๑. อกิตฺติวคฺโค

๑. อกิตฺติจริยา

๑. ‘‘กปฺเป จ สตสหสฺเส, จตุโร จ อสงฺขิเย;

เอตฺถนฺตเร ยํ จริตํ, สพฺพํ ตํ โพธิปาจนํ.

๒. ‘‘อตีตกปฺเป จริตํ, ฐปยิตฺวา ภวาภเว;

อิมมฺหิ กปฺเป จริตํ, ปวกฺขิสฺสํ สุโณหิ เม.

๓. ‘‘ยทา อหํ พฺรหารญฺเญ, สุญฺเญ วิปินกานเน;

อชฺโฌคาเหตฺวา [อชฺโฌคเหตฺวา (สี. สฺยา.)] วิหรามิ, อกิตฺติ นาม ตาปโส.

๔. ‘‘ตทา มํ ตปเตเชน, สนฺตตฺโต ติทิวาภิภู;

ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, ภิกฺขาย มํ อุปาคมิ.

๕. ‘‘ปวนา อาภตํ ปณฺณํ, อเตลญฺจ อโลณิกํ;

มม ทฺวาเร ฐิตํ ทิสฺวา, สกฏาเหน อากิรึ.

๖. ‘‘ตสฺส ทตฺวานหํ ปณฺณํ, นิกฺกุชฺชิตฺวาน ภาชนํ;

ปุเนสนํ ชหิตฺวาน, ปาวิสึ ปณฺณสาลกํ.

๗. ‘‘ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ, อุปคญฺฉิ มมนฺติกํ;

อกมฺปิโต อโนลคฺโค, เอวเมวมทาสหํ.

๘. ‘‘น เม ตปฺปจฺจยา อตฺถิ, สรีรสฺมึ วิวณฺณิยํ;

ปีติสุเขน รติยา, วีตินาเมมิ ตํ ทิวํ.

๙. ‘‘ยทิ มาสมฺปิ เทฺวมาสํ, ทกฺขิเณยฺยํ วรํ ลเภ;

อกมฺปิโต อโนลีโน, ทเทยฺยํ ทานมุตฺตมํ.

๑๐. ‘‘น ตสฺส ทานํ ททมาโน, ยสํ ลาภญฺจ ปตฺถยึ;

สพฺพญฺญุตํ ปตฺถยาโน, ตานิ กมฺมานิ อาจริ’’นฺติ.

อกิตฺติจริยํ ปฐมํ.

๒. สงฺขจริยา

๑๑. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, พฺราหฺมโณ สงฺขสวฺหโย;

มหาสมุทฺทํ ตริตุกาโม, อุปคจฺฉามิ ปฏฺฏนํ.

๑๒. ‘‘ตตฺถทฺทสํ ปฏิปเถ, สยมฺภุํ อปราชิตํ;

กนฺตารทฺธานํ ปฏิปนฺนํ [กนฺตารทฺธานปฏิปนฺนํ (สี. สฺยา.)], ตตฺตาย กฐินภูมิยา.

๑๓. ‘‘ตมหํ ปฏิปเถ ทิสฺวา, อิมมตฺถํ วิจินฺตยึ;

‘อิทํ เขตฺตํ อนุปฺปตฺตํ, ปุญฺญกามสฺส ชนฺตุโน.

๑๔. ‘‘‘ยถา กสฺสโก ปุริโส, เขตฺตํ ทิสฺวา มหาคมํ;

ตตฺถ พีชํ น โรเปติ, น โส ธญฺเญน อตฺถิโก.

๑๕. ‘‘‘เอวเมวาหํ ปุญฺญกาโม, ทิสฺวา เขตฺตวรุตฺตมํ;

ยทิ ตตฺถ การํ น กโรมิ, นาหํ ปุญฺเญน อตฺถิโก.

๑๖. ‘‘‘ยถา อมจฺโจ มุทฺทิกาโม, รญฺโญ อนฺเตปุเร ชเน;

น เทติ เตสํ ธนธญฺญํ, มุทฺทิโต ปริหายติ.

