๒. หตฺถินาควคฺโค

๑. มาตุโปสกจริยา

๑. ‘‘ยทา อโหสึ ปวเน, กุญฺชโร มาตุโปสโก;

น ตทา อตฺถิ มหิยา, คุเณน มม สาทิโส.

๒. ‘‘ปวเน ทิสฺวา วนจโร, รญฺโญ มํ ปฏิเวทยิ;

‘ตวานุจฺฉโว มหาราช, คโช วสติ กานเน.

๓. ‘‘‘น ตสฺส ปริกฺขายตฺโถ, นปิ อาฬกกาสุยา;

สห คหิเต [สมํ คหิเต (สี.)] โสณฺฑาย, สยเมว อิเธหิ’ติ.

๔. ‘‘ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, ราชาปิ ตุฏฺฐมานโส;

เปเสสิ หตฺถิทมกํ, เฉกาจริยํ สุสิกฺขิตํ.

๕. ‘‘คนฺตฺวา โส หตฺถิทมโก, อทฺทส ปทุมสฺสเร;

ภิสมุฬาลํ [ภิสมูลํ (ก.)] อุทฺธรนฺตํ, ยาปนตฺถาย มาตุยา.

๖. ‘‘วิญฺญาย เม สีลคุณํ, ลกฺขณํ อุปธารยิ;

‘เอหิ ปุตฺตา’ติ ปตฺวาน, มม โสณฺฑาย อคฺคหิ.

๗. ‘‘ยํ เม ตทา ปากติกํ, สรีรานุคตํ พลํ;

อชฺช นาคสหสฺสานํ, พเลน สมสาทิสํ.

๘. ‘‘ยทิหํ เตสํ ปกุปฺเปยฺยํ, อุเปตานํ คหณาย มํ;

ปฏิพโล ภเว เตสํ, ยาว รชฺชมฺปิ มานุสํ.

๙. ‘‘อปิ จาหํ สีลรกฺขาย, สีลปารมิปูริยา;

น กโรมิ จิตฺเต อญฺญถตฺตํ, ปกฺขิปนฺตํ มมาฬเก.

๑๐. ‘‘ยทิ เต มํ ตตฺถ โกฏฺเฏยฺยุํ, ผรสูหิ โตมเรหิ จ;

เนว เตสํ ปกุปฺเปยฺยํ, สีลขณฺฑภยา มมา’’ติ.

มาตุโปสกจริยํ ปฐมํ.

๒. ภูริทตฺตจริยา

๑๑. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, ภูริทตฺโต มหิทฺธิโก;

วิรูปกฺเขน มหารญฺญา, เทวโลกมคญฺฉหํ.

๑๒. ‘‘ตตฺถ ปสฺสิตฺวาหํ เทเว, เอกนฺตํ สุขสมปฺปิเต;

ตํ สคฺคคมนตฺถาย, สีลพฺพตํ สมาทิยึ.

๑๓. ‘‘สรีรกิจฺจํ กตฺวาน, ภุตฺวา ยาปนมตฺตกํ;

จตุโร องฺเค อธิฏฺฐาย, เสมิ วมฺมิกมุทฺธนิ.

๑๔. ‘‘ฉวิยา จมฺเมน มํเสน, นหารุอฏฺฐิเกหิ วา;

ยสฺส เอเตน กรณียํ, ทินฺนํเยว หราตุ โส.

๑๕. ‘‘สํสิโต อกตญฺญุนา, อาลมฺปายโน [อาลมฺพโณ (สี.)] มมคฺคหิ;

เปฬาย ปกฺขิปิตฺวาน, กีเฬติ มํ ตหึ ตหึ.

๑๖. ‘‘เปฬาย ปกฺขิปนฺเตปิ, สมฺมทฺทนฺเตปิ ปาณินา;

อาลมฺปายเน [อาลมฺพเณ (สี.)] น กุปฺปามิ, สีลขณฺฑภยา มม.

๑๗. ‘‘สกชีวิตปริจฺจาโค, ติณโต ลหุโก มม;

สีลวีติกฺกโม มยฺหํ, ปถวีอุปฺปตนํ วิย.

