๔. นิพฺพานวคฺโค

๑. ผสฺสาทิวินิพฺภุชนปโญฺห

๑. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, สกฺกา อิเมสํ ธมฺมานํ เอกโตภาวคตานํ วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา นานากรณํ ปญฺญาเปตุํ ‘อยํ ผสฺโส, อยํ เวทนา, อยํ สญฺญา, อยํ เจตนา, อิทํ วิญฺญาณํ, อยํ วิตกฺโก, อยํ วิจาโร’ติ’’? ‘‘น สกฺกา, มหาราช, อิเมสํ ธมฺมานํ เอกโตภาวคตานํ วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา นานากรณํ ปญฺญาเปตุํ ‘อยํ ผสฺโส, อยํ เวทนา, อยํ สญฺญา, อยํ เจตนา, อิทํ วิญฺญาณํ, อยํ วิตกฺโก, อยํ วิจาโร’’’ติ.

‘‘โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘ยถา, มหาราช, รญฺโญ สูโท อรสํ วา รสํ วา [ยูสํ วา รสํ วา (สี. สฺยา. ปี.)] กเรยฺย, โส ตตฺถ ทธิมฺปิ ปกฺขิเปยฺย, โลณมฺปิ ปกฺขิเปยฺย, สิงฺคิเวรมฺปิ ปกฺขิเปยฺย, ชีรกมฺปิ ปกฺขิเปยฺย, มริจมฺปิ ปกฺขิเปยฺย, อญฺญานิปิ ปการานิ ปกฺขิเปยฺย, ตเมนํ ราชา เอวํ วเทยฺย, ‘ทธิสฺส เม รสํ อาหร, โลณสฺส เม รสํ อาหร, สิงฺคิเวรสฺส เม รสํ อาหร, ชีรกสฺส เม รสํ อาหร, มริจสฺส เม รสํ อาหร, สพฺเพสํ เม ปกฺขิตฺตานํ รสํ อาหรา’ติ. สกฺกา นุ โข, มหาราช, เตสํ รสานํ เอกโตภาวคตานํ วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา รสํ อาหริตุํ อมฺพิลตฺตํ วา ลวณตฺตํ วา ติตฺตกตฺตํ วา กฏุกตฺตํ วา กสายตฺตํ วา มธุรตฺตํ วา’’ติ? ‘‘น หิ, ภนฺเต, สกฺกา เตสํ รสานํ เอกโตภาวคตานํ วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา รสํ อาหริตุํ อมฺพิลตฺตํ วา ลวณตฺตํ วา ติตฺตกตฺตํ วา กฏุกตฺตํ วา กสายตฺตํ วา มธุรตฺตํ วา, อปิ จ โข ปน สเกน สเกน ลกฺขเณน อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, น สกฺกา อิเมสํ ธมฺมานํ เอกโตภาวคตานํ วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา นานากรณํ ปญฺญาเปตุํ ‘อยํ ผสฺโส, อยํ เวทนา, อยํ สญฺญา, อยํ เจตนา, อิทํ วิญฺญาณํ, อยํ วิตกฺโก, อยํ วิจาโร’ติ, อปิ จ โข ปน สเกน สเกน ลกฺขเณน อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

ผสฺสาทิวินิพฺภุชนปโญฺห ปฐโม.

๒. นาคเสนปโญฺห

๒. เถโร อาห ‘‘โลณํ, มหาราช, จกฺขุวิญฺเญยฺย’’นฺติ. ‘‘อาม, ภนฺเต, จกฺขุวิญฺเญยฺย’’นฺติ. ‘‘สุฏฺฐุ โข, มหาราช, ชานาหี’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ชิวฺหาวิญฺเญยฺย’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราช, ชิวฺหาวิญฺเญยฺย’’นฺติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, สพฺพํ โลณํ ชิวฺหาย วิชานาตี’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, สพฺพํ โลณํ ชิวฺหาย วิชานาติ’’.

