๓. ยุธญฺชยวคฺโค

๑. ยุธญฺชยจริยา

๑. ‘‘ยทาหํ อมิตยโส, ราชปุตฺโต ยุธญฺชโย;

อุสฺสาวพินฺทุํ สูริยาตเป, ปติตํ ทิสฺวาน สํวิชึ.

๒. ‘‘ตญฺเญวาธิปตึ กตฺวา, สํเวคมนุพฺรูหยึ;

มาตาปิตู จ วนฺทิตฺวา, ปพฺพชฺชมนุยาจหํ.

๓. ‘‘ยาจนฺติ มํ ปญฺชลิกา, สเนคมา สรฏฺฐกา;

‘อชฺเชว ปุตฺต ปฏิปชฺช, อิทฺธํ ผีตํ มหามหึ’.

๔. ‘‘สราชเก สโหโรเธ, สเนคเม สรฏฺฐเก;

กรุณํ ปริเทวนฺเต, อนเปกฺโขว ปริจฺจชึ.

๕. ‘‘เกวลํ ปถวึ รชฺชํ, ญาติปริชนํ ยสํ;

จชมาโน น จินฺเตสึ, โพธิยาเยว การณา.

๖. ‘‘มาตาปิตา น เม เทสฺสา, นปิ เม เทสฺสํ มหายสํ;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา รชฺชํ ปริจฺจชิ’’นฺติ.

ยุธญฺชยจริยํ ปฐมํ.

๒. โสมนสฺสจริยา

๗. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, อินฺทปตฺเถ ปุรุตฺตเม;

กามิโต ทยิโต ปุตฺโต, โสมนสฺโสติ วิสฺสุโต.

๘. ‘‘สีลวา คุณสมฺปนฺโน, กลฺยาณปฏิภานวา;

วุฑฺฒาปจายี หิรีมา, สงฺคเหสุ จ โกวิโท.

๙. ‘‘ตสฺส รญฺโญ ปติกโร, อโหสิ กุหกตาปโส;

อารามํ มาลาวจฺฉญฺจ, โรปยิตฺวาน ชีวติ.

๑๐. ‘‘ตมหํ ทิสฺวาน กุหกํ, ถุสราสึว อตณฺฑุลํ;

ทุมํว อนฺโต สุสิรํ, กทลึว อสารกํ.

๑๑. ‘‘นตฺถิมสฺส สตํ ธมฺโม, สามญฺญาปคโต อยํ;

หิรีสุกฺกธมฺมชหิโต, ชีวิตวุตฺติการณา.

๑๒. ‘‘กุปิโต อหุ [อโหสิ (สี.), อาสิ (สฺยา.)] ปจฺจนฺโต, อฏวีหิ ปรนฺติหิ;

ตํ นิเสเธตุํ คจฺฉนฺโต, อนุสาสิ ปิตา มมํ.

๑๓. ‘‘‘มา ปมชฺชิ ตุวํ ตาต, ชฏิลํ อุคฺคตาปนํ;

ยทิจฺฉกํ ปวตฺเตหิ, สพฺพกามทโท หิ โส’.

๑๔. ‘‘ตมหํ คนฺตฺวานุปฏฺฐานํ, อิทํ วจนมพฺรวึ;

‘กจฺจิ เต คหปติ กุสลํ, กึ วา เต อาหรียตุ’.

๑๕. ‘‘เตน โส กุปิโต อาสิ, กุหโก มานนิสฺสิโต;

‘ฆาตาเปมิ ตุวํ อชฺช, รฏฺฐา ปพฺพาชยามิ วา’.

๑๖. ‘‘นิเสธยิตฺวา ปจฺจนฺตํ, ราชา กุหกมพฺรวิ;

‘กจฺจิ เต ภนฺเต ขมนียํ, สมฺมาโน เต ปวตฺติโต’.

๑๗. ‘‘ตสฺส อาจิกฺขตี ปาโป, กุมาโร ยถา นาสิโย;

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, อาณาเปสิ มหีปติ.