๑๗. ‘‘‘เอวเมวาหํ ปุญฺญกาโม, วิปุลํ ทิสฺวาน ทกฺขิณํ;

ยทิ ตสฺส ทานํ น ททามิ, ปริหายิสฺสามิ ปุญฺญโต’.

๑๘. ‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, โอโรหิตฺวา อุปาหนา;

ตสฺส ปาทานิ วนฺทิตฺวา, อทาสึ ฉตฺตุปาหนํ.

๑๙. ‘‘เตเนวาหํ สตคุณโต, สุขุมาโล สุเขธิโต;

อปิ จ ทานํ ปริปูเรนฺโต, เอวํ ตสฺส อทาสห’’นฺติ.

สงฺขจริยํ ทุติยํ.

๓. กุรุราชจริยา

๒๐. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, อินฺทปตฺเถ [อินฺทปตฺเต (สี. ก.)] ปุรุตฺตเม;

ราชา ธนญฺจโย นาม, กุสเล ทสหุปาคโต.

๒๑. ‘‘กลิงฺครฏฺฐวิสยา, พฺราหฺมณา อุปคญฺฉุ มํ;

อายาจุํ มํ หตฺถินาคํ, ธญฺญํ มงฺคลสมฺมตํ.

๒๒. ‘‘‘อวุฏฺฐิโก ชนปโท, ทุพฺภิกฺโข ฉาตโก มหา;

ททาหิ ปวรํ นาคํ, นีลํ อญฺชนสวฺหยํ.

๒๓. ‘‘‘น เม ยาจกมนุปฺปตฺเต, ปฏิกฺเขโป อนุจฺฉโว;

มา เม ภิชฺชิ สมาทานํ, ทสฺสามิ วิปุลํ คชํ’.

๒๔. ‘‘นาคํ คเหตฺวา โสณฺฑาย, ภิงฺคาเร [ภิงฺกาเร (สี.)] รตนามเย;

ชลํ หตฺเถ อากิริตฺวา, พฺราหฺมณานํ อทํ คชํ.

๒๕. ‘‘ตสฺส นาเค ปทินฺนมฺหิ, อมจฺจา เอตทพฺรวุํ;

‘กึ นุ ตุยฺหํ วรํ นาคํ, ยาจกานํ ปทสฺสสิ.

๒๖. ‘‘‘ธญฺญํ มงฺคลสมฺปนฺนํ, สงฺคามวิชยุตฺตมํ;

ตสฺมึ นาเค ปทินฺนมฺหิ, กึ เต รชฺชํ กริสฺสติ.

๒๗. ‘‘‘รชฺชมฺปิ เม ทเท สพฺพํ, สรีรํ ทชฺชมตฺตโน;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา นาคํ อทาสห’’’นฺติ.

กุรุราชจริยํ ตติยํ.

๔. มหาสุทสฺสนจริยา

๒๘. ‘‘กุสาวติมฺหิ นคเร, ยทา อาสึ มหีปติ;

มหาสุทสฺสโน นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๒๙. ‘‘ตตฺถาหํ ทิวเส ติกฺขตฺตุํ, โฆสาเปมิ ตหึ ตหึ;

‘โก กึ อิจฺฉติ ปตฺเถติ, กสฺส กึ ทียตู ธนํ.

๓๐. ‘‘‘โก ฉาตโก โก ตสิโต, โก มาลํ โก วิเลปนํ;

นานารตฺตานิ วตฺถานิ, โก นคฺโค ปริทหิสฺสติ.

๓๑. ‘‘‘โก ปเถ ฉตฺตมาเทติ, โกปาหนา มุทู สุภา’;

อิติ สายญฺจ ปาโต จ, โฆสาเปมิ ตหึ ตหึ.

๓๒. ‘‘น ตํ ทสสุ ฐาเนสุ, นปิ ฐานสเตสุ วา;

อเนกสตฐาเนสุ, ปฏิยตฺตํ ยาจเก ธนํ.

