๔๑. เมตฺเตยฺยวคฺโค

๑. ติสฺสเมตฺเตยฺยตฺเถรอปทานํ

๑. ‘‘ปพฺภารกูฏํ นิสฺสาย, โสภิโต นาม ตาปโส;

ปวตฺตผลํ ภุญฺชิตฺวา, วสติ ปพฺพตนฺตเร.

๒. ‘‘อคฺคึ ทารุํ อาหริตฺวา, อุชฺชาเลสึ อหํ ตทา;

อุตฺตมตฺถํ คเวสนฺโต, พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา.

๓. ‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

มมุทฺธริตุกาโม โส, อาคจฺฉิ มม สนฺติเก.

๔. ‘‘กึ กโรสิ มหาปุญฺญ, เทหิ เม อคฺคิทารุกํ;

อหมคฺคึ ปริจเร, ตโต เม สุทฺธิ โหหิติ [เหหิติ (สี.)].

๕. ‘‘สุภทฺทโก ตฺวํ มนุเช, เทวเต ตฺวํ ปชานสิ;

ตุวํ อคฺคึ ปริจร, หนฺท เต อคฺคิทารุกํ.

๖. ‘‘ตโต กฏฺฐํ คเหตฺวาน, อคฺคึ อุชฺชาลยี ชิโน;

น ตตฺถ กฏฺฐํ ปชฺฌายิ, ปาฏิเหรํ มเหสิโน.

๗. ‘‘น เต อคฺคิ ปชฺชลติ, อาหุตี เต น วิชฺชติ;

นิรตฺถกํ วตํ ตุยฺหํ, อคฺคึ ปริจรสฺสุ เม.

๘. ‘‘กีทิโส โส [เต (สฺยา. ก.)] มหาวีร, อคฺคิ ตว ปวุจฺจติ;

มยฺหมฺปิ กถยสฺเสตํ, อุโภ ปริจรามเส.

๙. ‘‘เหตุธมฺมนิโรธาย, กิเลสสมณาย จ;

อิสฺสามจฺฉริยํ หิตฺวา, ตโย เอเต มมาหุตี.

๑๐. ‘‘กีทิโส ตฺวํ มหาวีร, กถํ โคตฺโตสิ มาริส;

อาจารปฏิปตฺติ เต, พาฬฺหํ โข มม รุจฺจติ.

๑๑. ‘‘ขตฺติยมฺหิ กุเล ชาโต, อภิญฺญาปารมึ คโต;

สพฺพาสวปริกฺขีโณ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

๑๒. ‘‘ยทิ พุทฺโธสิ สพฺพญฺญู, ปภงฺกร ตโมนุท;

นมสฺสิสฺสามิ ตํ เทว, ทุกฺขสฺสนฺตกโร ตุวํ.

๑๓. ‘‘ปตฺถริตฺวาชินจมฺมํ, นิสีทนมทาสหํ;

นิสีท นาถ สพฺพญฺญุ, อุปฏฺฐิสฺสามหํ ตุวํ.

๑๔. ‘‘นิสีทิ ภควา ตตฺถ, อชินมฺหิ สุวิตฺถเต;

นิมนฺตยิตฺวา สมฺพุทฺธํ, ปพฺพตํ อคมาสหํ.

๑๕. ‘‘ขาริภารญฺจ ปูเรตฺวา, ตินฺทุกผลมาหรึ;

มธุนา โยชยิตฺวาน, ผลํ พุทฺธสฺสทาสหํ.

๑๖. ‘‘มม นิชฺฌายมานสฺส, ปริภุญฺชิ ตทา ชิโน;

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทสึ, เปกฺขนฺโต โลกนายกํ.

๑๗. ‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

มมสฺสเม นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.

๑๘. ‘‘‘โย มํ ผเลน ตปฺเปสิ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.

๑๙. ‘‘‘ปญฺจวีสติกฺขตฺตุํ โส, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;

สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.