๑๘. ‘‘‘สีสํ ตตฺเถว ฉินฺทิตฺวา, กตฺวาน จตุขณฺฑิกํ;

รถิยา รถิยํ ทสฺเสถ, สา คติ ชฏิลหีฬิตา’.

๑๙. ‘‘ตตฺถ การณิกา คนฺตฺวา, จณฺฑา ลุทฺทา อการุณา;

มาตุองฺเก นิสินฺนสฺส, อากฑฺฒิตฺวา นยนฺติ มํ.

๒๐. ‘‘เตสาหํ เอวมวจํ, พนฺธตํ คาฬฺหพนฺธนํ;

‘รญฺโญ ทสฺเสถ มํ ขิปฺปํ, ราชกิริยานิ อตฺถิ เม’.

๒๑. ‘‘เต มํ รญฺโญ ทสฺสยึสุ, ปาปสฺส ปาปเสวิโน;

ทิสฺวาน ตํ สญฺญาเปสึ, มมญฺจ วสมานยึ.

๒๒. ‘‘โส มํ ตตฺถ ขมาเปสิ, มหารชฺชมทาสิ เม;

โสหํ ตมํ ทาลยิตฺวา, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

๒๓. ‘‘น เม เทสฺสํ มหารชฺชํ, กามโภโค น เทสฺสิโย;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา รชฺชํ ปริจฺจชิ’’นฺติ.

โสมนสฺสจริยํ ทุติยํ.

๓. อโยฆรจริยา

๒๔. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, กาสิราชสฺส อตฺรโช;

อโยฆรมฺหิ สํวฑฺโฒ, นาเมนาสิ อโยฆโร.

๒๕. ‘‘ทุกฺเขน ชีวิโต ลทฺโธ, สํปีเฬ ปติโปสิโต;

อชฺเชว ปุตฺต ปฏิปชฺช, เกวลํ วสุธํ อิมํ.

๒๖. ‘‘สรฏฺฐกํ สนิคมํ, สชนํ วนฺทิตฺว ขตฺติยํ;

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวึ.

๒๗. ‘‘‘เย เกจิ มหิยา สตฺตา, หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิมา;

นิรารกฺขา สเก เคเห, วฑฺฒนฺติ สกญาติภิ.

๒๘. ‘‘‘อิทํ โลเก อุตฺตริยํ, สํปีเฬ มม โปสนํ;

อโยฆรมฺหิ สํวฑฺโฒ, อปฺปเภ จนฺทสูริเย.

๒๙. ‘‘‘ปูติกุณปสมฺปุณฺณา, มุจฺจิตฺวา มาตุ กุจฺฉิโต;

ตโต โฆรตเร ทุกฺเข, ปุน ปกฺขิตฺตโยฆเร.

๓๐. ‘‘‘ยทิหํ ตาทิสํ ปตฺวา, ทุกฺขํ ปรมทารุณํ;

รชฺเชสุ ยทิ รชฺชามิ [รญฺชามิ (สี.)], ปาปานํ อุตฺตโม สิยํ.

๓๑. ‘‘‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหิ กาเยน, รชฺเชนมฺหิ อนตฺถิโก;

นิพฺพุตึ ปริเยสิสฺสํ, ยตฺถ มํ มจฺจุ น มทฺทิเย’.

๓๒. ‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, วิรวนฺเต มหาชเน;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, ปาวิสึ กานนํ วนํ.

๓๓. ‘‘มาตาปิตา น เม เทสฺสา, นปิ เม เทสฺสํ มหายสํ;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา รชฺชํ ปริจฺจชิ’’นฺติ.

อโยฆรจริยํ ตติยํ.

๔. ภิสจริยา

๓๔. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, กาสีนํ ปุรวรุตฺตเม;

ภคินี จ ภาตโร สตฺต, นิพฺพตฺตา โสตฺถิเย กุเล.

๓๕. ‘‘เอเตสํ ปุพฺพโช อาสึ, หิรีสุกฺกมุปาคโต;

ภวํ ทิสฺวาน ภยโต, เนกฺขมฺมาภิรโต อหํ.