๓๓. ‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, ยทิ เอติ วนิพฺพโก;

ลทฺธา ยทิจฺฉกํ โภคํ, ปูรหตฺโถว คจฺฉติ.

๓๔. ‘‘เอวรูปํ มหาทานํ, อทาสึ ยาวชีวิกํ;

นปาหํ เทสฺสํ ธนํ ทมฺมิ, นปิ นตฺถิ นิจโย มยิ.

๓๕. ‘‘ยถาปิ อาตุโร นาม, โรคโต ปริมุตฺติยา;

ธเนน เวชฺชํ ตปฺเปตฺวา, โรคโต ปริมุจฺจติ.

๓๖. ‘‘ตเถวาหํ ชานมาโน, ปริปูเรตุมเสสโต;

อูนมนํ ปูรยิตุํ, เทมิ ทานํ วนิพฺพเก;

นิราลโย อปจฺจาโส, สมฺโพธิมนุปตฺติยา’’ติ.

มหาสุทสฺสนจริยํ จตุตฺถํ.

๕. มหาโควินฺทจริยา

๓๗. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, สตฺตราชปุโรหิโต;

ปูชิโต นรเทเวหิ, มหาโควินฺทพฺราหฺมโณ.

๓๘. ‘‘ตทาหํ สตฺตรชฺเชสุ, ยํ เม อาสิ อุปายนํ;

เตน เทมิ มหาทานํ, อกฺโขพฺภํ [อกฺโขภํ (สฺยา. กํ.)] สาครูปมํ.

๓๙. ‘‘น เม เทสฺสํ ธนํ ธญฺญํ, นปิ นตฺถิ นิจโย มยิ;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา เทมิ วรํ ธน’’นฺติ.

มหาโควินฺทจริยํ ปญฺจมํ.

๖. นิมิราชจริยา

๔๐. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, มิถิลายํ ปุรุตฺตเม;

นิมิ นาม มหาราชา, ปณฺฑิโต กุสลตฺถิโก.

๔๑. ‘‘ตทาหํ มาปยิตฺวาน, จตุสฺสาลํ จตุมฺมุขํ;

ตตฺถ ทานํ ปวตฺเตสึ, มิคปกฺขินราทินํ.

๔๒. ‘‘อจฺฉาทนญฺจ สยนํ, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ กริตฺวาน, มหาทานํ ปวตฺตยึ.

๔๓. ‘‘ยถาปิ เสวโก สามึ, ธนเหตุมุปาคโต;

กาเยน วาจา มนสา, อาราธนียเมสติ.

๔๔. ‘‘ตเถวาหํ สพฺพภเว, ปริเยสิสฺสามิ โพธิชํ;

ทาเนน สตฺเต ตปฺเปตฺวา, อิจฺฉามิ โพธิมุตฺตม’’นฺติ.

นิมิราชจริยํ ฉฏฺฐํ.

๗. จนฺทกุมารจริยา

๔๕. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, เอกราชสฺส อตฺรโช;

นคเร ปุปฺผวติยา, กุมาโร จนฺทสวฺหโย.

๔๖. ‘‘ตทาหํ ยชนา มุตฺโต, นิกฺขนฺโต ยญฺญวาฏโต;

สํเวคํ ชนยิตฺวาน, มหาทานํ ปวตฺตยึ.

๔๗. ‘‘นาหํ ปิวามิ ขาทามิ, นปิ ภุญฺชามิ โภชนํ;

ทกฺขิเณยฺเย อทตฺวาน, อปิ ฉปฺปญฺจรตฺติโย.

๔๘. ‘‘ยถาปิ วาณิโช นาม, กตฺวาน ภณฺฑสญฺจยํ;

ยตฺถ ลาโภ มหา โหติ, ตตฺถ ตํ [ตตฺถ นํ (สี.), ตตฺถ (ก.)] หรติ ภณฺฑกํ.

๔๙. ‘‘ตเถว สกภุตฺตาปิ, ปเร ทินฺนํ มหปฺผลํ;

ตสฺมา ปรสฺส ทาตพฺพํ, สตภาโค ภวิสฺสติ.

