๕๕. ภทฺทิยวคฺโค

๑. ลกุณฺฑภทฺทิยตฺเถรอปทานํ

๑. ‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

๒. ‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, เสฏฺฐิปุตฺโต มหทฺธโน;

ชงฺฆาวิหารํ วิจรํ, สงฺฆารามํ อคจฺฉหํ.

๓. ‘‘ตทา โส โลกปชฺโชโต, ธมฺมํ เทเสสิ นายโก;

มญฺชุสฺสรานํ ปวรํ, สาวกํ อภิกิตฺตยิ.

๔. ‘‘ตํ สุตฺวา มุทิโต หุตฺวา, การํ กตฺวา มเหสิโน;

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ.

๕. ‘‘ตทา พุทฺโธ วิยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ วินายโก;

‘อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, ลจฺฉเส ตํ มโนรถํ.

๖. ‘‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

๗. ‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;

ภทฺทิโย นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก’.

๘. ‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

๙. ‘‘เทฺวนวุเต อิโต กปฺเป, ผุสฺโส อุปฺปชฺชิ นายโก;

ทุราสโท ทุปฺปสโห, สพฺพโลกุตฺตโม ชิโน.

๑๐. ‘‘จรเณน จ สมฺปนฺโน, พฺรหา อุชุ ปตาปวา;

หิเตสี สพฺพสตฺตานํ [สพฺพปาณีนํ (สี.)], พหุํ โมเจสิ พนฺธนา.

๑๑. ‘‘นนฺทารามวเน ตสฺส, อโหสึ ผุสฺสโกกิโล [ปุสฺสโกกิโล (สี. สฺยา.)];

คนฺธกุฏิสมาสนฺเน, อมฺพรุกฺเข วสามหํ.

๑๒. ‘‘ตทา ปิณฺฑาย คจฺฉนฺตํ, ทกฺขิเณยฺยํ ชินุตฺตมํ;

ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, มญฺชุนาภินิกูชหํ [มญฺชุนาเทน กูชหํ (สี. ปี.)].

๑๓. ‘‘ราชุยฺยานํ ตทา คนฺตฺวา, สุปกฺกํ กนกตฺตจํ;

อมฺพปิณฺฑํ คเหตฺวาน, สมฺพุทฺธสฺโสปนามยึ.

๑๔. ‘‘ตทา เม จิตฺตมญฺญาย, มหาการุณิโก ชิโน;

อุปฏฺฐากสฺส หตฺถโต, ปตฺตํ ปคฺคณฺหิ นายโก.

๑๕. ‘‘อทาสึ หฏฺฐจิตฺโตหํ [ตุฏฺฐจิตฺโตหํ (สี.)], อมฺพปิณฺฑํ มหามุเน;

ปตฺเต ปกฺขิปฺป ปกฺเขหิ, ปญฺชลึ [ปกฺเขหญฺชลึ (สี.)] กตฺวาน มญฺชุนา.

๑๖. ‘‘สเรน รชนีเยน, สวนีเยน วคฺคุนา;

วสฺสนฺโต พุทฺธปูชตฺถํ, นีฬํ [นิทฺทํ (สฺยา. ปี.)] คนฺตฺวา นิปชฺชหํ.

๑๗. ‘‘ตทา มุทิตจิตฺตํ มํ, พุทฺธเปมคตาสยํ;

สกุณคฺฆิ อุปาคนฺตฺวา, ฆาตยี ทุฏฺฐมานโส.

๑๘. ‘‘ตโต จุโตหํ ตุสิเต, อนุโภตฺวา มหาสุขํ;

มนุสฺสโยนิมาคจฺฉึ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา.

๑๙. ‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

๒๐. ‘‘สาสนํ โชตยิตฺวา โส, อภิภุยฺย กุติตฺถิเย;

วินยิตฺวาน เวเนยฺเย, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

๒๑. ‘‘นิพฺพุเต ตมฺหิ โลกคฺเค, ปสนฺนา ชนตา พหู;

ปูชนตฺถาย พุทฺธสฺส, ถูปํ กุพฺพนฺติ สตฺถุโน.

๒๒. ‘‘‘สตฺตโยชนิกํ ถูปํ, สตฺตรตนภูสิตํ;

กริสฺสาม มเหสิสฺส’, อิจฺเจวํ มนฺตยนฺติ เต.

๒๓. ‘‘กิกิโน กาสิราชสฺส, ตทา เสนาย นายโก;

หุตฺวาหํ อปฺปมาณสฺส, ปมาณํ เจติเย วทึ.

