๔๒. ภทฺทาลิวคฺโค

๑. ภทฺทาลิตฺเถรอปทานํ

๑. ‘‘สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ, อคฺโค การุณิโก มุนิ;

วิเวกกาโม โลกคฺโค, หิมวนฺตมุปาคมิ.

๒. ‘‘อชฺโฌคาเหตฺวา หิมวํ, สุเมโธ โลกนายโก;

ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.

๓. ‘‘สมาธึ โส สมาปนฺโน, สุเมโธ โลกนายโก;

สตฺตรตฺตินฺทิวํ พุทฺโธ, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.

๔. ‘‘ขาริภารํ [ขาริกาชํ (สี.)] คเหตฺวาน, วนมชฺโฌคหึ อหํ;

ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ.

๕. ‘‘สมฺมชฺชนึ คเหตฺวาน, สมฺมชฺชิตฺวาน อสฺสมํ;

จตุทณฺเฑ ฐเปตฺวาน, อกาสึ มณฺฑปํ ตทา.

๖. ‘‘สาลปุปฺผํ อาหริตฺวา, มณฺฑปํ ฉาทยึ อหํ;

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, อภิวนฺทึ ตถาคตํ.

๗. ‘‘ยํ วทนฺติ สุเมโธติ, ภูริปญฺญํ สุเมธสํ;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.

๘. ‘‘‘พุทฺธสฺส คิรมญฺญาย, สพฺเพ เทวา สมาคมุํ;

อสํสยํ พุทฺธเสฏฺโฐ, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.

๙. ‘‘‘สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

เทวสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.

๑๐. ‘‘‘โย เม สตฺตาหํ มณฺฑปํ, ธารยี สาลฉาทิตํ;

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.

๑๑. ‘‘‘เทวภูโต มนุสฺโส วา, เหมวณฺโณ ภวิสฺสติ;

ปหูตโภโค หุตฺวาน, กามโภคี ภวิสฺสติ.

๑๒. ‘‘‘สฏฺฐิ นาคสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา.

๑๓. ‘‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, โตมรงฺกุสปาณิภิ;

สายํ ปาโต [สายปาโต (ปี.)] อุปฏฺฐานํ, อาคมิสฺสนฺติมํ นรํ;

เตหิ นาเคหิ ปริวุโต, รมิสฺสติ อยํ นโร.

๑๔. ‘‘‘สฏฺฐิ อสฺสสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

อาชานียาว ชาติยา, สินฺธวา สีฆวาหิโน.

๑๕. ‘‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, อิลฺลิยาจาปธาริภิ;

ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๑๖. ‘‘‘สฏฺฐิ รถสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

ทีปา อโถปิ เวยคฺฆา, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา.

๑๗. ‘‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๑๘. ‘‘‘สฏฺฐิ คามสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส;

ปหูตธนธญฺญานิ, สุสมิทฺธานิ สพฺพโส;

สทา ปาตุภวิสฺสนฺติ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๑๙. ‘‘‘หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา จ จตุรงฺคินี;

ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๒๐. ‘‘‘อฏฺฐารเส กปฺปสเต, เทวโลเก รมิสฺสติ;

สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.

๒๑. ‘‘‘สตานํ ตีณิกฺขตฺตุญฺจ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.

๒๒. ‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

๒๓. ‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, วิหริสฺสตินาสโว’.

๒๔. ‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, อทฺทสํ โลกนายกํ;

เอตฺถนฺตรมุปาทาย, คเวสึ อมตํ ปทํ.

๒๕. ‘‘ลาภา มยฺหํ สุลทฺธํ เม, ยมหญฺญาสิ สาสนํ;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๒๖. ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม;

ตว ญาณํ ปกิตฺเตตฺวา, ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ.

๒๗. ‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;

สพฺพตฺถ สุขิโต โหมิ, ผลํ เม ญาณกิตฺตเน.

๒๘. ‘‘อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.

๒๙. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.