‘‘ยทิ, ภนฺเต, สพฺพํ โลณํ ชิวฺหาย วิชานาติ, กิสฺส ปน ตํ สกเฏหิ พลีพทฺทา [พลิพทฺทา (สี. ปี.)] อาหรนฺติ, นนุ โลณเมว อาหริตพฺพ’’นฺติ? ‘‘น สกฺกา, มหาราช, โลณเมว อาหริตุํ เอกโตภาวคตา เอเต ธมฺมา โคจรนานตฺตคตา โลณํ ครุภาโว จาติ. สกฺกา ปน, มหาราช, โลณํ ตุลาย ตุลยิตุ’’นฺติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, สกฺกา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, มหาราช, โลณํ ตุลาย ตุลยิตุํ, ครุภาโว ตุลาย ตุลิยตี’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

นาคเสนปโญฺห ทุติโย.

๓. ปญฺจายตนกมฺมนิพฺพตฺตปโญฺห

๓. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, ยานิมานิ ปญฺจายตนานิ, กึ นุ ตานิ นานากมฺเมหิ นิพฺพตฺตานิ, อุทาหุ เอเกน กมฺเมนา’’ติ? ‘‘นานากมฺเมหิ, มหาราช, นิพฺพตฺตานิ, น เอเกน กมฺเมนา’’ติ.

‘‘โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, เอกสฺมึ เขตฺเต นานาพีชานิ วปฺเปยฺยุํ, เตสํ นานาพีชานํ นานาผลานิ นิพฺพตฺเตยฺยุ’’นฺติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, นิพฺพตฺเตยฺยุ’’นฺติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, ยานิ ยานิ ปญฺจายตนานิ, ตานิ ตานิ นานากมฺเมหิ นิพฺพตฺตานิ, น เอเกน กมฺเมนา’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

ปญฺจายตนกมฺมนิพฺพตฺตปโญฺห ตติโย.

๔. กมฺมนานากรณปโญฺห

๔. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, เกน การเณน มนุสฺสา น สพฺเพ สมกา, อญฺเญ อปฺปายุกา, อญฺเญ ทีฆายุกา, อญฺเญ พหฺวาพาธา อญฺเญ อปฺปาพาธา, อญฺเญ ทุพฺพณฺณา, อญฺเญ วณฺณวนฺโต, อญฺเญ อปฺเปสกฺขา, อญฺเญ มเหสกฺขา, อญฺเญ อปฺปโภคา, อญฺเญ มหาโภคา, อญฺเญ นีจกุลีนา, อญฺเญ มหากุลีนา, อญฺเญ ทุปฺปญฺญา, อญฺเญ ปญฺญวนฺโต’’ติ?

เถโร อาห ‘‘กิสฺส ปน, มหาราช, รุกฺขา น สพฺเพ สมกา, อญฺเญ อมฺพิลา, อญฺเญ ลวณา, อญฺเญ ติตฺตกา, อญฺเญ กฏุกา, อญฺเญ กสาวา, อญฺเญ มธุรา’’ติ? ‘‘มญฺญามิ, ภนฺเต, พีชานํ นานากรเณนา’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, กมฺมานํ นานากรเณน มนุสฺสา น สพฺเพ สมกา, อญฺเญ อปฺปายุกา, อญฺเญ ทีฆายุกา, อญฺเญ พหฺวาพาธา, อญฺเญ อปฺปาพาธา, อญฺเญ ทุพฺพณฺณา, อญฺเญ วณฺณวนฺโต, อญฺเญ อปฺเปสกฺขา, อญฺเญ มเหสกฺขา, อญฺเญ อปฺปโภคา, อญฺเญ มหาโภคา, อญฺเญ นีจกุลีนา, อญฺเญ มหากุลีนา, อญฺเญ ทุปฺปญฺญา, อญฺเญ ปญฺญวนฺโต. ภาสิตมฺเปตํ มหาราช ภควตา – ‘กมฺมสฺสกา, มาณว, สตฺตา กมฺมทายาทา กมฺมโยนี กมฺมพนฺธู กมฺมปฺปฏิสรณา, กมฺมํ สตฺเต วิภชติ ยทิทํ หีนปฺปณีตตายา’’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

กมฺมนานากรณปโญฺห จตุตฺโถ.

