๑๓. มหาวิยูหสุตฺตนิทฺเทโส

อถ มหาวิยูหสุตฺตนิทฺเทสํ วกฺขติ –

๑๓๐. เย เกจิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา, อิทเมว สจฺจนฺติ จ วาทยนฺติ [สจฺจนฺติ ปวาทยนฺติ (สฺยา.)] ;

สพฺเพว เต นินฺทมนฺวานยนฺติ, อโถ ปสํสมฺปิ ลภนฺติ ตตฺถ.

เย เกจิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. ทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ. สนฺเตเก สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐิคติกา; เต ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคตานํ อญฺญตรญฺญตรํ ทิฏฺฐิคตํ คเหตฺวา อุคฺคเหตฺวา คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวา สกาย สกาย ทิฏฺฐิยา วสนฺติ สํวสนฺติ อาวสนฺติ ปริวสนฺติ. ยถา อคาริกา วา ฆเรสุ วสนฺติ, สาปตฺติกา วา อาปตฺตีสุ วสนฺติ, สกิเลสา วา กิเลเสสุ วสนฺติ; เอวเมว สนฺเตเก…เป… ปริวสนฺตีติ – เย เกจิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา.

อิทเมว สจฺจนฺติ จ วาทยนฺตีติ. ‘‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ‘‘อสสฺสโต โลโก…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – อิทเมว สจฺจนฺติ จ วาทยนฺติ.

สพฺเพว เต นินฺทมนฺวานยนฺตีติ. สพฺเพว เต สมณพฺราหฺมณา นินฺทเมว อเนฺวนฺติ, ครหเมว อเนฺวนฺติ, อกิตฺติเมว อเนฺวนฺติ; สพฺเพ นินฺทิตาเยว โหนฺติ, ครหิตาเยว โหนฺติ, อกิตฺติตาเยว โหนฺตีติ – สพฺเพว เต นินฺทมนฺวานยนฺติ.

อโถ ปสํสมฺปิ ลภนฺติ ตตฺถาติ. ตตฺถ สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา ปสํสํ โถมนํ กิตฺตึ วณฺณหาริกํ ลภนฺติ ปฏิลภนฺติ อุปคจฺฉนฺติ วินฺทนฺตีติ – อโถ ปสํสมฺปิ ลภนฺติ ตตฺถ.

เตนาห โส นิมฺมิโต –

‘‘เย เกจิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา, อิทเมว สจฺจนฺติ จ วาทยนฺติ;

สพฺเพว เต นินฺทมนฺวานยนฺติ, อโถ ปสํสมฺปิ ลภนฺติ ตตฺถา’’ติ.

๑๓๑. อปฺปญฺหิ เอตํ น อลํ สมาย, ทุเว วิวาทสฺส ผลานิ พฺรูมิ;

เอตมฺปิ ทิสฺวา น วิวาทเยถ, เขมาภิปสฺสํ อวิวาทภูมึ.

อปฺปญฺหิ เอตํ น อลํ สมายาติ. อปฺปญฺหิ เอตนฺติ อปฺปกํ เอตํ, โอมกํ เอตํ, โถกกํ เอตํ, ลามกํ เอตํ, ฉตุกฺกํ เอตํ, ปริตฺตกํ เอตนฺติ – อปฺปญฺหิ เอตํ. น อลํ สมายาติ นาลํ ราคสฺส สมาย, โทสสฺส สมาย, โมหสฺส สมาย, โกธสฺส… อุปนาหสฺส… มกฺขสฺส… ปฬาสสฺส… อิสฺสาย… มจฺฉริยสฺส… มายาย… สาเฐยฺยสฺส… ถมฺภสฺส… สารมฺภสฺส… มานสฺส… อติมานสฺส… มทสฺส… ปมาทสฺส… สพฺพกิเลสานํ… สพฺพทุจฺจริตานํ… สพฺพทรถานํ … สพฺพปริฬาหานํ… สพฺพสนฺตาปานํ… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สมาย อุปสมาย วูปสมาย นิพฺพานาย ปฏินิสฺสคฺคาย ปฏิปสฺสทฺธิยาติ – อปฺปญฺหิ เอตํ น อลํ สมาย.

ทุเว วิวาทสฺส ผลานิ พฺรูมีติ. ทิฏฺฐิกลหสฺส ทิฏฺฐิภณฺฑนสฺส ทิฏฺฐิวิคฺคหสฺส ทิฏฺฐิวิวาทสฺส ทิฏฺฐิเมธคสฺส เทฺว ผลานิ โหนฺติ – ชยปราชโย โหติ, ลาภาลาโภ โหติ, ยสายโส โหติ, นินฺทาปสํโส โหติ, สุขทุกฺขํ โหติ, โสมนสฺสโทมนสฺสํ โหติ, อิฏฺฐานิฏฺฐํ โหติ, อนุนยปฏิฆํ โหติ, อุคฺฆาตินิคฺฆาติ โหติ, อนุโรธวิโรโธ โหติ. อถ วา ตํ กมฺมํ นิรยสํวตฺตนิกํ, ติรจฺฉานโยนิสํวตฺตนิกํ, เปตฺติวิสยสํวตฺตนิกนฺติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – ทุเว วิวาทสฺส ผลานิ พฺรูมิ.

เอตมฺปิ ทิสฺวา น วิวาทเยถาติ. เอตมฺปิ ทิสฺวาติ เอตํ อาทีนวํ ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา ทิฏฺฐิกลเหสุ ทิฏฺฐิภณฺฑเนสุ ทิฏฺฐิวิคฺคเหสุ ทิฏฺฐิวิวาเทสุ ทิฏฺฐิเมธเคสูติ – เอตมฺปิ ทิสฺวา. น วิวาทเยถาติ น กลหํ กเรยฺย, น ภณฺฑนํ กเรยฺย, น วิคฺคหํ กเรยฺย, น วิวาทํ กเรยฺย, น เมธคํ กเรยฺย, กลหํ ภณฺฑนํ วิคฺคหํ วิวาทํ เมธคํ ปชเหยฺย วิโนเทยฺย พฺยนฺตึ กเรยฺย อนภาวํ คเมยฺย, กลหา ภณฺฑนา วิคฺคหา วิวาทา เมธคา อารโต อสฺส วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหเรยฺยาติ – เอตมฺปิ ทิสฺวา น วิวาทเยถ.

เขมาภิปสฺสํ อวิวาทภูมินฺติ. อวิวาทภูมึ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. เอตํ อวิวาทภูมึ เขมโต ตาณโต เลณโต สรณโต อภยโต อจฺจุตโต อมตโต นิพฺพานโต ปสฺสนฺโต ทกฺขนฺโต โอโลเกนฺโต นิชฺฌายนฺโต อุปปริกฺขนฺโตติ – เขมาภิปสฺสํ อวิวาทภูมึ.

เตนาห ภควา –

‘‘อปฺปญฺหิ เอตํ น อลํ สมาย, ทุเว วิวาทสฺส ผลานิ พฺรูมิ;

เอตมฺปิ ทิสฺวา น วิวาทเยถ, เขมาภิปสฺสํ อวิวาทภูมิ’’นฺติ.

