๕. อุปาลิวคฺโค

๑. ภาคิเนยฺยุปาลิตฺเถรอปทานํ

๑. ‘‘ขีณาสวสหสฺเสหิ, ปริวุโต [ปเรโต (ก. อฏฺฐ)] โลกนายโก;

วิเวกมนุยุตฺโต โส, คจฺฉเต ปฏิสลฺลิตุํ.

๒. ‘‘อชิเนน นิวตฺโถหํ, ติทณฺฑปริธารโก;

ภิกฺขุสงฺฆปริพฺยูฬฺหํ, อทฺทสํ โลกนายกํ.

๓. ‘‘เอกํสํ อชินํ กตฺวา, สิเร กตฺวาน อญฺชลึ;

สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, สนฺถวึ โลกนายกํ.

๔. ‘‘ยถาณฺฑชา จ สํเสทา, โอปปาตี ชลาพุชา;

กากาทิปกฺขิโน สพฺเพ, อนฺตลิกฺขจรา สทา.

๕. ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ, สญฺญิโน วา อสญฺญิโน;

สพฺเพ เต ตว ญาณมฺหิ, อนฺโต โหนฺติ สโมคธา.

๖. ‘‘คนฺธา จ ปพฺพเตยฺยา เย, หิมวนฺตนคุตฺตเม;

สพฺเพ เต ตว สีลมฺหิ, กลายปิ น ยุชฺชเร.

๗. ‘‘โมหนฺธการปกฺขนฺโท, อยํ โลโก สเทวโก;

ตว ญาณมฺหิ โชตนฺเต, อนฺธการา วิธํสิตา.

๘. ‘‘ยถา อตฺถงฺคเต สูริเย, โหนฺติ สตฺตา ตโมคตา;

เอวํ พุทฺเธ อนุปฺปนฺเน, โหติ โลโก ตโมคโต.

๙. ‘‘ยโถทยนฺโต อาทิจฺโจ, วิโนเทติ ตมํ สทา;

ตเถว ตฺวํ พุทฺธเสฏฺฐ, วิทฺธํเสสิ ตมํ สทา.

๑๐. ‘‘ปธานปหิตตฺโตสิ, พุทฺโธ โลเก สเทวเก;

ตว กมฺมาภิรทฺเธน, โตเสสิ ชนตํ พหุํ.

๑๑. ‘‘ตํ สพฺพํ อนุโมทิตฺวา, ปทุมุตฺตโร มหามุนิ;

นภํ อพฺภุคฺคมี ธีโร, หํสราชาว อมฺพเร.

๑๒. ‘‘อพฺภุคฺคนฺตฺวาน สมฺพุทฺโธ, มเหสิ ปทุมุตฺตโร;

อนฺตลิกฺเข ฐิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถ.

๑๓. ‘‘เยนิทํ ถวิตํ ญาณํ, โอปมฺเมหิ สมายุตํ;

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.

๑๔. ‘‘‘อฏฺฐารสญฺจ ขตฺตุํ โส, เทวราชา ภวิสฺสติ;

ปถพฺยา รชฺชํ ติสตํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ.

๑๕. ‘‘‘ปญฺจวีสติกฺขตฺตุญฺจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.

๑๖. ‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

๑๗. ‘‘‘ตุสิตา หิ จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;

หีโนว ชาติยา สนฺโต, อุปาลิ นาม เหสฺสติ.

๑๘. ‘‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, วิราเชตฺวาน ปาปกํ;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.

๑๙. ‘‘‘ตุฏฺโฐ จ โคตโม พุทฺโธ, สกฺยปุตฺโต มหายโส;

วินยาธิคตํ ตสฺส, เอตทคฺเค ฐเปสฺสติ’.

๒๐. ‘‘สทฺธายาหํ ปพฺพชิโต, กตกิจฺโจ อนาสโว;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, วิหรามิ อนาสโว.

๒๑. ‘‘ภควา จานุกมฺปี มํ, วินเยหํ วิสารโท;

สกกมฺมาภิรทฺโธ จ, วิหรามิ อนาสโว.

๒๒. ‘‘สํวุโต ปาติโมกฺขมฺหิ, อินฺทฺริเยสุ จ ปญฺจสุ;

ธาเรมิ วินยํ สพฺพํ, เกวลํ รตนากรํ [รตนคฺฆรํ (ก.)].

๒๓. ‘‘มมญฺจ คุณมญฺญาย, สตฺถา โลเก อนุตฺตโร;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ.

๒๔. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปาลิเถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ภาคิเนยฺยุปาลิตฺเถรสฺสาปทานํ ปฐมํ.

๒. โสณโกฬิวิสตฺเถรอปทานํ

๒๕. ‘‘อโนมทสฺสิสฺส มุนิโน, โลกเชฏฺฐสฺส ตาทิโน;

สุธาย เลปนํ กตฺวา, จงฺกมํ การยึ อหํ.