๕๐. ‘‘เอตมตฺถวสํ ญตฺวา, เทมิ ทานํ ภวาภเว;

น ปฏิกฺกมามิ ทานโต, สมฺโพธิมนุปตฺติยา’’ติ.

จนฺทกุมารจริยํ สตฺตมํ.

๘. สิวิราชจริยา

๕๑. ‘‘อริฏฺฐสวฺหเย นคเร, สิวินามาสิ ขตฺติโย;

นิสชฺช ปาสาทวเร, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา.

๕๒. ‘‘‘ยํ กิญฺจิ มานุสํ ทานํ, อทินฺนํ เม น วิชฺชติ;

โยปิ ยาเจยฺย มํ จกฺขุํ, ทเทยฺยํ อวิกมฺปิโต’.

๕๓. ‘‘มม สงฺกปฺปมญฺญาย, สกฺโก เทวานมิสฺสโร;

นิสินฺโน เทวปริสาย, อิทํ วจนมพฺรวิ.

๕๔. ‘‘‘นิสชฺช ปาสาทวเร, สิวิราชา มหิทฺธิโก;

จินฺเตนฺโต วิวิธํ ทานํ, อเทยฺยํ โส น ปสฺสติ.

๕๕. ‘‘‘ตถํ นุ วิตถํ เนตํ, หนฺท วีมํสยามิ ตํ;

มุหุตฺตํ อาคเมยฺยาถ, ยาว ชานามิ ตํ มนํ’.

๕๖. ‘‘ปเวธมาโน ปลิตสิโร, วลิคตฺโต [วลิตคตฺโต (สี.)] ชราตุโร;

อนฺธวณฺโณว หุตฺวาน, ราชานํ อุปสงฺกมิ.

๕๗. ‘‘โส ตทา ปคฺคเหตฺวาน, วามํ ทกฺขิณพาหุ จ;

สิรสฺมึ อญฺชลึ กตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิ.

๕๘. ‘‘‘ยาจามิ ตํ มหาราช, ธมฺมิก รฏฺฐวฑฺฒน;

ตว ทานรตา กิตฺติ, อุคฺคตา เทวมานุเส.

๕๙. ‘‘‘อุโภปิ เนตฺตา นยนา, อนฺธา อุปหตา มม;

เอกํ เม นยนํ เทหิ, ตฺวมฺปิ เอเกน ยาปย’.

๖๐. ‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

กตญฺชลี เวทชาโต, อิทํ วจนมพฺรวึ.

๖๑. ‘‘‘อิทานาหํ จินฺตยิตฺวาน, ปาสาทโต อิธาคโต;

ตฺวํ มม จิตฺตมญฺญาย, เนตฺตํ ยาจิตุมาคโต.

๖๒. ‘‘‘อโห เม มานสํ สิทฺธํ, สงฺกปฺโป ปริปูริโต;

อทินฺนปุพฺพํ ทานวรํ, อชฺช ทสฺสามิ ยาจเก.

๖๓. ‘‘‘เอหิ สิวก อุฏฺเฐหิ, มา ทนฺธยิ มา ปเวธยิ;

อุโภปิ นยนํ เทหิ, อุปฺปาเฏตฺวา วณิพฺพเก’.

๖๔. ‘‘ตโต โส โจทิโต มยฺหํ, สิวโก วจนํ กโร;

อุทฺธริตฺวาน ปาทาสิ, ตาลมิญฺชํว ยาจเก.

๖๕. ‘‘ททมานสฺส เทนฺตสฺส, ทินฺนทานสฺส เม สโต;

จิตฺตสฺส อญฺญถา นตฺถิ, โพธิยาเยว การณา.

๖๖. ‘‘น เม เทสฺสา อุโภ จกฺขู, อตฺตา น เม น เทสฺสิโย;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา จกฺขุํ อทาสห’’นฺติ.

สิวิราชจริยํ อฏฺฐมํ.