๑๓๒. ยา กาจิมา สมฺมุติโย ปุถุชฺชา, สพฺพาว เอตา น อุเปติ วิทฺวา;

อนูปโย โส อุปยํ กิเมยฺย, ทิฏฺเฐ สุเต ขนฺติมกุพฺพมาโน.

ยา กาจิมา สมฺมุติโย ปุถุชฺชาติ. ยา กาจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – ยา กาจีติ. สมฺมุติโยติ. สมฺมุติโย วุจฺจนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ ทิฏฺฐิสมฺมุติโย. ปุถุชฺชาติ ปุถุชฺชเนหิ ชนิตา สมฺมุติโยติ ปุถุชฺชา, ปุถุ นานาชเนหิ ชนิตา วา สมฺมุติโยติ ปุถุชฺชาติ – ยา กาจิมา สมฺมุติโย ปุถุชฺชา.

สพฺพาว เอตา น อุเปติ วิทฺวาติ. วิทฺวา วิชฺชาคโต ญาณี วิภาวี เมธาวี. สพฺพาว เอตา ทิฏฺฐิสมฺมุติโย เนติ น อุเปติ น อุปคจฺฉติ น คณฺหาติ น ปรามสติ นาภินิวิสตีติ – สพฺพาว เอตา น อุเปติ วิทฺวา.

อนูปโย โส อุปยํ กิเมยฺยาติ. อุปโยติ เทฺว อุปยา – ตณฺหูปโย จ ทิฏฺฐูปโย จ…เป… อยํ ตณฺหูปโย…เป… อยํ ทิฏฺฐูปโย. ตสฺส ตณฺหูปโย ปหีโน, ทิฏฺฐูปโย ปฏินิสฺสฏฺโฐ; ตณฺหูปยสฺส ปหีนตฺตา, ทิฏฺฐูปยสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา อนูปโย ปุคฺคโล กึ รูปํ อุเปยฺย อุปคจฺเฉยฺย คเณฺหยฺย ปรามเสยฺย อภินิวิเสยฺย อตฺตา เมติ. กึ เวทนํ… กึ สญฺญํ… กึ สงฺขาเร… กึ วิญฺญาณํ… กึ คตึ… กึ อุปปตฺตึ… กึ ปฏิสนฺธึ… กึ ภวํ … กึ สํสารํ… กึ วฏฺฏํ อุเปยฺย อุปคจฺเฉยฺย คเณฺหยฺย ปรามเสยฺย อภินิเวเสยฺยาติ – อนูปโย โส อุปยํ กิเมยฺย.

ทิฏฺเฐ สุเต ขนฺติมกุพฺพมาโนติ. ทิฏฺเฐ วา ทิฏฺฐสุทฺธิยา วา สุเต วา สุตสุทฺธิยา วา มุเต วา มุตสุทฺธิยา วา ขนฺตึ อกุพฺพมาโน ฉนฺทํ อกุพฺพมาโน เปมํ อกุพฺพมาโน ราคํ อกุพฺพมาโน อชนยมาโน อสญฺชนยมาโน อนิพฺพตฺตยมาโน อนภินิพฺพตฺตยมาโนติ – ทิฏฺเฐ สุเต ขนฺติมกุพฺพมาโน.

เตนาห ภควา –

‘‘ยา กาจิมา สมฺมุติโย ปุถุชฺชา, สพฺพาว เอตา น อุเปติ วิทฺวา;

อนูปโย โส อุปยํ กิเมยฺย, ทิฏฺเฐ สุเต ขนฺติมกุพฺพมาโน’’ติ.

๑๓๓. สีลุตฺตมา สญฺญเมนาหุ สุทฺธึ, วตํ สมาทาย อุปฏฺฐิตาเส;

อิเธว สิกฺเขม อถสฺส สุทฺธึ, ภวูปนีตา กุสลาวทานา.

สีลุตฺตมา สญฺญเมนาหุ สุทฺธินฺติ. สนฺเตเก สมณพฺราหฺมณา สีลุตฺตมวาทา; เต สีลมตฺเตน สญฺญมมตฺเตน สํวรมตฺเตน อวีติกฺกมมตฺเตน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริวิสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริวิมุตฺตึ อาหุ [อาหํสุ (สี. ก.)] วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ.

สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต เอวมาห – ‘‘จตูหิ โข อหํ, คหปติ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ ปุริสปุคฺคลํ ปญฺญเปมิ สมฺปนฺนกุสลํ ปรมกุสลํ อุตฺตมปตฺติปตฺตํ สมณํ อโยชฺฌํ. กตเมหิ จตูหิ? อิธ, คหปติ, น กาเยน ปาปกมฺมํ กโรติ, น ปาปิกํ [ปาปกํ (สี.)] วาจํ ภาสติ, น ปาปกํ สงฺกปฺปํ สงฺกปฺเปติ, น ปาปกํ อาชีวํ อาชีวติ. อิเมหิ โข อหํ, คหปติ, จตูหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ ปุริสปุคฺคลํ ปญฺญเปมิ สมฺปนฺนกุสลํ ปรมกุสลํ อุตฺตมปตฺติปตฺตํ สมณํ อโยชฺฌํ; เอวเมว สนฺเตเก สมณพฺราหฺมณา สีลุตฺตมวาทา; เต สีลมตฺเตน สญฺญมมตฺเตน สํวรมตฺเตน อวีติกฺกมมตฺเตน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ อาหุ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตี’’ติ – สีลุตฺตมา สญฺญเมนาหุ สุทฺธึ.

วตํ สมาทาย อุปฏฺฐิตาเสติ. วตนฺติ หตฺถิวตํ วา อสฺสวตํ วา โควตํ วา กุกฺกุรวตํ วา กากวตํ วา วาสุเทววตํ วา พลเทววตํ วา ปุณฺณภทฺทวตํ วา มณิภทฺทวตํ วา อคฺคิวตํ วา นาควตํ วา สุปณฺณวตํ วา ยกฺขวตํ วา อสุรวตํ วา คนฺธพฺพวตํ วา มหาราชวตํ วา จนฺทวตํ วา สูริยวตํ วา อินฺทวตํ วา พฺรหฺมวตํ วา เทววตํ วา ทิสาวตํ วา อาทาย สมาทาย อาทิยิตฺวา สมาทิยิตฺวา คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวา อุปฏฺฐิตา ปจฺจุปฏฺฐิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตาติ – วตํ สมาทาย อุปฏฺฐิตาเส.

อิเธว สิกฺเขม อถสฺส สุทฺธินฺติ. อิธาติ สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา. สิกฺเขมาติ สิกฺเขม อาจเรม สมาจเรม สมาทาย วตฺเตมาติ – อิเธว สิกฺเขม. อถสฺส สุทฺธินฺติ อถสฺส สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตินฺติ – อิเธว สิกฺเขม อถสฺส สุทฺธึ.

ภวูปนีตา กุสลาวทานาติ. ภวูปนีตาติ ภวูปนีตา ภวูปคตา ภวชฺโฌสิตา ภวาธิมุตฺตาติ – ภวูปนีตา. กุสลาวทานาติ กุสลวาทา ปณฺฑิตวาทา ถิรวาทา ญายวาทา เหตุวาทา ลกฺขณวาทา การณวาทา ฐานวาทา สกาย ลทฺธิยาติ – ภวูปนีตา กุสลาวทานา.