๓๖. ‘‘มาตาปิตูหิ ปหิตา, สหายา เอกมานสา;

กาเมหิ มํ นิมนฺเตนฺติ, ‘กุลวํสํ ธเรหิ’ติ.

๓๗. ‘‘ยํ เตสํ วจนํ วุตฺตํ, คิหีธมฺเม สุขาวหํ;

ตํ เม อโหสิ กฐินํ, ตตฺต [สนฺตตฺต (ก.)] ผาลสมํ วิย.

๓๘. ‘‘เต มํ ตทา อุกฺขิปนฺตํ, ปุจฺฉึสุ ปตฺถิตํ มม;

‘กึ ตฺวํ ปตฺถยเส สมฺม, ยทิ กาเม น ภุญฺชสิ’.

๓๙. ‘‘เตสาหํ เอวมวจํ, อตฺถกาโม หิเตสินํ;

‘นาหํ ปตฺเถมิ คิหีภาวํ, เนกฺขมฺมาภิรโต อหํ’.

๔๐. ‘‘เต มยฺหํ วจนํ สุตฺวา, ปิตุมาตุ จ สาวยุํ;

มาตาปิตา เอวมาหุ, ‘สพฺเพว ปพฺพชาม โภ’.

๔๑. ‘‘อุโภ มาตาปิตา มยฺหํ, ภคินี จ สตฺต ภาตโร;

อมิตธนํ ฉฑฺฑยิตฺวา, ปาวิสิมฺหา มหาวน’’นฺติ.

ภิสจริยํ จตุตฺถํ.

๕. โสณปณฺฑิตจริยา

๔๒. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, นคเร พฺรหฺมวฑฺฒเน;

ตตฺถ กุลวเร เสฏฺเฐ, มหาสาเล อชายหํ.

๔๓. ‘‘ตทาปิ โลกํ ทิสฺวาน, อนฺธีภูตํ ตโมตฺถฏํ;

จิตฺตํ ภวโต ปติกุฏติ, ตุตฺตเวคหตํ วิย.

๔๔. ‘‘ทิสฺวาน วิวิธํ ปาปํ, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;

‘กทาหํ เคหา นิกฺขมฺม, ปวิสิสฺสามิ กานนํ’.

๔๕. ‘‘ตทาปิ มํ นิมนฺเตสุํ, กามโภเคหิ ญาตโย;

เตสมฺปิ ฉนฺทมาจิกฺขึ, ‘มา นิมนฺเตถ เตหิ มํ’.

๔๖. ‘‘โย เม กนิฏฺฐโก ภาตา, นนฺโท นามาสิ ปณฺฑิโต;

โสปิ มํ อนุสิกฺขนฺโต, ปพฺพชฺชํ สมโรจยิ.

๔๗. ‘‘อหํ โสโณ จ นนฺโท จ, อุโภ มาตาปิตา มม;

ตทาปิ โภเค ฉฑฺเฑตฺวา, ปาวิสิมฺหา มหาวน’’นฺติ.

โสณปณฺฑิตจริยํ ปญฺจมํ.

๖. เตมิยจริยา

๔๘. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, กาสิราชสฺส อตฺรโช;

มูคปกฺโขติ นาเมน, เตมิโยติ วทนฺติ มํ.

๔๙. ‘‘โสฬสิตฺถิสหสฺสานํ, น วิชฺชติ ปุโม ตทา [สทา (สี.)];

อโหรตฺตานํ อจฺจเยน, นิพฺพตฺโต อหเมกโก.

๕๐. ‘‘กิจฺฉา ลทฺธํ ปิยํ ปุตฺตํ, อภิชาตํ ชุตินฺธรํ;

เสตจฺฉตฺตํ ธารยิตฺวาน, สยเน โปเสติ มํ ปิตา.

๕๑. ‘‘นิทฺทายมาโน สยนวเร, ปพุชฺฌิตฺวานหํ ตทา;

อทฺทสํ ปณฺฑรํ ฉตฺตํ, เยนาหํ นิรยํ คโต.

