึ อิติ วาทยนฺติ.

นาญฺเญสุ ธมฺเมสุ วิสุทฺธิมาหูติ. อตฺตโน สตฺถารํ ธมฺมกฺขานํ คณํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ ฐเปตฺวา สพฺเพ ปรวาเท ขิปนฺติ อุกฺขิปนฺติ ปริกฺขิปนฺติ. ‘‘โส สตฺถา น สพฺพญฺญู, ธมฺโม น สฺวากฺขาโต, คโณ น สุปฺปฏิปนฺโน, ทิฏฺฐิ น ภทฺทิกา, ปฏิปทา น สุปญฺญตฺตา, มคฺโค น นิยฺยานิโก, นตฺเถตฺถ สุทฺธิ วา วิสุทฺธิ วา ปริสุทฺธิ วา, มุตฺติ วา วิมุตฺติ วา ปริมุตฺติ วา, นตฺเถตฺถ สุชฺฌนฺติ วา วิสุชฺฌนฺติ วา ปริสุชฺฌนฺติ วา, มุจฺจนฺติ วา วิมุจฺจนฺติ วา ปริมุจฺจนฺติ วา หีนา นิหีนา โอมกา ลามกา ฉตุกฺกา ปริตฺตา’’ติ, เอวมาหํสุ เอวํ กเถนฺติ เอวํ ภณนฺติ เอวํ ทีปยนฺติ เอวํ โวหรนฺตีติ – นาญฺเญสุ ธมฺเมสุ วิสุทฺธิมาหุ.

เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส นิวิฏฺฐาติ. ติตฺถํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิคตํ. ติตฺถิยา วุจฺจนฺติ ทิฏฺฐิคติกา. ปุถุทิฏฺฐิยา [ปุถุติตฺถิยา (สี. ก.) ปุริมคาถาย ปาฐเภโท นตฺถิ] ปุถุทิฏฺฐิคเตสุ นิวิฏฺฐา ปติฏฺฐิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตาติ – เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส นิวิฏฺฐา.

สกายเน ตตฺถ ทฬฺหํ วทานาติ. ธมฺโม สกายนํ, ทิฏฺฐิ สกายนํ, ปฏิปทา สกายนํ, มคฺโค สกายนํ, สกายเน ทฬฺหวาทา ถิรวาทา พลิกวาทา อวฏฺฐิตวาทาติ – สกายเน ตตฺถ ทฬฺหํ วทานา.

เตนาห ภควา –

‘‘อิเธว สุทฺธึ อิติ วาทยนฺติ, นาญฺเญสุ ธมฺเมสุ วิสุทฺธิมาหุ;

เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส นิวิฏฺฐา, สกายเน ตตฺถ ทฬฺหํ วทานา’’ติ.

๑๒๘. สกายเน วาปิ ทฬฺหํ วทาโน, กเมตฺถ [กํ ตตฺถ (สี. ก.)] พาโลติ ปรํ ทเหยฺย;

สยํว [สยเมว (สฺยา.)] โส เมธคมาวเหยฺย, ปรํ วทํ พาลมสุทฺธิธมฺมํ.

สกายเน วาปิ ทฬฺหํ วทาโนติ. ธมฺโม สกายนํ, ทิฏฺฐิ สกายนํ, ปฏิปทา สกายนํ, มคฺโค สกายนํ, สกายเน ทฬฺหวาโท ถิรวาโท พลิกวาโท อวฏฺฐิตวาโทติ – สกายเน วาปิ ทฬฺหํ วทาโน.

กเมตฺถ พาโลติ ปรํ ทเหยฺยาติ. เอตฺถาติ สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา ปรํ พาลโต หีนโต นิหีนโต โอมกโต ลามกโต ฉตุกฺกโต ปริตฺตโต กํ ทเหยฺย กํ ปสฺเสยฺย กํ ทกฺเขยฺย กํ โอโลเกยฺย กํ นิชฺฌาเยยฺย กํ อุปปริกฺเขยฺยาติ – กเมตฺถ พาโลติ ปรํ ทเหยฺย.

สยํว โส เมธคมาวเหยฺย, ปรํ วทํ พาลมสุทฺธิธมฺมนฺติ. ปโร พาโล หีโน นิหีโน โอมโก ลามโก ฉตุกฺโก ปริตฺโต อสุทฺธิธมฺโม อวิสุทฺธิธมฺโม อปริสุทฺธิธมฺโม อโวทาตธมฺโมติ – เอวํ วทนฺโต เอวํ กเถนฺโต เอวํ ภณนฺโต เอวํ ทีปยนฺโต เอวํ โวหรนฺโต สยเมว กลหํ ภณฺฑนํ วิคฺคหํ วิวาทํ เมธคํ อาวเหยฺย สมาวเหยฺย อาหเรยฺย สมาหเรยฺย อากฑฺเฒยฺย สมากฑฺเฒยฺย คเณฺหยฺย ปรามเสยฺย อภินิวิเสยฺยาติ – สยํว โส เมธคมาวเหยฺย ปรํ วทํ พาลมสุทฺธิธมฺมํ.