เตนาห ภควา –

‘‘สีลุตฺตมา สญฺญเมนาหุ สุทฺธึ, วตํ สมาทาย อุปฏฺฐิตาเส;

อิเธว สิกฺเขม อถสฺส สุทฺธึ, ภวูปนีตา กุสลาวทานา’’ติ.

๑๓๔. สเจ จุโต สีลวตโต โหติ, ปเวธตี [ส เวธตี (สี สฺยา.)] กมฺมวิราธยิตฺวา;

ปชปฺปตี [ส ชปฺปตี (สี. สฺยา.)] ปตฺถยตี จ สุทฺธึ, สตฺถาว หีโน ปวสํ ฆรมฺหา.

สเจ จุโต สีลวตโต โหตีติ. ทฺวีหิ การเณหิ สีลวตโต จวติ – ปรวิจฺฉินฺทนาย วา จวติ, อนภิสมฺภุณนฺโต วา จวติ. กถํ ปรวิจฺฉินฺทนาย จวติ? ปโร วิจฺฉินฺทติ โส สตฺถา น สพฺพญฺญู, ธมฺโม น สฺวากฺขาโต, คโณ น สุปฺปฏิปนฺโน, ทิฏฺฐิ น ภทฺทิกา, ปฏิปทา น สุปญฺญตฺตา, มคฺโค น นิยฺยานิโก, นตฺเถตฺถ สุทฺธิ วา วิสุทฺธิ วา ปริสุทฺธิ วา, มุตฺติ วา วิมุตฺติ วา ปริมุตฺติ วา, นตฺเถตฺถ สุชฺฌนฺติ วา วิสุชฺฌนฺติ วา ปริสุชฺฌนฺติ วา, มุจฺจนฺติ วา วิมุจฺจนฺติ วา, ปริมุจฺจนฺติ วา, หีนา นิหีนา โอมกา ลามกา ฉตุกฺกา ปริตฺตาติ. เอวํ ปโร วิจฺฉินฺทติ. เอวํ วิจฺฉินฺทิยมาโน สตฺถารา จวติ, ธมฺมกฺขานา จวติ, คณา จวติ, ทิฏฺฐิยา จวติ, ปฏิปทาย จวติ, มคฺคโต จวติ. เอวํ ปริวิจฺฉินฺทนาย จวติ. กถํ อนภิสมฺภุณนฺโต จวติ? สีลํ อนภิสมฺภุณนฺโต สีลโต จวติ, วตํ อนภิสมฺภุณนฺโต วตโต จวติ, สีลพฺพตํ อนภิสมฺภุณนฺโต สีลพฺพตโต จวติ. เอวํ อนภิสมฺภุณนฺโต จวตีติ – สเจ จุโต สีลวตโต โหติ.

ปเวธติ กมฺมวิราธยิตฺวาติ. ปเวธตีติ สีลํ วา วตํ วา สีลพฺพตํ วา ‘‘วิรทฺธํ มยา, อปรทฺธํ มยา, ขลิตํ มยา, คลิตํ มยา, อญฺญาย อปรทฺโธ อห’’นฺติ เวธติ ปเวธติ สมฺปเวธตีติ – ปเวธติ. กมฺมวิราธยิตฺวาติ ปุญฺญาภิสงฺขารํ วา อปุญฺญาภิสงฺขารํ วา อาเนญฺชาภิสงฺขารํ วา ‘‘วิรทฺธํ มยา, อปรทฺธํ มยา, ขลิตํ มยา, คลิตํ มยา, อญฺญาย อปรทฺโธ อห’’นฺติ เวธติ ปเวธติ สมฺปเวธตีติ – ปเวธติ กมฺมวิราธยิตฺวา.

ปชปฺปตี ปตฺถยตี จ สุทฺธินฺติ. ปชปฺปตีติ สีลํ วา ชปฺปติ, วตํ วา ชปฺปติ, สีลพฺพตํ วา ชปฺปติ ปชปฺปติ อภิชปฺปตีติ – ปชปฺปติ. ปตฺถยตี จ สุทฺธินฺติ สีลสุทฺธึ วา ปตฺเถติ, วตสุทฺธึ วา ปตฺเถติ, สีลพฺพตสุทฺธึ วา ปตฺเถติ ปิเหติ อภิชปฺปตีติ – ปชปฺปตี ปตฺถยตี จ สุทฺธึ.

สตฺถาว หีโน ปวสํ ฆรมฺหาติ. ยถา ปุริโส ฆรโต นิกฺขนฺโต สตฺเถน ปวสํ วสนฺโต สตฺถา โอหีโน, ตํ วา สตฺถํ อนุพนฺธติ สกํ วา ฆรํ ปจฺจาคจฺฉติ; เอวเมว โส ทิฏฺฐิคติโก ตํ วา สตฺถารํ คณฺหาติ อญฺญํ วา สตฺถารํ คณฺหาติ, ตํ วา ธมฺมกฺขานํ คณฺหาติ อญฺญํ วา ธมฺมกฺขานํ คณฺหาติ, ตํ วา คณํ คณฺหาติ อญฺญํ วา คณํ คณฺหาติ, ตํ วา ทิฏฺฐึ คณฺหาติ อญฺญํ วา ทิฏฺฐึ คณฺหาติ, ตํ วา ปฏิปทํ คณฺหาติ อญฺญํ วา ปฏิปทํ คณฺหาติ, ตํ วา มคฺคํ คณฺหาติ อญฺญํ วา มคฺคํ คณฺหาติ ปรามสติ อภินิวิสตีติ – สตฺถาว หีโน ปวสํ ฆรมฺหา.

เตนาห ภควา –

‘‘สเจ จุโต สีลวตโต โหติ, ปเวธตี กมฺมวิราธยิตฺวา;

ปชปฺปตี ปตฺถยตี จ สุทฺธึ, สตฺถาว หีโน ปวสํ ฆรมฺหา’’ติ.

๑๓๕. สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ, กมฺมญฺจ สาวชฺชนวชฺชเมตํ;

สุทฺธึ อสุทฺธินฺติ อปตฺถยาโน, วิรโต จเร สนฺติมนุคฺคหาย.

สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพนฺติ. สพฺพา สีลสุทฺธิโย ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตึ กริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา, สพฺพา วตสุทฺธิโย ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตึ กริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา, สพฺพา สีลพฺพตสุทฺธิโย ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตึ กริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

กมฺมญฺจ สาวชฺชนวชฺชเมตนฺติ. สาวชฺชกมฺมํ วุจฺจติ – กณฺหํ กณฺหวิปากํ. อนวชฺชกมฺมํ วุจฺจติ – สุกฺกํ สุกฺกวิปากํ. สาวชฺชญฺจ กมฺมํ อนวชฺชญฺจ กมฺมํ ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตึ กริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – กมฺมญฺจ สาวชฺชนวชฺชเมตํ.