๕. วายามกรณปโญฺห

๕. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, ตุเมฺห ภณถ ‘กินฺติ อิมํ ทุกฺขํ นิรุชฺเฌยฺย, อญฺญญฺจ ทุกฺขํ นุปฺปชฺเชยฺยา’ติ. เอตทตฺถา, มหาราช, อมฺหากํ ปพฺพชฺชา’’ติ. ‘‘กึ ปฏิกจฺเจว วายมิเตน, นนุ สมฺปตฺเต กาเล วายมิตพฺพ’’นฺติ? เถโร อาห ‘‘สมฺปตฺเต กาเล, มหาราช, วายาโม อกิจฺจกโร ภวติ, ปฏิกจฺเจว วายาโม กิจฺจกโร ภวตี’’ติ.

‘‘โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, ยทา ตฺวํ ปิปาสิโต ภเวยฺยาสิ, ตทา ตฺวํ อุทปานํ ขณาเปยฺยาสิ, ตฬากํ ขณาเปยฺยาสิ ‘ปานียํ ปิวิสฺสามี’ติ? ‘‘น หิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, สมฺปตฺเต กาเล วายาโม อกิจฺจกโร ภวติ, ปฏิกจฺเจว วายาโม กิจฺจกโร ภวตี’’ติ.

‘‘ภิยฺโย โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, ยทา ตฺวํ พุภุกฺขิโต ภเวยฺยาสิ, ตทา ตฺวํ เขตฺตํ กสาเปยฺยาสิ, สาลึ โรปาเปยฺยาสิ, ธญฺญํ อติหราเปยฺยาสิ ‘ภตฺตํ ภุญฺชิสฺสามี’ติ? ‘‘น หิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, สมฺปตฺเต กาเล วายาโม อกิจฺจกโร ภวติ, ปฏิกจฺเจว วายาโม กิจฺจกโร ภวตีติ.

‘‘ภิยฺโย โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, ยทา เต สงฺคาโม ปจฺจุปฏฺฐิโต ภเวยฺย, ตทา ตฺวํ ปริขํ ขณาเปยฺยาสิ, ปาการํ การาเปยฺยาสิ, โคปุรํ การาเปยฺยาสิ, อฏฺฏาลกํ การาเปยฺยาสิ, ธญฺญํ อติหราเปยฺยาสิ, ตทา ตฺวํ หตฺถิสฺมึ สิกฺเขยฺยาสิ, อสฺสสฺมึ สิกฺเขยฺยาสิ, รถสฺมึ สิกฺเขยฺยาสิ, ธนุสฺมึ สิกฺเขยฺยาสิ, ถรุสฺมึ สิกฺเขยฺยาสี’’ติ? ‘‘น หิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, สมฺปตฺเต กาเล วายาโม อกิจฺจกโร ภวติ, ปฏิกจฺเจว วายาโม กิจฺจกโร ภวติ. ภาสิตมฺเปตํ มหาราช ภควตา –

‘‘‘ปฏิกจฺเจว ตํ กยิรา, ยํ ชญฺญา หิตมตฺตโน;

น สากฏิกจินฺตาย, มนฺตา ธีโร ปรกฺกเม.

‘‘‘ยถา สากฏิโก มฏฺฐํ [นาม (สี. ปี. ก.) สํ. นิ. ๑.๑๐๓], สมํ หิตฺวา มหาปถํ;

วิสมํ มคฺคมารุยฺห, อกฺขจฺฉินฺโนว ฌายติ.

‘‘‘เอวํ ธมฺมา อปกฺกมฺม, อธมฺมมนุวตฺติย;

มนฺโท มจฺจุ มุขํ ปตฺโต, อกฺขจฺฉินฺโนว ฌายตี’’’ติ [โสจตีติ (สพฺพตฺถ)].

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

วายามกรณปโญฺห ปญฺจโม.

๖. เนรยิกคฺคิอุณฺหภาวปโญฺห

๖. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, ตุเมฺห ภณถ ‘ปากติกอคฺคิโต เนรยิโก อคฺคิ มหาภิตาปตโร โหติ, ขุทฺทโกปิ ปาสาโณ ปากติเก อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺโต ทิวสมฺปิ ปจฺจมาโน [ธมมาโน (สี. ปี.)] น วิลยํ คจฺฉติ, กูฏาคารมตฺโตปิ ปาสาโณ เนรยิกคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺโต ขเณน วิลยํ คจฺฉตี’ติ, เอตํ วจนํ น สทฺทหามิ, เอวญฺจ ปน วเทถ ‘เย จ ตตฺถ อุปฺปนฺนา สตฺตา, เต อเนกานิปิ วสฺสสหสฺสานิ นิรเย ปจฺจมานา น วิลยํ คจฺฉนฺตี’ติ, ตมฺปิ วจนํ น สทฺทหามี’’ติ.