๒๔. ‘‘ตทา เต มม วาเกฺยน, เจติยํ โยชนุคฺคตํ;

อกํสุ นรวีรสฺส, นานารตนภูสิตํ.

๒๕. ‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

๒๖. ‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, ชาโต เสฏฺฐิกุเล อหํ;

สาวตฺถิยํ ปุรวเร, อิทฺเธ ผีเต มหทฺธเน.

๒๗. ‘‘ปุรปฺปเวเส สุคตํ, ทิสฺวา วิมฺหิตมานโส;

ปพฺพชิตฺวาน น จิรํ, อรหตฺตมปาปุณึ.

๒๘. ‘‘เจติยสฺส ปมาณํ ยํ, อกรึ เตน กมฺมุนา;

ลกุณฺฑกสรีโรหํ, ชาโต ปริภวารโห.

๒๙. ‘‘สเรน มธุเรนาหํ, ปูชิตฺวา อิสิสตฺตมํ;

มญฺชุสฺสรานํ ภิกฺขูนํ, อคฺคตฺตมนุปาปุณึ.

๓๐. ‘‘ผลทาเนน พุทฺธสฺส, คุณานุสฺสรเณน จ;

สามญฺญผลสมฺปนฺโน, วิหรามิ อนาสโว.

๓๑. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.

๓๒. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๓๓. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ลกุณฺฑภทฺทิโย เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

ลกุณฺฑภทฺทิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฐมํ.

๒. กงฺขาเรวตตฺเถรอปทานํ

๓๔. ‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

๓๕. ‘‘สีหหนุ พฺรหฺมคิโร, หํสทุนฺทุภินิสฺสโน [หํสทุนฺทุภินิสฺสโร (สี.) … นิสฺสวโน (ปี.) … สาวโน (สฺยา.)];

นาควิกฺกนฺตคมโน, จนฺทสูราทิกปฺปโภ.

๓๖. ‘‘มหามตี มหาวีโร, มหาฌายี มหาพโล [มหาคติ (สฺยา.), มหาหิโต (ปี.)];

มหาการุณิโก นาโถ, มหาตมปนูทโน [มหาตมวิธํสโน (สฺยา.), มหาตมนิสูทโน (ปี.)].

๓๗. ‘‘ส กทาจิ ติโลกคฺโค, เวเนยฺยํ วินยํ พหุํ [เวเนยฺเย วินิยํ พหู (สี.)];

ธมฺมํ เทเสสิ สมฺพุทฺโธ, สตฺตาสยวิทู มุนิ.

๓๘. ‘‘ฌายึ ฌานรตํ วีรํ, อุปสนฺตํ อนาวิลํ;

วณฺณยนฺโต ปริสตึ, โตเสสิ [โตเสติ (สฺยา. ปี. ก.)] ชนตํ ชิโน.

๓๙. ‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, พฺราหฺมโณ เวทปารคู;

ธมฺมํ สุตฺวาน มุทิโต, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ.

๔๐. ‘‘ตทา ชิโน วิยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ วินายโก;

‘มุทิโต โหหิ ตฺวํ พฺรเหฺม, ลจฺฉเส ตํ มโนรถํ.

๔๑. ‘‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

๔๒. ‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;

เรวโต นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก’.

๔๓. ‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

๔๔. ‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, ชาโตหํ โกลิเย ปุเร;

ขตฺติเย กุลสมฺปนฺเน, อิทฺเธ ผีเต มหทฺธเน.

๔๕. ‘‘ยทา กปิลวตฺถุสฺมึ, พุทฺโธ ธมฺมมเทสยิ;

ตทา ปสนฺโน สุคเต, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

๔๖. ‘‘กงฺขา เม พหุลา อาสิ, กปฺปากปฺเป ตหึ ตหึ;

สพฺพํ ตํ วินยี พุทฺโธ, เทเสตฺวา ธมฺมมุตฺตมํ.

๔๗. ‘‘ตโตหํ ติณฺณสํสาโร, สทา ฌานสุเข รโต;

วิหรามิ ตทา พุทฺโธ, มํ ทิสฺวา เอตทพฺรวิ.

๔๘. ‘‘‘ยา กาจิ กงฺขา อิธ วา หุรํ วา, สกเวทิยา วา ปรเวทิยา วา;

เย ฌายิโน ตา ปชหนฺติ สพฺพา, อาตาปิโน พฺรหฺมจริยํ จรนฺตา’.