สุทฺธึ อสุทฺธินฺติ อปตฺถยาโนติ. อสุทฺธินฺติ อสุทฺธึ ปตฺเถนฺติ, อกุสเล ธมฺเม ปตฺเถนฺติ. สุทฺธินฺติ สุทฺธึ ปตฺเถนฺติ, ปญฺจ กามคุเณ ปตฺเถนฺติ; อสุทฺธึ ปตฺเถนฺติ, อกุสเล ธมฺเม ปตฺเถนฺติ, ปญฺจ กามคุเณ ปตฺเถนฺติ; สุทฺธึ ปตฺเถนฺติ, ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ ปตฺเถนฺติ, อสุทฺธึ ปตฺเถนฺติ, อกุสเล ธมฺเม ปตฺเถนฺติ, ปญฺจ กามคุเณ ปตฺเถนฺติ, ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ ปตฺเถนฺติ; สุทฺธึ ปตฺเถนฺติ, เตธาตุเก กุสเล ธมฺเม ปตฺเถนฺติ, อสุทฺธึ ปตฺเถนฺติ, อกุสเล ธมฺเม ปตฺเถนฺติ, ปญฺจ กามคุเณ ปตฺเถนฺติ, ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ ปตฺเถนฺติ, เตธาตุเก กุสเล ธมฺเม ปตฺเถนฺติ; สุทฺธึ ปตฺเถนฺติ, ปุถุชฺชนกลฺยาณกา [กลฺยาณปุถุชฺชนา (สฺยา.) เอวมีทิเสสุ ฐาเนสุ] นิยามาวกฺกนฺตึ [นิยามาวตฺตนฺตึ (ก.)] ปตฺเถนฺติ. เสกฺขา อคฺคธมฺมํ อรหตฺตํ ปตฺเถนฺติ. อรหตฺเต ปตฺเต อรหา เนว อกุสเล ธมฺเม ปตฺเถติ, นปิ ปญฺจ กามคุเณ ปตฺเถติ, นปิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ ปตฺเถติ, นปิ เตธาตุเก กุสเล ธมฺเม ปตฺเถติ, นปิ นิยามาวกฺกนฺตึ ปตฺเถติ, นปิ อคฺคธมฺมํ อรหตฺตํ ปตฺเถติ. ปตฺถนา สมติกฺกนฺโต อรหา วุทฺธิปาริหานิวีติวตฺโต [วุทฺธิปาริหานึ วีติวตฺโต (สี.)]. โส วุฏฺฐวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติชรามรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – สุทฺธึ อสุทฺธินฺติ อปตฺถยาโน.

วิรโต จเร สนฺติมนุคฺคหายาติ. วิรโตติ สุทฺธิอสุทฺธิยา อารโต อสฺส วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต, วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – วิรโต. จเรติ จเรยฺย วิจเรยฺย วิหเรยฺย อิริเยยฺย วตฺเตยฺย ปาเลยฺย ยเปยฺย ยาเปยฺยาติ – วิรโต จเร. สนฺติมนุคฺคหายาติ สนฺติโย วุจฺจนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ ทิฏฺฐิสนฺติโย อคณฺหนฺโต อปรามสนฺโต อนภินิวิสนฺโตติ – วิรโต จเร สนฺติมนุคฺคหาย.

เตนาห ภควา –

‘‘สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ, กมฺมญฺจ สาวชฺชนวชฺชเมตํ;

สุทฺธึ อสุทฺธินฺติ อปตฺถยาโน, วิรโต จเร สนฺติมนุคฺคหายา’’ติ.

๑๓๖. ตมูปนิสฺสาย ชิคุจฺฉิตํ วา, อถ วาปิ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา;

อุทฺธํสรา สุทฺธิมนุตฺถุนนฺติ, อวีตตณฺหาเส ภวาภเวสุ.

ตมูปนิสฺสาย ชิคุจฺฉิตํ วาติ. สนฺเตเก สมณพฺราหฺมณา ตโปชิคุจฺฉวาทา ตโปชิคุจฺฉสารา ตโปชิคุจฺฉนิสฺสิตา อานิสฺสิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตาติ – ตมูปนิสฺสาย ชิคุจฺฉิตํ วา.

อถ วาปิ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วาติ. ทิฏฺฐํ วา ทิฏฺฐสุทฺธึ วา สุตํ วา สุตสุทฺธึ วา มุตํ วา มุตสุทฺธึ วา นิสฺสาย อุปนิสฺสาย คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวาติ – อถ วาปิ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา.

อุทฺธํสรา สุทฺธิมนุตฺถุนนฺตีติ. สนฺเตเก สมณพฺราหฺมณา อุทฺธํสราวาทา. กตเม เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธํสราวาทา? เย เต สมณพฺราหฺมณา อจฺจนฺตสุทฺธิกา, สํสารสุทฺธิกา, อกิริยทิฏฺฐิกา, สสฺสตวาทา – อิเม เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธํสราวาทา. เต สํสาเร สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ ถุนนฺติ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – อุทฺธํสรา สุทฺธิมนุตฺถุนนฺติ.

อวีตตณฺหาเส ภวาภเวสูติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา. ภวาภเวสูติ ภวาภเว กมฺมภเว ปุนพฺภเว กามภเว, กมฺมภเว กามภเว ปุนพฺภเว รูปภเว, กมฺมภเว รูปภเว ปุนพฺภเว อรูปภเว, กมฺมภเว อรูปภเว ปุนพฺภเว ปุนปฺปุนพฺภเว ปุนปฺปุนคติยา ปุนปฺปุนอุปปตฺติยา ปุนปฺปุนปฏิสนฺธิยา ปุนปฺปุนอตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยา อวีตตณฺหา อวิคตตณฺหา อจตฺตตณฺหา อวนฺตตณฺหา อมุตฺตตณฺหา อปฺปหีนตณฺหา อปฺปฏินิสฺสฏฺฐตณฺหาติ – อวีตตณฺหาเส ภวาภเวสุ.

เตนาห ภควา –

‘‘ตมูปนิสฺสาย ชิคุจฺฉิตํ วา, อถ วาปิ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา;

อุทฺธํสรา สุทฺธิมนุตฺถุนนฺติ, อวีตตณฺหาเส ภวาภเวสู’’ติ.

๑๓๗. ปตฺถยมานสฺส หิ ชปฺปิตานิ, ปเวธิตํ วาปิ ปกปฺปิเตสุ;

จุตูปปาโต อิธ ยสฺส นตฺถิ, ส เกน เวเธยฺย กุหึ ว ชปฺเป.

ปตฺถยมานสฺส หิ ชปฺปิตานีติ. ปตฺถนา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. ปตฺถยมานสฺสาติ ปตฺถยมานสฺส อิจฺฉมานสฺส สาทิยมานสฺส ปิหยมานสฺส อภิชปฺปยมานสฺสาติ – ปตฺถยมานสฺส หิ. ชปฺปิตานีติ. ชปฺปนา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลนฺติ – ปตฺถยมานสฺส หิ ชปฺปิตานิ.