๑๘. ‘‘นิรนฺตรํ ชาติสตํ, จเชยฺยํ มม ชีวิตํ;

เนว สีลํ ปภินฺเทยฺยํ, จตุทฺทีปาน เหตุปิ.

๑๙. ‘‘อปิ จาหํ สีลรกฺขาย, สีลปารมิปูริยา;

น กโรมิ จิตฺเต อญฺญถตฺตํ, ปกฺขิปนฺตมฺปิ เปฬเก’’ติ.

ภูริทตฺตจริยํ ทุติยํ.

๓. จมฺเปยฺยนาคจริยา

๒๐. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, จมฺเปยฺยโก มหิทฺธิโก;

ตทาปิ ธมฺมิโก อาสึ, สีลพฺพตสมปฺปิโต.

๒๑. ‘‘ตทาปิ มํ ธมฺมจารึ, อุปวุตฺถํ อุโปสถํ;

อหิตุณฺฑิโก คเหตฺวาน, ราชทฺวารมฺหิ กีฬติ.

๒๒. ‘‘ยํ ยํ โส วณฺณํ จินฺตยิ, นีลํว ปีตโลหิตํ;

ตสฺส จิตฺตานุวตฺตนฺโต, โหมิ จินฺติตสนฺนิโภ.

๒๓. ‘‘ถลํ กเรยฺยมุทกํ, อุทกมฺปิ ถลํ กเร;

ยทิหํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยํ, ขเณน ฉาริกํ กเร.

๒๔. ‘‘ยทิ จิตฺตวสี เหสฺสํ, ปริหายิสฺสามิ สีลโต;

สีเลน ปริหีนสฺส, อุตฺตมตฺโถ น สิชฺฌติ.

๒๕. ‘‘กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, อิเธว วิกิรียตุ;

เนว สีลํ ปภินฺเทยฺยํ, วิกิรนฺเต ภุสํ วิยา’’ติ.

จมฺเปยฺยนาคจริยํ ตติยํ.

๔. จูฬโพธิจริยา

๒๖. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, จูฬโพธิ สุสีลวา;

ภวํ ทิสฺวาน ภยโต, เนกฺขมฺมํ อภินิกฺขมึ.

๒๗. ‘‘ยา เม ทุติยิกา อาสิ, พฺราหฺมณี กนกสนฺนิภา;

สาปิ วฏฺเฏ อนเปกฺขา, เนกฺขมฺมํ อภินิกฺขมิ.

๒๘. ‘‘นิราลยา ฉินฺนพนฺธู, อนเปกฺขา กุเล คเณ;

จรนฺตา คามนิคมํ, พาราณสิมุปาคมุํ.

๒๙. ‘‘ตตฺถ วสาม นิปกา, อสํสฏฺฐา กุเล คเณ;

นิรากุเล อปฺปสทฺเท, ราชุยฺยาเน วสามุโภ.

๓๐. ‘‘อุยฺยานทสฺสนํ คนฺตฺวา, ราชา อทฺทส พฺราหฺมณึ;

อุปคมฺม มมํ ปุจฺฉิ, ‘ตุเยฺหสา กา กสฺส ภริยา’.

๓๑. ‘‘เอวํ วุตฺเต อหํ ตสฺส, อิทํ วจนมพฺรวึ;

‘น มยฺหํ ภริยา เอสา, สหธมฺมา เอกสาสนี’.

๓๒. ‘‘ติสฺสา [ตสฺสา (สี.)] สารตฺตคธิโต, คาหาเปตฺวาน เจฏเก;

นิปฺปีฬยนฺโต พลสา, อนฺเตปุรํ ปเวสยิ.

๓๓. ‘‘โอทปตฺตกิยา มยฺหํ, สหชา เอกสาสนี;

อากฑฺฒิตฺวา นยนฺติยา, โกโป เม อุปปชฺชถ.