๔๙. ‘‘สตสหสฺเส กตํ กมฺมํ, ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ;

สุมุตฺโต สรเวโคว กิเลเส ฌาปยึ มม.

๕๐. ‘‘ตโต ฌานรตํ ทิสฺวา, พุทฺโธ โลกนฺตคู มุนิ;

ฌายีนํ ภิกฺขูนํ อคฺโค, ปญฺญาเปติ มหามติ.

๕๑. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.

๕๒. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๕๓. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กงฺขาเรวโต เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

กงฺขาเรวตตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.

๓. สีวลิตฺเถรอปทานํ

๕๔. ‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

๕๕. ‘‘สีลํ ตสฺส อสงฺเขยฺยํ, สมาธิ วชิรูปโม;

อสงฺเขยฺยํ ญาณวรํ, วิมุตฺติ จ อโนปมา.

๕๖. ‘‘มนุชามรนาคานํ, พฺรหฺมานญฺจ สมาคเม;

สมณพฺราหฺมณากิณฺเณ, ธมฺมํ เทเสสิ นายโก.

๕๗. ‘‘สสาวกํ มหาลาภึ, ปุญฺญวนฺตํ ชุตินฺธรํ;

ฐเปสิ เอตทคฺคมฺหิ, ปริสาสุ วิสารโท.

๕๘. ‘‘ตทาหํ ขตฺติโย อาสึ, นคเร หํสสวฺหเย;

สุตฺวา ชินสฺส ตํ วากฺยํ, สาวกสฺส คุณํ พหุํ.

๕๙. ‘‘นิมนฺตยิตฺวา สตฺตาหํ, โภชยิตฺวา สสาวกํ;

มหาทานํ ททิตฺวาน, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ.

๖๐. ‘‘ตทา มํ วินตํ ปาเท, ทิสฺวาน ปุริสาสโภ;

สเรน มหตา วีโร [สุสฺสเรน มหาวีโร (สี. ปี.)], อิทํ วจนมพฺรวิ.

๖๑. ‘‘‘ตโต ชินสฺส วจนํ, โสตุกามา มหาชนา;

เทวทานวคนฺธพฺพา, พฺรหฺมาโน จ มหิทฺธิกา’.

๖๒. ‘‘สมณพฺราหฺมณา เจว, นมสฺสึสุ กตญฺชลี;

‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม.

๖๓. ‘‘‘ขตฺติเยน มหาทานํ, ทินฺนํ สตฺตาหิกมฺปิ โว [สตฺตหิกํ มิ โว (สี.), สตฺตหิกาธิกํ (สฺยา.), สตฺตหิกํ วิโภ (ปี.)];

โสตุกามา ผลํ ตสฺส, พฺยากโรหิ มหามุเน’.

๖๔. ‘‘ตโต อโวจ ภควา, ‘สุณาถ มม ภาสิตํ;

อปฺปเมยฺยมฺหิ พุทฺธมฺหิ, สสงฺฆมฺหิ ปติฏฺฐิตา [สํฆมฺหิ สุปฺปติฏฺฐิตา (สี. ปี.)].

๖๕. ‘‘‘ทกฺขิณา ตาย [ทกฺขิณาทาย (สฺยา. ปี.)] โก วตฺตา, อปฺปเมยฺยผลา หิ สา;

อปิ เจ ส มหาโภโค, ฐานํ ปตฺเถติ อุตฺตมํ.

๖๖. ‘‘‘ลาภี วิปุลลาภานํ, ยถา ภิกฺขุ สุทสฺสโน;

ตถาหมฺปิ ภเวยฺยนฺติ, ลจฺฉเส ตํ อนาคเต.

๖๗. ‘‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

๖๘. ‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;

สีวลิ นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก’.

๖๙. ‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสูปโค อหํ.

๗๐. ‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, วิปสฺสี โลกนายโก;

อุปฺปชฺชิ จารุทสฺสโน, สพฺพธมฺมวิปสฺสโก.

๗๑. ‘‘ตทาหํ พนฺธุมติยํ, กุลสฺสญฺญตรสฺส จ;

ทยิโต ปสฺสิโต เจว, อาสึ กมฺมนฺตวาวโฏ [กมฺมนฺตพฺยาวโฏ (สี. สฺยา. ก.)].

๗๒. ‘‘ตทา อญฺญตโร ปูโค, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;