ปเวธิตํ วาปิ ปกปฺปิเตสูติ. ปกปฺปนาติ เทฺว ปกปฺปนา – ตณฺหาปกปฺปนา จ ทิฏฺฐิปกปฺปนา จ…เป… อยํ ตณฺหาปกปฺปนา…เป… อยํ ทิฏฺฐิปกปฺปนา. ปเวธิตํ วาปิ ปกปฺปิเตสูติ. ปกปฺปิตํ วตฺถุํ อจฺเฉทสงฺกิโนปิ เวเธนฺติ, อจฺฉิชฺชนฺเตปิ เวเธนฺติ, อจฺฉินฺเนปิ เวเธนฺติ; ปกปฺปิตํ วตฺถุํ วิปริณามสงฺกิโนปิ เวเธนฺติ, วิปริณมนฺเตปิ เวเธนฺติ, วิปริณเตปิ เวเธนฺติ ปเวเธนฺติ สมฺปเวเธนฺตีติ – ปเวธิตํ วาปิ ปกปฺปิเตสุ.

จุตูปปาโต อิธ ยสฺส นตฺถีติ. ยสฺสาติ อรหโต ขีณาสวสฺส. ยสฺส คมนํ อาคมนํ คมนาคมนํ กาลํคติ ภวาภโว จุติ จ อุปปตฺติ จ นิพฺพตฺติ จ เภโท จ ชาติ จ ชรามรณญฺจ นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชนฺติ นุปลพฺภนฺติ, ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – จุตูปปาโต อิธ ยสฺส นตฺถิ.

ส เกน เวเธยฺย กุหึ ว ชปฺเปติ. โส เกน ราเคน เวเธยฺย, เกน โทเสน เวเธยฺย, เกน โมเหน เวเธยฺย, เกน มาเนน เวเธยฺย, กาย ทิฏฺฐิยา เวเธยฺย, เกน อุทฺธจฺเจน เวเธยฺย, กาย วิจิกิจฺฉาย เวเธยฺย, เกหิ อนุสเยหิ เวเธยฺย – รตฺโตติ วา ทุฏฺโฐติ วา มูโฬฺหติ วา วินิพทฺโธติ วา ปรามฏฺโฐติ วา วิกฺเขปคโตติ วา อนิฏฺฐงฺคโตติ วา ถามคโตติ วา. เต อภิสงฺขารา ปหีนา; อภิสงฺขารานํ ปหีนตฺตา คติยา เกน เวเธยฺย – เนรยิโกติ วา ติรจฺฉานโยนิโกติ วา เปตฺติวิสยิโกติ วา มนุสฺโสติ วา เทโวติ วา รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วา, โส เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย นตฺถิ การณํ นตฺถิ เยน เวเธยฺย ปเวเธยฺย สมฺปเวเธยฺยาติ – ส เกน เวเธยฺย. กุหึว ชปฺเปติ กุหึ วา ชปฺเปยฺย กิมฺหิ ชปฺเปยฺย, กตฺถ ชปฺเปยฺย ปชปฺเปยฺย อภิชปฺเปยฺยาติ – ส เกน เวเธยฺย กุหึ ว ชปฺเป.

เตนาห ภควา –

‘‘ปตฺถยมานสฺส หิ ชปฺปิตานิ, ปเวธิตํ วาปิ ปกปฺปิเตสุ;

จุตูปปาโต อิธ ยสฺส นตฺถิ, ส เกน เวเธยฺย กุหึ ว ชปฺเป’’ติ.

๑๓๘. ยมาหุ ธมฺมํ ปรมนฺติ เอเก, ตเมว หีนนฺติ ปนาหุ อญฺเญ;

สจฺโจ นุ วาโท กตโม อิเมสํ, สพฺเพว หีเม กุสลาวทานา.

ยมาหุ ธมฺมํ ปรมนฺติ เอเกติ. ยํ ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ เอเก สมณพฺราหฺมณา ‘‘อิทํ ปรมํ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิสิฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวร’’นฺติ, เอวมาหํสุ เอวํ กเถนฺติ เอวํ ภณนฺติ เอวํ ทีปยนฺติ เอวํ โวหรนฺตีติ – ยมาหุ ธมฺมํ ปรมนฺติ เอเก.

ตเมว หีนนฺติ ปนาหุ อญฺเญติ ตเมว ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ เอเก สมณพฺราหฺมณา ‘‘หีนํ เอตํ, นิหีนํ เอตํ, โอมกํ เอตํ, ลามกํ เอตํ, ฉตุกฺกํ เอตํ, ปริตฺตกํ เอต’’นฺติ, เอวมาหํสุ เอวํ กเถนฺติ เอวํ ภณนฺติ เอวํ ทีปยนฺติ เอวํ โวหรนฺตีติ – ตเมว หีนนฺติ ปนาหุ อญฺเญ.

สจฺโจ นุ วาโท กตโม อิเมสนฺติ. อิเมสํ สมณพฺราหฺมณานํ วาโท กตโม สจฺโจ ตจฺโฉ ตโถ ภูโต ยาถาโว อวิปรีโตติ – สจฺโจ นุ วาโท กตโม อิเมสํ.

สพฺเพว หีเม กุสลาวทานาติ. สพฺเพวิเม สมณพฺราหฺมณา กุสลวาทา ปณฺฑิตวาทา ถิรวาทา ญายวาทา เหตุวาทา ลกฺขณวาทา การณวาทา ฐานวาทา สกาย ลทฺธิยาติ – สพฺเพว หีเม กุสลาวทานา.

เตนาห โส นิมฺมิโต –

‘‘ยมาหุ ธมฺมํ ปรมนฺติ เอเก, ตเมว หีนนฺติ ปนาหุ อญฺเญ;

สจฺโจ นุ วาโท กตโม อิเมสํ, สพฺเพว หีเม กุสลาวทานา’’ติ.

๑๓๙. สกญฺหิ ธมฺมํ ปริปุณฺณมาหุ, อญฺญสฺส ธมฺมํ ปน หีนมาหุ;

เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ, สกํ สกํ สมฺมุติมาหุ สจฺจํ.

สกญฺหิ ธมฺมํ ปริปุณฺณมาหูติ สกํ ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ เอเก สมณพฺราหฺมณา ‘‘อิทํ สมตฺตํ ปริปุณฺณํ อโนม’’นฺติ, เอวมาหํสุ…เป… เอวํ โวหรนฺตีติ – สกญฺหิ ธมฺมํ ปริปุณฺณมาหุ.

อญฺญสฺส ธมฺมํ ปน หีนมาหูติ. อญฺญสฺส ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ เอเก สมณพฺราหฺมณา ‘‘หีนํ เอตํ, นิหีนํ เอตํ, โอมกํ เอตํ, ลามกํ เอตํ, ฉตุกฺกํ เอตํ, ปริตฺตกํ เอต’’นฺติ, เอวมาหํสุ เอวํ กเถนฺติ เอวํ ภณนฺติ เอวํ ทีปยนฺติ เอวํ โวหรนฺตีติ – อญฺญสฺส ธมฺมํ ปน หีนมาหุ.

เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺตีติ เอวํ คเหตฺวา อุคฺคเหตฺวา คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวา วิวาทยนฺติ, กลหํ กโรนฺติ, ภณฺฑนํ กโรนฺติ, วิคฺคหํ กโรนฺติ, วิวาทํ กโรนฺติ, เมธคํ กโรนฺติ – ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ…เป… นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสี’’ติ – เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ.