๓๔. ‘‘สห โกเป สมุปฺปนฺเน, สีลพฺพตมนุสฺสรึ;

ตตฺเถว โกปํ นิคฺคณฺหึ, นาทาสึ วฑฺฒิตูปริ.

๓๕. ‘‘ยทิ นํ พฺราหฺมณึ โกจิ, โกฏฺเฏยฺย ติณฺหสตฺติยา;

เนว สีลํ ปภินฺเทยฺยํ, โพธิยาเยว การณา.

๓๖. ‘‘น เมสา พฺราหฺมณี เทสฺสา, นปิ เม พลํ น วิชฺชติ;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา สีลานุรกฺขิส’’นฺติ.

จูฬโพธิจริยํ จตุตฺถํ.

๕. มหึสราชจริยา

๓๗. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, มหึโส ปวนจารโก;

ปวฑฺฒกาโย พลวา, มหนฺโต ภีมทสฺสโน.

๓๘. ‘‘ปพฺภาเร คิริทุคฺเค [วนทุคฺเค (สี.)] จ, รุกฺขมูเล ทกาสเย;

โหเตตฺถ ฐานํ มหึสานํ, โกจิ โกจิ ตหึ ตหึ.

๓๙. ‘‘วิจรนฺโต พฺรหารญฺเญ, ฐานํ อทฺทส ภทฺทกํ;

ตํ ฐานํ อุปคนฺตฺวาน, ติฏฺฐามิ จ สยามิ จ.

๔๐. ‘‘อเถตฺถ กปิมาคนฺตฺวา, ปาโป อนริโย ลหุ;

ขนฺเธ นลาเฏ ภมุเก, มุตฺเตติ โอหเนติตํ.

๔๑. ‘‘สกิมฺปิ ทิวสํ ทุติยํ, ตติยํ จตุตฺถมฺปิ จ;

ทูเสติ มํ สพฺพกาลํ, เตน โหมิ อุปทฺทุโต.

๔๒. ‘‘มมํ อุปทฺทุตํ ทิสฺวา, ยกฺโข มํ อิทมพฺรวิ;

‘นาเสเหตํ ฉวํ ปาปํ, สิงฺเคหิ จ ขุเรหิ จ’.

๔๓. ‘‘เอวํ วุตฺเต ตทา ยกฺเข, อหํ ตํ อิทมพฺรวึ;

‘กึ ตฺวํ มกฺเขสิ กุณเปน, ปาเปน อนริเยน มํ.

๔๔. ‘‘‘ยทิหํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยํ, ตโต หีนตโร ภเว;

สีลญฺจ เม ปภิชฺเชยฺย, วิญฺญู จ ครเหยฺยุ มํ.

๔๕. ‘‘‘หีฬิตา ชีวิตา วาปิ, ปริสุทฺเธน มตํ วรํ;

กฺยาหํ ชีวิตเหตูปิ, กาหามึ ปรเหฐนํ’.

๔๖. ‘‘มเมวายํ มญฺญมาโน, อญฺเญเปวํ กริสฺสติ;

เตว ตสฺส วธิสฺสนฺติ, สา เม มุตฺติ ภวิสฺสติ.

๔๗. ‘‘หีนมชฺฌิมอุกฺกฏฺเฐ, สหนฺโต อวมานิตํ;

เอวํ ลภติ สปฺปญฺโญ, มนสา ยถา ปตฺถิต’’นฺติ.

มหึสราชจริยํ ปญฺจมํ.

๖. รุรุราชจริยา

๔๘. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, สุตตฺตกนกสนฺนิโภ;

มิคราชา รุรุนาม, ปรมสีลสมาหิโต.

๔๙. ‘‘รมฺเม ปเทเส รมณีเย, วิวิตฺเต อมนุสฺสเก;

ตตฺถ วาสํ อุปคญฺฉึ, คงฺคากูเล มโนรเม.

๕๐. ‘‘อถ อุปริ คงฺคาย, ธนิเกหิ ปริปีฬิโต;

ปุริโส คงฺคาย ปปติ, ‘ชีวามิ วา มรามิ วา’.