๒๖. ‘‘นานาวเณหิ ปุปฺเผหิ, จงฺกมํ สนฺถรึ อหํ;

อากาเส วิตานํ กตฺวา, โภชยึ พุทฺธมุตฺตมํ.

๒๗. ‘‘อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, อภิวาเทตฺวาน สุพฺพตํ [ปุปฺผกํ (ก.)];

ทีฆสาลํ ภควโต, นิยฺยาเทสิมหํ ตทา.

๒๘. ‘‘มม สงฺกปฺปมญฺญาย, สตฺถา โลเก อนุตฺตโร;

ปฏิคฺคเหสิ ภควา, อนุกมฺปาย จกฺขุมา.

๒๙. ‘‘ปฏิคฺคเหตฺวาน สมฺพุทฺโธ, ทกฺขิเณยฺโย สเทวเก;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.

๓๐. ‘‘‘โย โส หฏฺเฐน จิตฺเตน, ทีฆสาลํ อทาสิ [อกาสิ (สี.)] เม;

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.

๓๑. ‘‘‘อิมสฺส มจฺจุกาลมฺหิ, ปุญฺญกมฺมสมงฺคิโน;

สหสฺสยุตฺตสฺสรโถ, อุปฏฺฐิสฺสติ ตาวเท.

๓๒. ‘‘‘เตน ยาเนนยํ โปโส, เทวโลกํ คมิสฺสติ;

อนุโมทิสฺสเร เทวา, สมฺปตฺเต กุสลพฺภเว [กุสเล ภเว (สี. สฺยา.)].

๓๓. ‘‘‘มหารหํ พฺยมฺหํ เสฏฺฐํ, รตนมตฺติกเลปนํ;

กูฏาคารวรูเปตํ, พฺยมฺหํ อชฺฌาวสิสฺสติ.

๓๔. ‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;

ปญฺจวีสติ กปฺปานิ, เทวราชา ภวิสฺสติ.

๓๕. ‘‘‘สตฺตสตฺตติกฺขตฺตุญฺจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;

ยโสธรสนามา [ยเสธรา สมานา (สี.)] เต, สพฺเพปิ เอกนามกา.

๓๖. ‘‘‘เทฺว สมฺปตฺตี อนุโภตฺวา, วฑฺเฒตฺวา [จินิตฺวา (สฺยา.)] ปุญฺญสญฺจยํ;

อฏฺฐวีสติกปฺปมฺหิ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.

๓๗. ‘‘‘ตตฺราปิ พฺยมฺหํ ปวรํ, วิสฺสกมฺเมน มาปิตํ;

ทสสทฺทาวิวิตฺตํ ตํ, ปุรมชฺฌาวสิสฺสติ.

๓๘. ‘‘‘อปริเมยฺเย อิโต กปฺเป, ภูมิปาโล มหิทฺธิโก;

โอกฺกาโก นาม นาเมน, ราชา รฏฺเฐ ภวิสฺสติ.

๓๙. ‘‘‘โสฬสิตฺถิสหสฺสานํ, สพฺพาสํ ปวรา จ สา [ปวราว ยา (สฺยา.), ปวรา ปิยา (?)];

อภิชาตา ขตฺติยานี, นว ปุตฺเต ชเนสฺสติ.

๔๐. ‘‘‘นว ปุตฺเต ชเนตฺวาน, ขตฺติยานี มริสฺสติ;

ตรุณี จ ปิยา กญฺญา, มเหสิตฺตํ กริสฺสติ.

๔๑. ‘‘‘โอกฺกากํ โตสยิตฺวาน, วรํ กญฺญา ลภิสฺสติ;

วรํ ลทฺธาน สา กญฺญา, ปุตฺเต ปพฺพาชยิสฺสติ.

๔๒. ‘‘‘ปพฺพาชิตา จ เต สพฺเพ, คมิสฺสนฺติ นคุตฺตมํ;

ชาติเภทภยา สพฺเพ, ภคินีหิ วสิสฺสเร [สํวสิสฺสเร (สี.)].

๔๓. ‘‘‘เอกา จ กญฺญา พฺยาธีหิ, ภวิสฺสติ ปริกฺขตา [ปุรกฺขตา (สฺยา. ก.)];

มา โน ชาติ ปภิชฺชีติ, นิขณิสฺสนฺติ ขตฺติยา.

๔๔. ‘‘‘ขตฺติโย นีหริตฺวาน, ตาย สทฺธึ วสิสฺสติ;

ภวิสฺสติ ตทา เภโท, โอกฺกากกุลสมฺภโว.

๔๕. ‘‘‘เตสํ ปชา ภวิสฺสนฺติ, โกฬิยา นาม ชาติยา;

ตตฺถ มานุสกํ โภคํ, อนุโภสฺสตินปฺปกํ.

๔๖. ‘‘‘ตมฺหา กายา จวิตฺวาน, เทวโลกํ คมิสฺสติ;

ตตฺราปิ ปวรํ พฺยมฺหํ, ลภิสฺสติ มโนรมํ.