สกํ สกํ สมฺมุติมาหุ สจฺจนฺติ. ‘‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ – สกํ สกํ สมฺมุติมาหุ สจฺจํ. ‘‘อสสฺสโต โลโก …เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ – สกํ สกํ สมฺมุติมาหุ สจฺจํ.

เตนาห ภควา –

‘‘สกญฺหิ ธมฺมํ ปริปุณฺณมาหุ, อญฺญสฺส ธมฺมํ ปน หีนมาหุ;

เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ, สกํ สกํ สมฺมุติมาหุ สจฺจ’’นฺติ.

๑๔๐. ปรสฺส เจ วมฺภยิเตน หีโน, น โกจิ ธมฺเมสุ วิเสสิ อสฺส;

ปุถู หิ อญฺญสฺส วทนฺติ ธมฺมํ, นิหีนโต สมฺหิ ทฬฺหํ วทานา.

ปรสฺส เจ วมฺภยิเตน หีโนติ ปรสฺส เจ วมฺภยิตการณา นินฺทิตการณา ครหิตการณา อุปวทิตการณา ปโร พาโล โหติ หีโน นิหีโน โอมโก ลามโก ฉตุกฺโก ปริตฺโตติ – ปรสฺส เจ วมฺภยิเตน หีโน.

น โกจิ ธมฺเมสุ วิเสสิ อสฺสาติ. ธมฺเมสุ น โกจิ อคฺโค เสฏฺโฐ วิสิฏฺโฐ ปาโมกฺโข อุตฺตโม ปวโร อสฺสาติ – น โกจิ ธมฺเมสุ วิเสสิ อสฺส.

ปุถู หิ อญฺญสฺส วทนฺติ ธมฺมํ, นิหีนโตติ. พหุกาปิ พหูนํ ธมฺมํ วทนฺติ อุปวทนฺติ นินฺทนฺติ ครหนฺติ หีนโต นิหีนโต โอมกโต ลามกโต ฉตุกฺกโต ปริตฺตโต, พหุกาปิ เอกสฺส ธมฺมํ วทนฺติ อุปวทนฺติ นินฺทนฺติ ครหนฺติ หีนโต นิหีนโต โอมกโต ลามกโต ฉตุกฺกโต ปริตฺตโต, เอโกปิ พหูนํ ธมฺมํ วทติ อุปวทติ นินฺทติ ครหติ หีนโต นิหีนโต โอมกโต ลามกโต ฉตุกฺกโต ปริตฺตโต, เอโกปิ เอกสฺส ธมฺมํ วทติ อุปวทติ นินฺทติ ครหติ หีนโต นิหีนโต โอมกโต ลามกโต ฉตุกฺกโต ปริตฺตโตติ – ปุถู หิ อญฺญสฺส วทนฺติ ธมฺมํ.

นิหีนโต สมฺหิ ทฬฺหํ วทานาติ. ธมฺโม สกายนํ, ทิฏฺฐิ สกายนํ, ปฏิปทา สกายนํ, มคฺโค สกายนํ, สกายเน ทฬฺหวาทา ถิรวาทา พลิกวาทา อฏฺฐิตวาทาติ – นิหีนโต สมฺหิ ทฬฺหํ วทานา.

เตนาห ภควา –

‘‘ปรสฺส เจ วมฺภยิเตน หีโน, น โกจิ ธมฺเมสุ วิเสสิ อสฺส;

ปุถู หิ อญฺญสฺส วทนฺติ ธมฺมํ, นิหีนโต สมฺหิ ทฬฺหํ วทานา’’ติ.

๑๔๑. สทฺธมฺมปูชาปิ [สทฺธมฺมปูชา จ (สี. สฺยา.)] ปนา ตเถว, ยถา ปสํสนฺติ สกายนานิ;

สพฺเพว วาทา [สพฺเพ ปวาทา (สฺยา.)] ตถิยา [ตถิ วา (พหูสุ)] ภเวยฺยุํ, สุทฺธี หิ เนสํ ปจฺจตฺตเมว.

สทฺธมฺมปูชาปิ ปนา ตเถวาติ. กตมา สทฺธมฺมปูชา? สกํ สตฺถารํ สกฺกโรติ ครุํ กโรติ มาเนติ ปูเชติ ‘‘อยํ สตฺถา สพฺพญฺญู’’ติ – อยํ สทฺธมฺมปูชา. สกํ ธมฺมกฺขานํ สกํ คณํ สกํ ทิฏฺฐึ สกํ ปฏิปทํ สกํ มคฺคํ สกฺกโรติ ครุํ กโรติ มาเนติ ปูเชติ ‘‘อยํ มคฺโค นิยฺยานิโก’’ติ – อยํ สทฺธมฺมปูชา. สทฺธมฺมปูชาปิ ปนา ตเถวาติ สทฺธมฺมปูชา ตถา ตจฺฉา ภูตา ยาถาวา อวิปรีตาติ – สทฺธมฺมปูชาปิ ปนา ตเถว.

ยถา ปสํสนฺติ สกายนานีติ. ธมฺโม สกายนํ ทิฏฺฐิ สกายนํ ปฏิปทา สกายนํ มคฺโค สกายนํ, สกายนานิ ปสํสนฺติ โถเมนฺติ กิตฺเตนฺติ วณฺเณนฺตีติ – ยถา ปสํสนฺติ สกายนานิ.

สพฺเพว วาทา ตถิยา ภเวยฺยุนฺติ สพฺเพว วาทา ตถา ตจฺฉา ภูตา ยาถาวา อวิปรีตา ภเวยฺยุนฺติ – สพฺเพว วาทา ตถิยา ภเวยฺยุํ.

สุทฺธี หิ เนสํ ปจฺจตฺตเมวาติ. ปจฺจตฺตเมว เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ สุทฺธิ วิสุทฺธิ ปริสุทฺธิ, มุตฺติ วิมุตฺติ ปริมุตฺตีติ – สุทฺธี หิ เนสํ ปจฺจตฺตเมว.

เตนาห ภควา –

‘‘สทฺธมฺมปูชาปิ ปนา ตเถว, ยถา ปสํสนฺติ สกายนานิ;

สพฺเพว วาทา ตถิยา ภเวยฺยุํ, สุทฺธี หิ เนสํ ปจฺจตฺตเมวา’’ติ.

๑๔๒. น พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยมตฺถิ, ธมฺเมสุ นิจฺเฉยฺย สมุคฺคหีตํ;

ตสฺมา วิวาทานิ อุปาติวตฺโต, น หิ เสฏฺฐโต ปสฺสติ ธมฺมมญฺญํ.

น พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยมตฺถีติ. นาติ ปฏิกฺเขโป. พฺราหฺมโณติ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ…เป… อสิโต ตาทิ ปวุจฺจเต ส พฺรหฺมา. น พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยมตฺถีติ พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยตา นตฺถิ, พฺราหฺมโณ น ปรเนยฺโย, น ปรปตฺติโย, น ปรปจฺจโย, น ปรปฏิพทฺธคู [ปรปฏิพนฺธคู (ก.)] ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูโฬฺห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยตา นตฺถิ, พฺราหฺมโณ น ปรเนยฺโย, น ปรปตฺติโย, น ปรปจฺจโย, น ปรปฏิพทฺธคู ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูโฬฺห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยตา นตฺถิ, พฺราหฺมโณ น ปรเนยฺโย, น ปรปตฺติโย, น ปรปจฺจโย, น ปรปฏิพทฺธคู ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูโฬฺห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโตติ – น พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยมตฺถิ.