๓๐. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๓๑. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ภทฺทาลิตฺเถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ภทฺทาลิตฺเถรสฺสาปทานํ ปฐมํ.

๒. เอกฉตฺติยตฺเถรอปทานํ

๓๒. ‘‘จนฺทภาคานทีตีเร, อสฺสโม สุกโต มม;

สุสุทฺธปุลินากิณฺโณ, ปนฺนสาลา สุมาปิตา.

๓๓. ‘‘อุตฺตานกูลา นทิกา, สุปติตฺถา มโนรมา;

มจฺฉกจฺฉปสมฺปนฺนา [… สญฺฉนฺนา (ก.)], สุสุมารนิเสวิตา.

๓๔. ‘‘อจฺฉา ทีปี จ มยูรา, กรวีกา จ สาฬิกา;

กูชนฺติ สพฺพทา เอเต, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.

๓๕. ‘‘โกกิลา มญฺชุภาณี จ, หํสา จ มธุรสฺสรา;

อภิกูชนฺติ เต ตตฺถ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.

๓๖. ‘‘สีหา พฺยคฺฆา วราหา จ, อจฺฉ [วก (สี. ปี.), พกา (สฺยา.), วกา (ก.)] โกกตรจฺฉกา;

คิริทุคฺคมฺหิ นาเทนฺติ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.

๓๗. ‘‘เอณีมิคา จ สรภา, เภรณฺฑา สูกรา พหู;

คิริทุคฺคมฺหิ นาเทนฺติ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.

๓๘. ‘‘อุทฺทาลกา จมฺปกา จ, ปาฏลี สินฺทุวารกา;

อติมุตฺตา อโสกา จ, โสภยนฺติ มมสฺสมํ [ปุปฺผนฺติ มม อสฺสเม (สี. ปี.)].

๓๙. ‘‘องฺโกลา ยูถิกา เจว, สตฺตลี พิมฺพิชาลิกา;

กณิการา จ ปุปฺผนฺติ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ [กณิกากณิการา จ, ปุปฺผนฺติ มม อสฺสเม (สี. สฺยา. ปี.)].

๔๐. ‘‘นาคา สาลา จ สฬลา, ปุณฺฑรีเกตฺถ ปุปฺผิตา;

ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

๔๑. ‘‘อชฺชุนา อสนา เจตฺถ, มหานามา จ ปุปฺผิตา;

สาลา จ กงฺคุปุปฺผา จ, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

๔๒. ‘‘อมฺพา ชมฺพู จ ติลกา, นิมฺพา จ สาลกลฺยาณี;

ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

๔๓. ‘‘อโสกา จ กปิฏฺฐา จ, คิริมาเลตฺถ [ภคินิมาเลตฺถ (สี. ปี.), ภคินิมาลา จ (สฺยา.)] ปุปฺผิตา;

ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

๔๔. ‘‘กทมฺพา กทลี เจว, อิสิมุคฺคา จ โรปิตา;

ธุวํ ผลานิ ธาเรนฺติ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.

๔๕. ‘‘หรีตกา อามลกา, อมฺพชมฺพุวิภีตกา;

โกลา ภลฺลาตกา พิลฺลา, ผลิโน มม อสฺสเม.

๔๖. ‘‘อวิทูเร โปกฺขรณี, สุปติตฺถา มโนรมา;

มนฺทาลเกหิ สญฺฉนฺนา, ปทุมุปฺปลเกหิ จ.

๔๗. ‘‘คพฺภํ คณฺหนฺติ ปทุมา, อญฺเญ ปุปฺผนฺติ เกสรี;

โอปตฺตกณฺณิกา เจว, ปุปฺผนฺติ มม อสฺสเม.

๔๘. ‘‘ปาฐีนา ปาวุสา มจฺฉา, พลชา มุญฺชโรหิตา;

อจฺโฉทกมฺหิ วิจรํ, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

๔๙. ‘‘นยิตา อมฺพคนฺธี จ, อนุกูเล จ เกตกา;

ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

๕๐. ‘‘มธุ ภิสมฺหา สวติ, ขีรสปฺปิ มุฬาลิภิ;

ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

๕๑. ‘‘ปุลินา โสภนา ตตฺถ, อากิณฺณา ชลเสวิตา;

โอปุปฺผา ปุปฺผิตา เสนฺติ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.