เถโร อาห ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, ยา ตา สนฺติ มกรินิโยปิ สุสุมารินิโยปิ กจฺฉปินิโยปิ โมรินิโยปิ กโปตินิโยปิ, กึนุ ตา กกฺขฬานิ ปาสาณานิ สกฺขราโย จ ขาทนฺตี’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, ขาทนฺตี’’ติ. ‘‘กึ ปน ตานิ ตาสํ กุจฺฉิยํ โกฏฺฐพฺภนฺตรคตานิ วิลยํ คจฺฉนฺตี’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, วิลยํ คจฺฉนฺตี’’ติ. ‘‘โย ปน ตาสํ กุจฺฉิยํ คพฺโภ, โสปิ วิลยํ คจฺฉตี’’ติ? ‘‘น หิ ภนฺเต’’ติ. ‘‘เกน การเณนา’’ติ? ‘‘มญฺญามิ, ภนฺเต, กมฺมาธิกเตน น วิลยํ คจฺฉตี’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, กมฺมาธิกเตน เนรยิกา สตฺตา อเนกานิปิ วสฺสสหสฺสานิ นิรเย ปจฺจมานา น วิลยํ คจฺฉนฺติ. ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, ภควตา – ‘โส น ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตีโหตี’’’ติ.

‘‘ภิยฺโย โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, ยา ตา สนฺติ สีหินิโยปิ พฺยคฺฆินิโยปิ ทีปินิโยปิ กุกฺกุรินิโยปิ, กึนุ ตา กกฺขฬานิ อฏฺฐิกานิ มํสานิ ขาทนฺตีติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, ขาทนฺตี’’ติ. ‘‘กึ ปน ตานิ ตาสํ กุจฺฉิยํ โกฏฺฐพฺภนฺตรคตานิ วิลยํ คจฺฉนฺตี’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, วิลยํ คจฺฉนฺตี’’ติ. ‘‘โย ปน ตาสํ กุจฺฉิยํ คพฺโภ, โสปิ วิลยํ คจฺฉตี’’ติ? ‘‘น หิ ภนฺเต’’ติ. ‘‘เกน การเณนา’’ติ? ‘‘มญฺญามิ, ภนฺเต, กมฺมาธิกเตน น วิลยํ คจฺฉตี’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, กมฺมาธิกเตน เนรยิกา สตฺตา อเนกานิปิ วสฺสสหสฺสานิ นิรเย ปจฺจมานา น วิลยํ คจฺฉนฺตี’’ติ.

‘‘ภิยฺโย โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, ยา ตา สนฺติ โยนกสุขุมาลินิโยปิ ขตฺติยสุขุมาลินิโยปิ พฺราหฺมณสุขุมาลินิโยปิ คหปติสุขุมาลินิโยปิ, กึนุ ตา กกฺขฬานิ ขชฺชกานิ มํสานิ ขาทนฺตี’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, ขาทนฺตี’’ติ. ‘‘กึ ปน ตานิ ตาสํ กุจฺฉิยํ โกฏฺฐพฺภนฺตรคตานิ วิลยํ คจฺฉนฺตี’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, วิลยํ คจฺฉนฺตี’’ติ. ‘‘โย ปน ตาสํ กุจฺฉิยํ คพฺโภ โสปิ วิลยํ คจฺฉตี’’ติ? ‘‘น หิ ภนฺเต’’ติ. ‘‘เกน การเณนา’’ติ. ‘‘มญฺญามิ, ภนฺเต, กมฺมาธิกเตน น วิลยํ คจฺฉตี’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, กมฺมาธิกเตน เนรยิกา สตฺตา อเนกานิปิ วสฺสสหสฺสานิ นิรเย ปจฺจมานา น วิลยํ คจฺฉนฺติ. ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, ภควตา – ‘‘โส น ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตีโหตี’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

เนรยิกคฺคิอุณฺหภาวปโญฺห ฉฏฺโฐ.