ธมฺเมสุ นิจฺเฉยฺย สมุคฺคหีตนฺติ. ธมฺเมสูติ ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตสุ. นิจฺเฉยฺยาติ นิจฺฉินิตฺวา วินิจฺฉินิตฺวา วิจินิตฺวา ปวิจินิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. โอธิคฺคาโห พิลคฺคาโห วรคฺคาโห โกฏฺฐาสคฺคาโห อุจฺจยคฺคาโห สมุจฺจยคฺคาโห ‘‘อิทํ สจฺจํ ตถํ ภูตํ ยาถาวํ อวิปรีต’’นฺติ คหิตํ ปรามฏฺฐํ อภินิวิฏฺฐํ อชฺโฌสิตํ อธิมุตฺตํ นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ, ปหีนํ สมุจฺฉินฺนํ วูปสนฺตํ ปฏิปสฺสทฺธํ อภพฺพุปฺปตฺติกํ ญาณคฺคินา ทฑฺฒนฺติ – ธมฺเมสุ นิจฺเฉยฺย สมุคฺคหีตํ.

ตสฺมา วิวาทานิ อุปาติวตฺโตติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา ทิฏฺฐิกลหานิ ทิฏฺฐิภณฺฑนานิ ทิฏฺฐิวิคฺคหานิ ทิฏฺฐิวิวาทานิ ทิฏฺฐิเมธคานิ อุปาติวตฺโต อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – ตสฺมา วิวาทานิ อุปาติวตฺโต.

น หิ เสฏฺฐโต ปสฺสติ ธมฺมมญฺญนฺติ. อญฺญํ สตฺถารํ ธมฺมกฺขานํ คณํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ อญฺญตฺร สติปฏฺฐาเนหิ, อญฺญตฺร สมฺมปฺปธาเนหิ, อญฺญตฺร อิทฺธิปาเทหิ, อญฺญตฺร อินฺทฺริเยหิ, อญฺญตฺร พเลหิ, อญฺญตฺร โพชฺฌงฺเคหิ, อญฺญตฺร อริยา อฏฺฐงฺคิกา มคฺคา, อคฺคํ เสฏฺฐํ วิสิฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ ธมฺมํ น ปสฺสติ น ทกฺขติ น โอโลเกติ น นิชฺฌายติ น อุปปริกฺขตีติ – น หิ เสฏฺฐโต ปสฺสติ ธมฺมมญฺญํ.

เตนาห ภควา –

‘‘น พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยมตฺถิ, ธมฺเมสุ นิจฺเฉยฺย สมุคฺคหีตํ;

ตสฺมา วิวาทานิ อุปาติวตฺโต, น หิ เสฏฺฐโต ปสฺสติ ธมฺมมญฺญ’’นฺติ.

๑๔๓. ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตํ, ทิฏฺฐิยา เอเก ปจฺเจนฺติ สุทฺธึ;

อทกฺขิ เจ กิญฺหิ ตุมสฺส เตน, อติสิตฺวา อญฺเญน วทนฺติ สุทฺธึ.

ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตนฺติ. ชานามีติ ปรจิตฺตญาเณน [ปรจิตฺตวิชานนญาเณน (สี.) อฏฺฐกถา โอโลเกตพฺพา] วา ชานามิ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน วา ชานามิ. ปสฺสามีติ มํสจกฺขุนา วา ปสฺสามิ, ทิพฺเพน จกฺขุนา วา ปสฺสามิ. ตเถว เอตนฺติ เอตํ ตถํ ตจฺฉํ ภูตํ ยาถาวํ อวิปรีตนฺติ – ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตํ.

ทิฏฺฐิยา เอเก ปจฺเจนฺติ สุทฺธินฺติ. ทิฏฺฐิยา เอเก สมณพฺราหฺมณา สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ ปจฺเจนฺติ. ‘‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ ทิฏฺฐิยา เอเก สมณพฺราหฺมณา สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ ปจฺเจนฺติ. ‘‘อสสฺสโต โลโก…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ ทิฏฺฐิยา เอเก สมณพฺราหฺมณา สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ ปจฺเจนฺตีติ – ทิฏฺฐิยา เอเก ปจฺเจนฺติ สุทฺธึ.

อทกฺขิ เจ กิญฺหิ ตุมสฺส เตนาติ. อทกฺขีติ ปรจิตฺตญาเณน วา อทกฺขิ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน วา อทกฺขิ, มํสจกฺขุนา วา อทกฺขิ, ทิพฺเพน จกฺขุนา วา อทกฺขีติ – อทกฺขิ เจ. กิญฺหิ ตุมสฺส เตนาติ. ตสฺส เตน ทสฺสเนน กึ กตํ? น ทุกฺขปริญฺญา อตฺถิ, น สมุทยสฺส ปหานํ อตฺถิ, น มคฺคภาวนา อตฺถิ, น ผลสจฺฉิกิริยา อตฺถิ, น ราคสฺส สมุจฺเฉทปหานํ อตฺถิ, น โทสสฺส สมุจฺเฉทปหานํ อตฺถิ, น โมหสฺส สมุจฺเฉทปหานํ อตฺถิ, น กิเลสานํ สมุจฺเฉทปหานํ อตฺถิ, น สํสารวฏฺฏสฺส อุปจฺเฉโท อตฺถีติ – อทกฺขิ เจ กิญฺหิ ตุมสฺส เตน.

อติสิตฺวา อญฺเญน วทนฺติ สุทฺธินฺติ เต ติตฺถิยา สุทฺธิมคฺคํ วิสุทฺธิมคฺคํ ปริสุทฺธิมคฺคํ โวทาตมคฺคํ ปริโวทาตมคฺคํ อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺติตฺวา อญฺญตฺร สติปฏฺฐาเนหิ, อญฺญตฺร สมฺมปฺปธาเนหิ, อญฺญตฺร อิทฺธิปาเทหิ, อญฺญตฺร อินฺทฺริเยหิ, อญฺญตฺร พเลหิ อญฺญตฺร โพชฺฌงฺเคหิ, อญฺญตฺร อริยา อฏฺฐงฺคิกา มคฺคา สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ. เอวมฺปิ อติสิตฺวา อญฺเญน วทนฺติ สุทฺธึ.

อถ วา พุทฺธา จ พุทฺธสาวกา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ เตสํ ติตฺถิยานํ อสุทฺธิมคฺคํ อวิสุทฺธิมคฺคํ อปริสุทฺธิมคฺคํ อโวทาตมคฺคํ อปริโวทาตมคฺคํ อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺติตฺวา จตูหิ สติปฏฺฐาเนหิ จตูหิ สมฺมปฺปธาเนหิ จตูหิ อิทฺธิปาเทหิ ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหิ ปญฺจหิ พเลหิ สตฺตหิ โพชฺฌงฺเคหิ อริเยน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – เอวมฺปิ อติสิตฺวา อญฺเญน วทนฺติ สุทฺธึ.