เตนาห ภควา –

‘‘สกายเน วาปิ ทฬฺหํ วทาโน, กเมตฺถ พาโลติ ปรํ ทเหยฺย;

สยํว โส เมธคมาวเหยฺย, ปรํ วทํ พาลมสุทฺธิธมฺม’’นฺติ.

๑๒๙. วินิจฺฉเย ฐตฺวา สยํ ปมาย, อุทฺธํส [อุทฺธํ โส (สฺยา.)] โลกสฺมึ วิวาทเมติ;

หิตฺวาน สพฺพานิ วินิจฺฉยานิ, น เมธคํ กุพฺพติ ชนฺตุ โลเก.

วินิจฺฉเย ฐตฺวา สยํ ปมายาติ. วินิจฺฉยา วุจฺจนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. วินิจฺฉยทิฏฺฐิยา ฐตฺวา ปติฏฺฐหิตฺวา คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวา วินิจฺฉเย ฐตฺวา. สยํ ปมายาติ สยํ ปมาย ปมินิตฺวา. ‘‘อยํ สตฺถา สพฺพญฺญู’’ติ สยํ ปมาย ปมินิตฺวา, ‘‘อยํ ธมฺโม สฺวากฺขาโต… อยํ คโณ สุปฺปฏิปนฺโน… อยํ ทิฏฺฐิ ภทฺทิกา… อยํ ปฏิปทา สุปญฺญตฺตา… อยํ มคฺโค นิยฺยานิโก’’ติ สยํ ปมาย ปมินิตฺวาติ – วินิจฺฉเย ฐตฺวา สยํ ปมาย.

อุทฺธํส โลกสฺมึ วิวาทเมตีติ. อุทฺธํโส วุจฺจติ อนาคตํ. อตฺตโน วาทํ อุทฺธํ ฐเปตฺวา สยเมว กลหํ ภณฺฑนํ วิคฺคหํ วิวาทํ เมธคํ เอติ อุเปติ อุปคจฺฉติ คณฺหาติ ปรามสติ อภินิวิสตีติ. เอวมฺปิ อุทฺธํส โลกสฺมึ วิวาทเมติ. อถ วา อญฺเญน อุทฺธํ วาเทน สทฺธึ กลหํ กโรติ ภณฺฑนํ กโรติ วิคฺคหํ กโรติ วิวาทํ กโรติ เมธคํ กโรติ – ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ…เป… นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสี’’ติ. เอวมฺปิ อุทฺธํส โลกสฺมึ วิวาทเมติ.

หิตฺวาน สพฺพานิ วินิจฺฉยานีติ. วินิจฺฉยา วุจฺจนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. ทิฏฺฐิวินิจฺฉยา สพฺเพ วินิจฺฉเย [สพฺพา วินิจฺฉิตทิฏฺฐิโย (สฺยา.), สพฺพา วินิจฺฉยทิฏฺฐิโย (ก.)] หิตฺวา จชิตฺวา ปริจฺจชิตฺวา ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตึ กริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – หิตฺวาน สพฺพานิ วินิจฺฉยานิ.

น เมธคํ กุพฺพติ ชนฺตุ โลเกติ. น กลหํ กโรติ, น ภณฺฑนํ กโรติ, น วิคฺคหํ กโรติ, น วิวาทํ กโรติ, น เมธคํ กโรติ. วุตฺตเญฺหตํ ภควตา – ‘‘เอวํ วิมุตฺตจิตฺโต โข, อคฺคิเวสฺสน, ภิกฺขุ น เกนจิ สํวทติ, น เกนจิ วิวทติ, ยญฺจ โลเก วุตฺตํ เตน จ โวหรติ อปรามส’’นฺติ. ชนฺตูติ สตฺโต นโร มานโว โปโส ปุคฺคโล ชีโว ชาคุ ชนฺตุ อินฺทคุ มนุโช. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเกติ – น เมธคํ กุพฺพติ ชนฺตุ โลเกติ.

เตนาห ภควา –

‘‘วินิจฺฉเย ฐตฺวา สยํ ปมาย, อุทฺธํส โลกสฺมึ วิวาทเมติ;

หิตฺวาน สพฺพานิ วินิจฺฉยานิ, น เมธคํ กุพฺพติ ชนฺตุ โลเก’’ติ.