๕๒. ‘‘สห ทิฏฺฐสฺส เม ฉตฺตํ, ตาโส อุปฺปชฺชิ เภรโว;

วินิจฺฉยํ สมาปนฺโน, ‘กถาหํ อิมํ มุญฺจิสฺสํ’.

๕๓. ‘‘ปุพฺพสาโลหิตา มยฺหํ, เทวตา อตฺถกามินี;

สา มํ ทิสฺวาน ทุกฺขิตํ, ตีสุ ฐาเนสุ โยชยิ.

๕๔. ‘‘‘มา ปณฺฑิจฺจยํ วิภาวย, พาลมโต ภว สพฺพปาณินํ;

สพฺโพ ตํ ชโน โอจินายตุ, เอวํ ตว อตฺโถ ภวิสฺสติ’.

๕๕. ‘‘เอวํ วุตฺตายหํ ตสฺสา, อิทํ วจนมพฺรวึ;

‘กโรมิ เต ตํ วจนํ, ยํ ตฺวํ ภณสิ เทวเต;

อตฺถกามาสิ เม อมฺม, หิตกามาสิ เทวเต’.

๕๖. ‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, สาคเรว ถลํ ลภึ;

หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส, ตโย องฺเค อธิฏฺฐหึ.

๕๗. ‘‘มูโค อโหสึ พธิโร, ปกฺโข คติวิวชฺชิโต;

เอเต องฺเค อธิฏฺฐาย, วสฺสานิ โสฬสํ วสึ.

๕๘. ‘‘ตโต เม หตฺถปาเท จ, ชิวฺหํ โสตญฺจ มทฺทิย;

อนูนตํ เม ปสฺสิตฺวา, ‘กาฬกณฺณี’ติ นินฺทิสุํ.

๕๙. ‘‘ตโต ชานปทา สพฺเพ, เสนาปติปุโรหิตา;

สพฺเพ เอกมนา หุตฺวา, ฉฑฺฑนํ อนุโมทิสุํ.

๖๐. ‘‘โสหํ เตสํ มตึ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

ยสฺสตฺถาย ตโปจิณฺโณ, โส เม อตฺโถ สมิชฺฌถ.

๖๑. ‘‘นฺหาเปตฺวา อนุลิมฺปิตฺวา, เวเฐตฺวา ราชเวฐนํ;

ฉตฺเตน อภิสิญฺจิตฺวา, กาเรสุํ ปุรํ ปทกฺขิณํ.

๖๒. ‘‘สตฺตาหํ ธารยิตฺวาน, อุคฺคเต รวิมณฺฑเล;

รเถน มํ นีหริตฺวา, สารถี วนมุปาคมิ.

๖๓. ‘‘เอโกกาเส รถํ กตฺวา, สชฺชสฺสํ หตฺถมุจฺจิโต [หตฺถมุญฺจิโต (สี. สฺยา.)];

สารถี ขณตี กาสุํ, นิขาตุํ ปถวิยา มมํ.

๖๔. ‘‘อธิฏฺฐิตมธิฏฺฐานํ, ตชฺเชนฺโต วิวิธการณา;

น ภินฺทึ ตมธิฏฺฐานํ, โพธิยาเยว การณา.

๖๕. ‘‘มาตาปิตา น เม เทสฺสา, อตฺตา เม น จ เทสฺสิโย;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา วตมธิฏฺฐหึ.

๖๖. ‘‘เอเต องฺเค อธิฏฺฐาย, วสฺสานิ โสฬสํ วสึ;

อธิฏฺฐาเนน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม อธิฏฺฐานปารมี’’ติ.

เตมิยจริยํ ฉฏฺฐํ.

๗. กปิราชจริยา

๖๗. ‘‘ยทา อหํ กปิ อาสึ, นทีกูเล ทรีสเย;

ปีฬิโต สุสุมาเรน, คมนํ น ลภามหํ.

๖๘. ‘‘ยโมฺหกาเส อหํ ฐตฺวา, โอรา ปารํ ปตามหํ;