๕๒. ‘‘ชฏาภาเรน ภริตา, อชินุตฺตรวาสนา;

วากจีรธรา สพฺเพ, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

๕๓. ‘‘ยุคมตฺตมเปกฺขนฺตา, นิปกา สนฺตวุตฺติโน;

กามโภเค อนเปกฺขา, วสนฺติ มม อสฺสเม.

๕๔. ‘‘ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมา, ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา;

รโชชลฺลธรา สพฺเพ, วสนฺติ มม อสฺสเม.

๕๕. ‘‘อภิญฺญาปารมิปฺปตฺตา, อนฺตลิกฺขจรา จ เต;

อุคฺคจฺฉนฺตา นภํ เอเต, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

๕๖. ‘‘เตหิ สิสฺเสหิ ปริวุโต, วสามิ วิปิเน ตทา;

รตฺตินฺทิวํ น ชานามิ, สทา ฌานสมปฺปิโต.

๕๗. ‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย, อตฺถทสฺสี มหามุนิ;

ตมนฺธการํ นาเสนฺโต, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก.

๕๘. ‘‘อถ อญฺญตโร สิสฺโส, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ;

มนฺเต อชฺเฌตุกาโม โส, ฉฬงฺคํ นาม ลกฺขณํ.

๕๙. ‘‘พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน, อตฺถทสฺสี มหามุนิ;

จตุสจฺจํ ปกาเสนฺโต, เทเสติ อมตํ ปทํ.

๖๐. ‘‘ตุฏฺฐหฏฺโฐ ปมุทิโต, ธมฺมนฺตรคตาสโย;

อสฺสมา อภินิกฺขมฺม, อิทํ วจนมพฺรวึ.

๖๑. ‘‘‘พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ;

เอถ สพฺเพ คมิสฺสาม, สมฺมาสมฺพุทฺธสนฺติกํ’.

๖๒. ‘‘โอวาทปฏิกรา เต, สธมฺเม ปารมึ คตา;

สาธูติ สมฺปฏิจฺฉึสุ, อุตฺตมตฺถคเวสกา.

๖๓. ‘‘ชฏาภารภริตา เต [ชฏาภาเรน ภริตา (ก.)], อชินุตฺตรวาสนา;

อุตฺตมตฺถํ คเวสนฺตา, นิกฺขมึสุ วนา ตทา.

๖๔. ‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย, อตฺถทสฺสี มหายโส;

จตุสจฺจํ ปกาเสนฺโต, เทเสติ อมตํ ปทํ.

๖๕. ‘‘เสตจฺฉตฺตํ คเหตฺวาน, พุทฺธเสฏฺฐสฺส ธารยึ;

เอกาหํ ธารยิตฺวาน, พุทฺธเสฏฺฐํ อวนฺทหํ.

๖๖. ‘‘อตฺถทสฺสี ตุ ภควา, โลกเชฏฺโฐ นราสโภ;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.

๖๗. ‘‘‘โย เม ฉตฺตํ อธาเรสิ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.

๖๘. ‘‘‘อิมสฺส ชายมานสฺส, เทวตฺเต อถ มานุเส;

ธาเรสฺสติ สทา ฉตฺตํ, ฉตฺตทานสฺสิทํ ผลํ.

๖๙. ‘‘‘สตฺตสตฺตติกปฺปานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;

สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.

๗๐. ‘‘‘สตฺตสตฺตติกฺขตฺตุญฺจ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.

๗๑. ‘‘‘อฏฺฐารเส กปฺปสเต, โคตโม สกฺยปุงฺคโว;

ตมนฺธการํ นาเสนฺโต, อุปฺปชฺชิสฺสติ จกฺขุมา.

๗๒. ‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;