๕๑. ‘‘รตฺตินฺทิวํ โส คงฺคาย, วุยฺหมาโน มโหทเก;

รวนฺโต กรุณํ รวํ, มชฺเฌ คงฺคาย คจฺฉติ.

๕๒. ‘‘ตสฺสาหํ สทฺทํ สุตฺวาน, กรุณํ ปริเทวโต;

คงฺคาย ตีเร ฐตฺวาน, อปุจฺฉึ ‘โกสิ ตฺวํ นโร’.

๕๓. ‘‘โส เม ปุฏฺโฐ จ พฺยากาสิ, อตฺตโน กรณํ ตทา;

‘ธนิเกหิ ภีโต ตสิโต, ปกฺขนฺโทหํ มหานทึ’.

๕๔. ‘‘ตสฺส กตฺวาน การุญฺญํ, จชิตฺวา มม ชีวิตํ;

ปวิสิตฺวา นีหรึ ตสฺส, อนฺธการมฺหิ รตฺติยา.

๕๕. ‘‘อสฺสตฺถกาลมญฺญาย, ตสฺสาหํ อิทมพฺรวึ;

‘เอกํ ตํ วรํ ยาจามิ, มา มํ กสฺสจิ ปาวท’.

๕๖. ‘‘นครํ คนฺตฺวาน อาจิกฺขิ, ปุจฺฉิโต ธนเหตุโก;

ราชานํ โส คเหตฺวาน, อุปคญฺฉิ มมนฺติกํ.

๕๗. ‘‘ยาวตา กรณํ สพฺพํ, รญฺโญ อาโรจิตํ มยา;

ราชา สุตฺวาน วจนํ, อุสุํ ตสฺส ปกปฺปยิ;

‘อิเธว ฆาตยิสฺสามิ, มิตฺตทุพฺภึ [มิตฺตทูภึ (สี.)] อนาริยํ’.

๕๘. ‘‘ตมหํ อนุรกฺขนฺโต, นิมฺมินึ มม อตฺตนา;

‘ติฏฺฐเตโส มหาราช, กามกาโร ภวามิ เต’.

๕๙. ‘‘อนุรกฺขึ มม สีลํ, นารกฺขึ มม ชีวิตํ;

สีลวา หิ ตทา อาสึ, โพธิยาเยว การณา’’ติ.

รุรุราชจริยํ ฉฏฺฐํ.

๗. มาตงฺคจริยา

๖๐. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, ชฏิโล อุคฺคตาปโน;

มาตงฺโค นาม นาเมน, สีลวา สุสมาหิโต.

๖๑. ‘‘อหญฺจ พฺราหฺมโณ เอโก, คงฺคากูเล วสามุโภ;

อหํ วสามิ อุปริ, เหฏฺฐา วสติ พฺราหฺมโณ.

๖๒. ‘‘วิจรนฺโต อนุกูลมฺหิ, อุทฺธํ เม อสฺสมทฺทส;

ตตฺถ มํ ปริภาเสตฺวา, อภิสปิ มุทฺธผาลนํ.

๖๓. ‘‘ยทิหํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยํ, ยทิ สีลํ น โคปเย;

โอโลเกตฺวานหํ ตสฺส, กเรยฺยํ ฉาริกํ วิย.

๖๔. ‘‘ยํ โส ตทา มํ อภิสปิ, กุปิโต ทุฏฺฐมานโส;

ตสฺเสว มตฺถเก นิปติ, โยเคน ตํ ปโมจยึ.

๖๕. ‘‘อนุรกฺขึ มม สีลํ, นารกฺขึ มม ชีวิตํ;

สีลวา หิ ตทา อาสึ, โพธิยาเยว การณา’’ติ.

มาตงฺคจริยํ สตฺตมํ.

๘. ธมฺมเทวปุตฺตจริยา

๖๖. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, มหาปกฺโข มหิทฺธิโก;

ธมฺโม นาม มหายกฺโข, สพฺพโลกานุกมฺปโก.

๖๗. ‘‘ทสกุสลกมฺมปเถ, สมาทเปนฺโต มหาชนํ;