๕. พุทฺธวคฺโค

๑. พุทฺธสฺส อตฺถินตฺถิภาวปโญฺห

๑. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, พุทฺโธ ตยา ทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘น หิ, มหาราชา’’ติ. ‘‘อถ เต อาจริเยหิ พุทฺโธ ทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘น หิ, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต นาคเสน, นตฺถิ พุทฺโธ’’ติ. ‘‘กึ ปน, มหาราช, หิมวติ อูหา นที ตยา ทิฏฺฐา’’ติ? ‘‘น หิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อถ เต ปิตรา อูหา นที ทิฏฺฐา’’ติ? ‘‘น หิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เตน หิ, มหาราช, นตฺถิ อูหา นที’’ติ. ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต, กิญฺจาปิ มยา อูหา นที น ทิฏฺฐา, ปิตราปิ เม อูหา นที น ทิฏฺฐา, อปิ จ อตฺถิ อูหา นที’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, กิญฺจาปิ มยา ภควา น ทิฏฺโฐ, อาจริเยหิปิ เม ภควา น ทิฏฺโฐ, อปิ จ อตฺถิ ภควา’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

พุทฺธสฺส อตฺถินตฺถิภาวปโญฺห ปฐโม.

๒. พุทฺธสฺส อนุตฺตรภาวปโญฺห

๒. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, พุทฺโธ อนุตฺตโร’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, ภควา อนุตฺตโร’’ติ. ‘‘กถํ, ภนฺเต นาคเสน, อทิฏฺฐปุพฺพํ ชานาสิ ‘พุทฺโธ อนุตฺตโร’’’ติ? ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, เยหิ อทิฏฺฐปุพฺโพ มหาสมุทฺโท, ชาเนยฺยุํ เต, มหาราช, มหนฺโต โข มหาสมุทฺโท คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห, ยตฺถิมา ปญฺจ มหานทิโย สตตํ สมิตํ อปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ, คงฺคา ยมุนา อจิรวตี สรภู มหี, เนว ตสฺส อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํ วา ปญฺญายตี’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, ชาเนยฺยุ’’นฺติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, สาวเก มหนฺเต ปรินิพฺพุเต ปสฺสิตฺวา ชานามิ ‘ภควา อนุตฺตโร’’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

พุทฺธสฺส อนุตฺตรภาวปโญฺห ทุติโย.

๓. พุทฺธสฺส อนุตฺตรภาวชานนปโญฺห

๓. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, สกฺกา ชานิตุํ ‘พุทฺโธ อนุตฺตโร’’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, สกฺกา ชานิตุํ ‘ภควา อนุตฺตโร’’’ติ. ‘‘กถํ, ภนฺเต นาคเสน, สกฺกา ชานิตุํ ‘พุทฺโธ อนุตฺตโร’’’ติ. ‘‘ภูตปุพฺพํ, มหาราช, ติสฺสตฺเถโร นาม เลขาจริโย อโหสิ, พหูนิ วสฺสานิ อพฺภตีตานิ กาลงฺกตสฺส กถํ โส ญายตี’’ติ. ‘‘เลเขน ภนฺเต’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, โย ธมฺมํ ปสฺสติ, โส ภควนฺตํ ปสฺสติ, ธมฺโม หิ, มหาราช, ภควตา เทสิโต’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

พุทฺธสฺส อนุตฺตรภาวชานนปโญฺห ตติโย.

๔. ธมฺมทิฏฺฐปโญฺห

๔. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, ธมฺโม ตยา ทิฏฺโฐ’’ติ. ‘‘พุทฺธเนตฺติยา โข, มหาราช, พุทฺธปญฺญตฺติยา ยาวชีวํ สาวเกหิ วตฺติตพฺพ’’นฺติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

ธมฺมทิฏฺฐปโญฺห จตุตฺโถ.

๕. อสงฺกมนปฏิสนฺทหนปโญฺห

๕. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, น จ สงฺกมติ ปฏิสนฺทหติ จา’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, น จ สงฺกมติ ปฏิสนฺทหติ จา’’ติ. ‘‘กถํ, ภนฺเต นาคเสน, น จ สงฺกมติ ปฏิสนฺทหติ จ, โอปมฺมํ กโรหี’’ติ? ‘‘ยถา, มหาราช, โกจิเทว ปุริโส ปทีปโต ปทีปํ ปทีเปยฺย, กึนุ โข โส, มหาราช, ปทีโป ปทีปมฺหา สงฺกนฺโต’’ติ? ‘‘น หิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, น จ สงฺกมติ ปฏิสนฺทหติ จา’’ติ.

‘‘ภิยฺโย โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘อภิชานาสิ นุ, ตฺวํ มหาราช, ทหรโก สนฺโต สิโลกาจริยสฺส สนฺติเก กิญฺจิ สิโลกํ คหิต’’นฺติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึนุ โข, มหาราช, โส สิโลโก อาจริยมฺหา สงฺกนฺโต’’ติ? ‘‘น หิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, น จ สงฺกมติ ปฏิสนฺทหติ จาติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

อสงฺกมนปฏิสนฺทหนปโญฺห ปญฺจโม.

๖. เวทคูปโญฺห

๖. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, เวทคู อุปลพฺภตี’’ติ? เถโร อาห ‘‘ปรมตฺเถน โข, มหาราช, เวทคู นุปลพฺภตี’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

เวทคูปโญฺห ฉฏฺโฐ.