๗. ปถวิสนฺธารกปโญฺห

๗. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, ตุเมฺห ภณถ ‘อยํ มหา ปถวี อุทเก ปติฏฺฐิตา, อุทกํ วาเต ปติฏฺฐิตํ, วาโต อากาเส ปติฏฺฐิโต’ติ, เอตมฺปิ วจนํ น สทฺทหามี’’ติ. เถโร ธมฺมกรเกน [ธมฺมกรเณน (ก.)] อุทกํ คเหตฺวา ราชานํ มิลินฺทํ สญฺญาเปสิ ‘‘ยถา, มหาราช, อิมํ อุทกํ วาเตน อาธาริตํ, เอวํ ตมฺปิ อุทกํ วาเตน อาธาริต’’นฺติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

ปถวิสนฺธารกปโญฺห สตฺตโม.

๘. นิโรธนิพฺพานปโญฺห

๘. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราช, นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ. ‘‘กถํ, ภนฺเต, นาคเสน, นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ? ‘‘สพฺเพ พาลปุถุชฺชนา โข, มหาราช, อชฺฌตฺติกพาหิเร อายตเน อภินนฺทนฺติ อภิวทนฺติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐนฺติ, เต เตน โสเตน วุยฺหนฺติ, น ปริมุจฺจนฺติ ชาติยา ชราย มรเณน โสเกน ปริเทเวน ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ น ปริมุจฺจนฺติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. สุตวา จ โข, มหาราช, อริยสาวโก อชฺฌตฺติกพาหิเร อายตเน นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตณฺหา นิรุชฺฌติ, ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ, อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ, ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ, เอวํ โข, มหาราช, นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

นิโรธนิพฺพานปโญฺห อฏฺฐโม.

๙. นิพฺพานลภนปโญฺห

๙. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, สพฺเพว ลภนฺติ นิพฺพาน’’นฺติ? ‘‘น โข, มหาราช, สพฺเพว ลภนฺติ นิพฺพานํ, อปิ จ โข, มหาราช, โย สมฺมา ปฏิปนฺโน อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม อภิชานาติ, ปริญฺเญยฺเย ธมฺเม ปริชานาติ, ปหาตพฺเพ ธมฺเม ปชหติ, ภาเวตพฺเพ ธมฺเม ภาเวติ, สจฺฉิกาตพฺเพ ธมฺเม สจฺฉิกโรติ, โส ลภติ นิพฺพาน’’นฺติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

นิพฺพานลภนปโญฺห นวโม.

๑๐. นิพฺพานสุขชานนปโญฺห

๑๐. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, โย น ลภติ นิพฺพานํ, ชานาติ โส ‘สุขํ นิพฺพาน’’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราช, โย น ลภติ นิพฺพานํ, ชานาติ โส ‘สุขํ นิพฺพาน’’’นฺติ. ‘‘กถํ, ภนฺเต นาคเสน, อลภนฺโต ชานาติ ‘สุขํ นิพฺพาน’’’นฺติ? ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, เยสํ นจฺฉินฺนา หตฺถปาทา, ชาเนยฺยุํ เต, มหาราช, ‘ทุกฺขํ หตฺถปาทจฺเฉทน’’’นฺติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, ชาเนยฺยุ’’นฺติ. ‘‘กถํ ชาเนยฺยุ’’นฺติ? ‘‘อญฺเญสํ, ภนฺเต, ฉินฺนหตฺถปาทานํ ปริเทวิตสทฺทํ สุตฺวา ชานนฺติ ‘ทุกฺขํ หตฺถปาทจฺเฉทน’’’นฺติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, เยสํ ทิฏฺฐํ นิพฺพานํ, เตสํ สทฺทํ สุตฺวา ชานาติ ‘สุขํ นิพฺพาน’’’นฺติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

นิพฺพานสุขชานนปโญฺห ทสโม.

นิพฺพานวคฺโค จตุตฺโถ.

อิมสฺมึ วคฺเค ทส ปญฺหา.