๒๐. ‘‘‘ตสฺส สงฺกปฺปมญฺญาย, ปุพฺพกมฺมสมงฺคิโน;

อนฺนํ ปานญฺจ วตฺถญฺจ, สยนญฺจ มหารหํ.

๒๑. ‘‘‘ปุญฺญกมฺเมน สํยุตฺตา, นิพฺพตฺติสฺสนฺติ ตาวเท;

สทา ปมุทิโต จายํ, ภวิสฺสติ อนามโย.

๒๒. ‘‘‘อุปปชฺชติ ยํ โยนึ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;

สพฺพตฺถ สุขิโต หุตฺวา, มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ.

๒๓. ‘‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;

สมฺพุทฺธํ อุปคนฺตฺวาน, อรหา โส ภวิสฺสติ’.

๒๔. ‘‘ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตํ;

โภเค เม อูนตา นตฺถิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.

๒๕. ‘‘วรธมฺมมนุปฺปตฺโต, ราคโทเส สมูหนึ;

สพฺพาสวปริกฺขีโณ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

๒๖. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.

๒๗. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๒๘. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ติสฺสเมตฺเตยฺยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฐมํ.

๒. ปุณฺณกตฺเถรอปทานํ

๒๙. ‘‘ปพฺภารกูฏํ นิสฺสาย, สยมฺภู อปราชิโต;

อาพาธิโก จ โส [อาพาธิโก ครุ (สี.)] พุทฺโธ, วสติ ปพฺพตนฺตเร.

๓๐. ‘‘มม อสฺสมสามนฺตา, ปนาโท อาสิ ตาวเท;

พุทฺเธ นิพฺพายมานมฺหิ, อาโลโก อุทปชฺชถ [อาสิ ตาวเท (สฺยา. ก.)].

๓๑. ‘‘ยาวตา วนสณฺฑสฺมึ, อจฺฉโกกตรจฺฉกา;

วาฬา จ [พฺยคฺฆา (สี.)] เกสรี สพฺเพ, อภิคชฺชึสุ ตาวเท.

๓๒. ‘‘อุปฺปาตํ ตมหํ ทิสฺวา, ปพฺภารํ อคมาสหํ;

ตตฺถทฺทสฺสาสึ สมฺพุทฺธํ, นิพฺพุตํ อปราชิตํ.

๓๓. ‘‘สุผุลฺลํ สาลราชํว, สตรํสึว อุคฺคตํ;

วีตจฺจิกํว องฺคารํ, นิพฺพุตํ อปราชิตํ.

๓๔. ‘‘ติณํ กฏฺฐญฺจ ปูเรตฺวา, จิตกํ ตตฺถกาสหํ;

จิตกํ สุกตํ กตฺวา, สรีรํ ฌาปยึ อหํ.

๓๕. ‘‘สรีรํ ฌาปยิตฺวาน, คนฺธโตยํ สโมกิรึ;

อนฺตลิกฺเข ฐิโต ยกฺโข, นามมคฺคหิ ตาวเท.

๓๖. ‘‘ยํ ปูริตํ [ตํ ปูริตํ (สฺยา.), สปฺปุริส (ก.)] ตยา กิจฺจํ, สยมฺภุสฺส มเหสิโน;

ปุณฺณโก นาม นาเมน, สทา โหหิ ตุวํ [ยทา โหสิ ตุวํ (สฺยา.), สทา โหหิติ ตฺวํ (ก.)] มุเน.

๓๗. ‘‘ตมฺหา กายา จวิตฺวาน, เทวโลกํ อคจฺฉหํ;

ตตฺถ ทิพฺพมโย คนฺโธ, อนฺตลิกฺขา ปวสฺสติ [อนฺตลิกฺเข ปวายติ (สี.)].