๗. อญฺญกายสงฺกมนปโญฺห

๗. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, อตฺถิ โกจิ สตฺโต โย อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ สงฺกมตี’’ติ? ‘‘น หิ, มหาราชา’’ติ. ‘‘ยทิ, ภนฺเต นาคเสน, อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ สงฺกมนฺโต นตฺถิ, นนุ มุตฺโต ภวิสฺสติ ปาปเกหิ กมฺเมหี’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, ยทิ น ปฏิสนฺทเหยฺย, มุตฺโต ภวิสฺสติ ปาปเกหิ กมฺเมหีติ, ยสฺมา จ โข, มหาราช, ปฏิสนฺทหติ, ตสฺมา น ปริมุตฺโต ปาปเกหิ กมฺเมหี’’ติ.

‘‘โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘ยถา, มหาราช, โกจิเทว ปุริโส อญฺญตรสฺส ปุริสสฺส อมฺพํ อวหเรยฺย, กึ โส ทณฺฑปฺปตฺโต ภเวยฺยา’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, ทณฺฑปฺปตฺโต ภเวยฺยา’’ติ. ‘‘น โข โส, มหาราช, ตานิ อมฺพานิ อวหริ, ยานิ เตน โรปิตานิ, กสฺมา ทณฺฑปฺปตฺโต ภเวยฺยา’’ติ? ‘‘ตานิ, ภนฺเต, อมฺพานิ นิสฺสาย ชาตานิ, ตสฺมา ทณฺฑปฺปตฺโต ภเวยฺยา’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, อิมินา นามรูเปน กมฺมํ กโรติ โสภนํ วา อโสภนํ วา, เตน กมฺเมน อญฺญํ นามรูปํ ปฏิสนฺทหติ, ตสฺมา น ปริมุตฺโต ปาปเกหิ กมฺเมหี’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

อญฺญกายสงฺกมนปโญฺห สตฺตโม.

๘. กมฺมผลอตฺถิภาวปโญฺห

๘. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, อิมินา นามรูเปน กมฺมํ กตํ กุสลํ วา อกุสลํ วา, กุหึ ตานิ กมฺมานิ ติฏฺฐนฺตี’’ติ? ‘‘อนุพนฺเธยฺยุํ โข, มหาราช, ตานิ กมฺมานิ ฉายาว อนปายินี’’ติ [อนุปายินีติ (ก.)]. ‘‘สกฺกา ปน, ภนฺเต, ตานิ กมฺมานิ ทสฺเสตุํ ‘อิธ วา อิธ วา ตานิ กมฺมานิ ติฏฺฐนฺตี’’’ติ? ‘‘น สกฺกา, มหาราช, ตานิ กมฺมานิ ทสฺเสตุํ ‘อิธ วา อิธ วา ตานิ กมฺมานิ ติฏฺฐนฺตี’’’ติ.

‘‘โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, ยานิมานิ รุกฺขานิ อนิพฺพตฺตผลานิ, สกฺกา เตสํ ผลานิ ทสฺเสตุํ ‘อิธ วา อิธ วา ตานิ ผลานิ ติฏฺฐนฺตี’’’ติ. ‘‘น หิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, อพฺโพจฺฉินฺนาย สนฺตติยา น สกฺกา ตานิ กมฺมานิ ทสฺเสตุํ ‘อิธ วา อิธ วา ตานิ กมฺมานิ ติฏฺฐนฺตี’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

กมฺมผลอตฺถิภาวปโญฺห อฏฺฐโม.

๙. อุปฺปชฺชติชานนปโญฺห

๙. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, โย อุปฺปชฺชติ, ชานาติ โส ‘อุปฺปชฺชิสฺสามี’’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, โย อุปฺปชฺชติ ชานาติ โส ‘อุปฺปชฺชิสฺสามี’’’ติ. ‘‘โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘ยถา, มหาราช, กสฺสโก คหปติโก พีชานิ ปถวิยํ นิกฺขิปิตฺวา สมฺมา เทเว วสฺสนฺเต ชานาติ ‘ธญฺญํ นิพฺพตฺติสฺสตี’’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต, ชาเนยฺยา’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, โย อุปฺปชฺชติ, ชานาติ โส ‘อุปฺปชฺชิสฺสามี’’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

อุปฺปชฺชติชานนปโญฺห นวโม.

๑๐. พุทฺธนิทสฺสนปโญฺห

๑๐. ราชา อาห ‘‘ภนฺเต นาคเสน, พุทฺโธ อตฺถี’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, ภควา อตฺถี’’ติ. ‘‘สกฺกา ปน, ภนฺเต นาคเสน, พุทฺโธ นิทสฺเสตุํ อิธวา อิธวา’’ติ? ‘‘ปรินิพฺพุโต, มหาราช, ภควา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา, น สกฺกา ภควา นิทสฺเสตุํ ‘อิธ วา อิธ วา’’’ติ.

‘‘โอปมฺมํ กโรหี’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, มหโต อคฺคิกฺขนฺธสฺส ชลมานสฺส ยา อจฺจิ อตฺถงฺคตา, สกฺกา สา อจฺจิ ทสฺเสตุํ ‘อิธ วา อิธ วา’’’ติ? ‘‘น หิ, ภนฺเต, นิรุทฺธา สา อจฺจิ อปฺปญฺญตฺตึ คตา’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, ภควา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุโต อตฺถงฺคโต, น สกฺกา ภควา นิทสฺเสตุํ ‘อิธ วา อิธ วา’ ติ, ธมฺมกาเยน ปน โข, มหาราช, สกฺกา ภควา นิทสฺเสตุํ. ธมฺโม หิ, มหาราช, ภควตา เทสิโต’’ติ.

‘‘กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนา’’ติ.

พุทฺธนิทสฺสนปโญฺห ทสโม.

พุทฺธวคฺโค ปญฺจโม.

อิมสฺมึ วคฺเค ทส ปญฺหา.