๔๗. ‘‘‘เทวโลกา จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;

อาคนฺตฺวาน มนุสฺสตฺตํ, โสโณ นาม ภวิสฺสติ.

๔๘. ‘‘‘อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, ปทหํ สตฺถุ สาสเน;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.

๔๙. ‘‘‘อนนฺตทสฺสี ภควา, โคตโม สกฺยปุงฺคโว;

วิเสสญฺญู มหาวีโร, อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสฺสติ’.

๕๐. ‘‘วุฏฺฐมฺหิ เทเว จตุรงฺคุลมฺหิ, ติเณ อนิเลริตองฺคณมฺหิ;

ฐตฺวาน โยคสฺส ปยุตฺตตาทิโน, ตโตตฺตรึ ปารมตา น วิชฺชติ.

๕๑. ‘‘อุตฺตเม ทมเถ ทนฺโต, จิตฺตํ เม สุปณีหิตํ;

ภาโร เม โอหิโต สพฺโพ, นิพฺพุโตมฺหิ อนาสโว.

๕๒. ‘‘องฺคีรโส มหานาโค, อภิชาโตว เกสรี;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ.

๕๓. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โสโณ โกฬิวิโส [โกฬิยเวสฺโส (สี. สฺยา.), โกฏิกณฺโณ (ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

โสณโกฬิวิสตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.

๓. กาฬิโคธาปุตฺตภทฺทิยตฺเถรอปทานํ

๕๔. ‘‘ปทุมุตฺตรสมฺพุทฺธํ, เมตฺตจิตฺตํ มหามุนึ;

อุเปติ ชนตา สพฺพา, สพฺพโลกคฺคนายกํ.

๕๕. ‘‘สตฺตุกญฺจ พทฺธกญฺจ [วตฺถํ เสนาสนญฺเจว (สี.), สตฺตุกญฺจ ปทกญฺจ (สี. อฏฺฐ.), สตฺตุกญฺจ ปวากญฺจ (สฺยา.)], อามิสํ ปานโภชนํ;

ททนฺติ สตฺถุโน สพฺเพ, ปุญฺญกฺเขตฺเต อนุตฺตเร.

๕๖. ‘‘อหมฺปิ ทานํ ทสฺสามิ, เทวเทวสฺส ตาทิโน;

พุทฺธเสฏฺฐํ นิมนฺเตตฺวา, สงฺฆมฺปิ จ อนุตฺตรํ.

๕๗. ‘‘อุยฺโยชิตา มยา เจเต, นิมนฺเตสุํ ตถาคตํ;

เกวลํ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ.

๕๘. ‘‘สตสหสฺสปลฺลงฺกํ, โสวณฺณํ โคนกตฺถตํ;

ตูลิกาปฏลิกาย, โขมกปฺปาสิเกหิ จ;

มหารหํ ปญฺญาปยึ, อาสนํ พุทฺธยุตฺตกํ.

๕๙. ‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, เทวเทโว นราสโภ;

ภิกฺขุสงฺฆปริพฺยูโฬฺห, มม ทฺวารมุปาคมิ.

๖๐. ‘‘ปจฺจุคฺคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, โลกนาถํ ยสสฺสินํ;

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, อภินามยึ สงฺฆรํ [สกํ ฆรํ (สี.)].

๖๑. ‘‘ภิกฺขูนํ สตสหสฺสํ, พุทฺธญฺจ โลกนายกํ;

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ปรมนฺเนน ตปฺปยึ.

๖๒. ‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.

๖๓. ‘‘‘เยนิทํ อาสนํ ทินฺนํ, โสวณฺณํ โคนกตฺถตํ;

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.

๖๔. ‘‘‘จตุสตฺตติกฺขตฺตุํ โส, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;

อนุโภสฺสติ สมฺปตฺตึ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต.

๖๕. ‘‘‘ปเทสรชฺชํ สหสฺสํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ;

เอกปญฺญาสกฺขตฺตุญฺจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.

๖๖. ‘‘‘สพฺพาสุ ภวโยนีสุ, อุจฺจากุลี [อุจฺจากุเล (ก.)] ภวิสฺสติ;

โส จ ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวา, สุกฺกมูเลน โจทิโต;

ภทฺทิโย นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก.

๖๗. ‘‘‘วิเวกมนุยุตฺโตมฺหิ, ปนฺตเสนนิวาสหํ;

ผลญฺจาธิคตํ สพฺพํ, จตฺตเกฺลโสมฺหิ อชฺชหํ.

๖๘. ‘‘‘มม สพฺพํ [กมฺมํ (?)] อภิญฺญาย, สพฺพญฺญู โลกนายโก;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ’.

๖๙. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ภทฺทิโย กาฬิโคธาย ปุตฺโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ภทฺทิยสฺส กาฬิโคธาย ปุตฺตตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.

๔. สนฺนิฏฺฐาปกตฺเถรอปทานํ

๗๐. ‘‘อรญฺเญ กุฏิกํ กตฺวา, วสามิ ปพฺพตนฺตเร;