๓๘. ‘‘ตตฺราปิ นามเธยฺยํ เม, ปุณฺณโกติ อหู ตทา;

เทวภูโต มนุสฺโส วา, สงฺกปฺปํ ปูรยามหํ.

๓๙. ‘‘อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;

อิธาปิ ปุณฺณโก นาม, นามเธยฺยํ ปกาสติ.

๔๐. ‘‘โตสยิตฺวาน สมฺพุทฺธํ, โคตมํ สกฺยปุงฺควํ;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, วิหรามิ อนาสโว.

๔๑. ‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ตนุกิจฺจสฺสิทํ ผลํ.

๔๒. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.

๔๓. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๔๔. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุณฺณโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ปุณฺณกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.

๓. เมตฺตคุตฺเถรอปทานํ

๔๕. ‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, อโสโก นาม ปพฺพโต;

ตตฺถาสิ อสฺสโม มยฺหํ, วิสฺสกมฺเมน [วิสุกมฺเมน (สี. สฺยา. ก.)] มาปิโต.

๔๖. ‘‘สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ, อคฺโค การุณิโก มุนิ;

นิวาสยิตฺวา ปุพฺพเณฺห, ปิณฺฑาย เม [มํ (สี.)] อุปาคมิ.

๔๗. ‘‘อุปาคตํ มหาวีรํ, สุเมธํ โลกนายกํ;

ปคฺคยฺห สุคตปตฺตํ [สุคตํ ปตฺตํ (สี.), สุภกํ ปตฺตํ (ปี.)], สปฺปิเตลํ อปูรยึ [สปฺปิเตเลน ปูรยึ (สี.), สปฺปิเตลสฺส’ปูรยึ (?)].

๔๘. ‘‘ทตฺวานหํ พุทฺธเสฏฺเฐ, สุเมเธ โลกนายเก;

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ภิยฺโย [ภีโย (สี.), ภียฺโย (ปี.)] หาสํ ชเนสหํ.

๔๙. ‘‘อิมินา สปฺปิทาเนน, เจตนาปณิธีหิ จ;

เทวภูโต มนุสฺโส วา, ลภามิ วิปุลํ สุขํ.

๕๐. ‘‘วินิปาตํ วิวชฺเชตฺวา, สํสรามิ ภวาภเว;

ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธิตฺวา, ลภามิ อจลํ ปทํ.

๕๑. ‘‘ลาภา ตุยฺหํ สุลทฺธํ เต, ยํ มํ อทฺทกฺขิ พฺราหฺมณ;

มม ทสฺสนมาคมฺม, อรหตฺตํ ภวิสฺสติ [อรหา ตฺวํ ภวิสฺสสิ (สี. ปี.), อรหตฺตํ คมิสฺสสิ (สฺยา.)].

๕๒. ‘‘วิสฺสตฺโถ [วิสฺสฏฺโฐ (สฺยา. ปี.), วิสฏฺโฐ (ก.)] โหหิ มา ภายิ, อธิคนฺตฺวา มหายสํ;

มมญฺหิ สปฺปึ ทตฺวาน, ปริโมกฺขสิ ชาติยา.

๕๓. ‘‘อิมินา สปฺปิทาเนน, เจตนาปณิธีหิ จ;

เทวภูโต มนุสฺโส วา, ลภเส วิปุลํ สุขํ.

๕๔. ‘‘อิมินา สปฺปิทาเนน, เมตฺตจิตฺตวตาย จ;

อฏฺฐารเส กปฺปสเต, เทวโลเก รมิสฺสสิ.

๕๕. ‘‘อฏฺฐตึสติกฺขตฺตุญฺจ, เทวราชา ภวิสฺสสิ;

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.

๕๖. ‘‘เอกปญฺญาสกฺขตฺตุญฺจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสสิ;

จาตุรนฺโต วิชิตาวี, ชมฺพุมณฺฑสฺส [ชมฺพุสณฺฑสฺส (สี. ปี.)] อิสฺสโร.