เตนาห ภควา –

‘‘ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตํ, ทิฏฺฐิยา เอเก ปจฺเจนฺติ สุทฺธึ;

อทกฺขิ เจ กิญฺหิ ตุมสฺส เตน, อติสิตฺวา อญฺเญน วทนฺติ สุทฺธิ’’นฺติ.

๑๔๔. ปสฺสํ นโร ทกฺขติ นามรูปํ, ทิสฺวาน วา ญายติ [ญสฺสติ (สี. สฺยา.)] ตานิเมว;

กามํ พหุํ ปสฺสตุ อปฺปกํ วา, น หิ เตน สุทฺธึ กุสลา วทนฺติ.

ปสฺสํ นโร ทกฺขติ นามรูปนฺติ ปสฺสํ นโร ทกฺขติ ปรจิตฺตญาเณน วา ปสฺสนฺโต, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน วา ปสฺสนฺโต, มํสจกฺขุนา วา ปสฺสนฺโต, ทิพฺเพน จกฺขุนา วา ปสฺสนฺโต นามรูปํเยว ทกฺขติ นิจฺจโต สุขโต อตฺตโต, น เตสํ ธมฺมานํ สมุทยํ วา อตฺถงฺคมํ วา อสฺสาทํ วา อาทีนวํ วา นิสฺสรณํ วา ทกฺขตีติ – ปสฺสํ นโร ทกฺขติ นามรูปํ.

ทิสฺวาน วา ญายติ ตานิเมวาติ. ทิสฺวาติ ปรจิตฺตญาเณน วา ทิสฺวา, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน วา ทิสฺวา, มํสจกฺขุนา วา ทิสฺวา, ทิพฺเพน จกฺขุนา วา ทิสฺวา, นามรูปํเยว ทิสฺวา ญายติ นิจฺจโต สุขโต อตฺตโต, น เตสํ ธมฺมานํ สมุทยํ วา อตฺถงฺคมํ วา อสฺสาทํ วา อาทีนวํ วา นิสฺสรณํ วา ญายตีติ – ทิสฺวาน วา ญายติ ตานิเมว.

กามํ พหุํ ปสฺสตุ อปฺปกํ วาติ. กามํ พหุกํ วา ปสฺสนฺโต นามรูปํ อปฺปกํ วา นิจฺจโต สุขโต อตฺตโตติ – กามํ พหุํ ปสฺสตุ อปฺปกํ วา.

น หิ เตน สุทฺธึ กุสลา วทนฺตีติ. กุสลาติ เย เต ขนฺธกุสลา ธาตุกุสลา อายตนกุสลา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลา สติปฏฺฐานกุสลา สมฺมปฺปธานกุสลา อิทฺธิปาทกุสลา อินฺทฺริยกุสลา พลกุสลา โพชฺฌงฺคกุสลา มคฺคกุสลา ผลกุสลา นิพฺพานกุสลา, เต กุสลา ปรจิตฺตญาเณน วา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน วา มํสจกฺขุนา วา ทิพฺเพน จกฺขุนา วา นามรูปทสฺสเนน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ น วทนฺติ น กเถนฺติ น ภณนฺติ น ทีปยนฺติ น โวหรนฺตีติ – น หิ เตน สุทฺธึ กุสลา วทนฺติ.

เตนาห ภควา –

‘‘ปสฺสํ นโร ทกฺขติ นามรูปํ, ทิสฺวาน วา ญายติ ตานิเมว;

กามํ พหุํ ปสฺสตุ อปฺปกํ วา, น หิ เตน สุทฺธึ กุสลา วทนฺตี’’ติ.

๑๔๕. นิวิสฺสวาที น หิ สุพฺพินาโย, ปกปฺปิตา ทิฏฺฐิปุเรกฺขราโน;

ยํ นิสฺสิโต ตตฺถ สุภํ วทาโน, สุทฺธึ วโท ตตฺถ ตถทฺทสา โส.

นิวิสฺสวาที น หิ สุพฺพินาโยติ. ‘‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ นิวิสฺสวาที, ‘‘อสสฺสโต โลโก…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ – นิวิสฺสวาที. น หิ สุพฺพินาโยติ. นิวิสฺสวาที ทุพฺพินโย ทุปฺปญฺญาปโย [ทุปฺปญฺญาปิโย (สี.) เอวมีทิเสสุ ฐาเนสุ] ทุนฺนิชฺฌาปโย ทุปฺเปกฺขาปโย ทุปฺปสาทโยติ – นิวิสฺสวาที น หิ สุพฺพินาโย.

ปกปฺปิตา ทิฏฺฐิปุเรกฺขราโนติ. กปฺปิตา ปกปฺปิตา อภิสงฺขตา สณฺฐปิตา ทิฏฺฐึ ปุเรกฺขโต กตฺวา จรติ. ทิฏฺฐิธโช ทิฏฺฐิเกตุ ทิฏฺฐาธิปเตยฺโย ทิฏฺฐิยา ปริวาริโต จรตีติ – ปกปฺปิตา ทิฏฺฐิปุเรกฺขราโน.

ยํ นิสฺสิโต ตตฺถ สุภํ วทาโนติ. ยํ นิสฺสิโตติ ยํ สตฺถารํ ธมฺมกฺขานํ คณํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ นิสฺสิโต อานิสฺสิโต อลฺลีโน อุปคโต อชฺโฌสิโต อธิมุตฺโตติ – ยํ นิสฺสิโต. ตตฺถาติ สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา. สุภํ วทาโนติ สุภวาโท โสภนวาโท ปณฺฑิตวาโท ถิรวาโท ญายวาโท เหตุวาโท ลกฺขณวาโท การณวาโท ฐานวาโท สกาย ลทฺธิยาติ – ยํ นิสฺสิโต ตตฺถ สุภํ วทาโน.

สุทฺธึ วโท ตตฺถ ตถทฺทสา โสติ. สุทฺธิวาโท วิสุทฺธิวาโท ปริสุทฺธิวาโท โวทาตวาโท ปริโวทาตวาโท. อถ วา สุทฺธิทสฺสโน วิสุทฺธิทสฺสโน ปริสุทฺธิทสฺสโน โวทาตทสฺสโน ปริโวทาตทสฺสโนติ – สุทฺธึ วาโท. ตตฺถาติ สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา ตถํ ตจฺฉํ ภูตํ ยาถาวํ อวิปรีตนฺติ อทฺทสฺส อทกฺขิ อปสฺสิ ปฏิวิชฺฌีติ – สุทฺธึ วาโท ตตฺถ ตถทฺทสา โส.

เตนาห ภควา –

‘‘นิวิสฺสวาที น หิ สุพฺพินาโย, ปกปฺปิตา ทิฏฺฐิปุเรกฺขราโน;

ยํ นิสฺสิโต ตตฺถ สุภํ วทาโน, สุทฺธึ วโท ตตฺถ ตถทฺทสา โส’’ติ.

๑๔๖. น พฺราหฺมโณ กปฺปมุเปติ สงฺขา, น ทิฏฺฐิสารี นปิ ญาณพนฺธุ;

ญตฺวา จ โส สมฺมุติโย ปุถุชฺชา, อุเปกฺขตี อุคฺคหณนฺติ มญฺเญ.