๕๗. ‘‘มหาสมุทฺโทวกฺโขโภ, ทุทฺธโร ปถวี ยถา;

เอวเมว จ เต โภคา, อปฺปเมยฺยา ภวิสฺสเร.

๕๘. ‘‘สฏฺฐิโกฏี หิรญฺญสฺส, จชิตฺวา [จตฺวาน (สี. ก.), ทตฺวาน (สฺยา. ปี.)] ปพฺพชึ อหํ;

กึ กุสลํ คเวสนฺโต, พาวรึ อุปสงฺกมึ.

๕๙. ‘‘ตตฺถ มนฺเต อธียามิ, ฉฬงฺคํ นาม ลกฺขณํ;

ตมนฺธการํ วิธมํ, อุปฺปชฺชิ ตฺวํ มหามุนิ.

๖๐. ‘‘ตว ทสฺสนกาโมหํ, อาคโตมฺหิ มหามุนิ;

ตว ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ.

๖๑. ‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, สปฺปึ พุทฺธสฺสทาสหํ;

เอตฺถนฺตเร นาภิชาเน, สปฺปึ วิญฺญาปิตํ [วิญฺญาปิตา (?)] มยา.

๖๒. ‘‘มม สงฺกปฺปมญฺญาย, อุปฺปชฺชติ ยทิจฺฉกํ;

จิตฺตมญฺญาย นิพฺพตฺตํ, สพฺเพ สนฺตปฺปยามหํ.

๖๓. ‘‘อโห พุทฺธา อโห ธมฺมา [อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม (สี.) เถรคา. ๒๐๑ เถรคาถาย ตทฏฺฐกถาย จ สํสนฺเทตพฺพํ], อโห โน สตฺถุ สมฺปทา;

โถกญฺหิ สปฺปึ ทตฺวาน, อปฺปเมยฺยํ ลภามหํ.

๖๔. ‘‘มหาสมุทฺเท อุทกํ, ยาวตา เนรุปสฺสโต;

มม สปฺปึ อุปาทาย, กลภาคํ น เหสฺสติ [หิสฺสติ (สฺยา. ก.), เอสฺสติ (สี.)].

๖๕. ‘‘ยาวตา จกฺกวาฬสฺส, กริยนฺตสฺส [การยนฺตสฺส (สฺยา.), กยิรนฺตสฺส (ปี.), อาหรนฺตสฺส (ก.)] ราสิโต;

มม นิพฺพตฺตวตฺถานํ [มยา นิวตฺถวตฺถานํ (ปี.)], โอกาโส โส น สมฺมติ.

๖๖. ‘‘ปพฺพตราชา หิมวา, ปวโรปิ สิลุจฺจโย;

มมานุลิตฺตคนฺธสฺส, อุปนิธึ [อุปนิธํ (สี. สฺยา. ก.), อุปนียํ (ปี.)] น เหสฺสติ.

๖๗. ‘‘วตฺถํ คนฺธญฺจ สปฺปิญฺจ, อญฺญญฺจ ทิฏฺฐธมฺมิกํ;

อสงฺขตญฺจ นิพฺพานํ, สปฺปิทานสฺสิทํ ผลํ.

๖๘. ‘‘สติปฏฺฐานสยโน, สมาธิฌานโคจโร;

โพชฺฌงฺคโภชโน [… ชนโน (สฺยา. ก.)] อชฺช, สปฺปิทานสฺสิทํ ผลํ.

๖๙. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.

๗๐. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๗๑. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เมตฺตคู เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

เมตฺตคุตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.

๔. โธตกตฺเถรอปทานํ

๗๒. ‘‘คงฺคา ภาคีรถี นาม, หิมวนฺตา ปภาวิตา [หิมวนฺตปฺปภาวิตา (สี.)];

หํสวติยา ทฺวาเรน, อนุสนฺทติ ตาวเท.