๔๐. ปิลินฺทวจฺฉวคฺโค

๑. ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรอปทานํ

๑. ‘‘นคเร หํสวติยา, อาสึ โทวาริโก อหํ;

อกฺโขภํ อมิตํ โภคํ, ฆเร สนฺนิจิตํ มม.

๒. ‘‘รโหคโต นิสีทิตฺวา, ปหํสิตฺวาน มานสํ [สมฺปหํสิตฺว มานสํ (สี.)];

นิสชฺช ปาสาทวเร, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา.

(จินฺตนากาโร)

๓. ‘‘‘พหู เมธิคตา โภคา, ผีตํ อนฺเตปุรํ มม;

ราชาปิ [ราชิสิ (ก.)] สนฺนิมนฺเตสิ, อานนฺโท ปถวิสฺสโร.

๔. ‘‘‘อยญฺจ พุทฺโธ อุปฺปนฺโน, อธิจฺจุปฺปตฺติโก มุนิ;

สํวิชฺชนฺติ จ เม โภคา, ทานํ ทสฺสามิ สตฺถุโน.

๕. ‘‘‘ปทุเมน ราชปุตฺเตน, ทินฺนํ ทานวรํ ชิเน;

หตฺถินาเค จ ปลฺลงฺเก, อปสฺเสนญฺจนปฺปกํ.

๖. ‘‘‘อหมฺปิ ทานํ ทสฺสามิ, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;

อทินฺนปุพฺพมญฺเญสํ, ภวิสฺสํ อาทิกมฺมิโก.

๗. ‘‘‘จินฺเตตฺวาหํ พหุวิธํ, ยาเค ยสฺส สุขํผลํ;

ปริกฺขารทานมทฺทกฺขึ, มม สงฺกปฺปปูรณํ.

๘. ‘‘‘ปริกฺขารานิ ทสฺสามิ, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;

อทินฺนปุพฺพมญฺเญสํ, ภวิสฺสํ อาทิกมฺมิโก’.

(ทานวตฺถุสมฺปาทนํ)

๙. ‘‘นฬกาเร อุปาคมฺม, ฉตฺตํ กาเรสิ ตาวเท;

ฉตฺตสตสหสฺสานิ, เอกโต สนฺนิปาตยึ.

๑๐. ‘‘ทุสฺสสตสหสฺสานิ, เอกโต สนฺนิปาตยึ;

ปตฺตสตสหสฺสานิ, เอกโต สนฺนิปาตยึ.

๑๑. ‘‘วาสิโย สตฺถเก จาปิ, สูจิโย นขเฉทเน;

เหฏฺฐาฉตฺเต ฐปาเปสึ, กาเรตฺวา ตทนุจฺฉเว.

๑๒. ‘‘วิธูปเน ตาลวณฺเฏ, โมรหตฺเถ จ จามเร;

ปริสฺสาวเน เตลธาเร [เตลธเร (สี.)], การยึ ตทนุจฺฉเว.

๑๓. ‘‘สูจิฆเร อํสพทฺเธ, อโถปิ กายพนฺธเน;

อาธารเก จ สุกเต, การยึ ตทนุจฺฉเว.

๑๔. ‘‘ปริโภคภาชเน จ, อโถปิ โลหถาลเก;

เภสชฺเช ปูรยิตฺวาน, เหฏฺฐาฉตฺเต ฐเปสหํ.

๑๕. ‘‘วจํ อุสีรํ ลฏฺฐิมธุํ, ปิปฺผลี มริจานิ จ;

หรีตกึ สิงฺคีเวรํ, สพฺพํ ปูเรสิ ภาชเน.

๑๖. ‘‘อุปาหนา ปาทุกาโย, อโถ อุทกปุญฺฉเน;

กตฺตรทณฺเฑ สุกเต, การยึ ตทนุจฺฉเว.

๑๗. ‘‘โอสธญฺชนนาฬี จ [โอสธํ อญฺชนาปิจ (สฺยา.)], สลากา ธมฺมกุตฺตรา;

กุญฺจิกา ปญฺจวณฺเณหิ, สิพฺพิเต กุญฺจิกาฆเร.

๑๘. ‘‘อาโยเค ธูมเนตฺเต จ, อโถปิ ทีปธารเก;

ตุมฺพเก จ กรณฺเฑ จ, การยึ ตทนุจฺฉเว.

๑๙. ‘‘สณฺฑาเส ปิปฺผเล เจว, อโถปิ มลหารเก;

เภสชฺชถวิเก เจว, การยึ ตทนุจฺฉเว.

๒๐. ‘‘อาสนฺทิโย ปีฐเก จ, ปลฺลงฺเก จตุโรมเย;

ตทนุจฺฉเว การยิตฺวา, เหฏฺฐาฉตฺเต ฐเปสหํ.

๒๑. ‘‘อุณฺณาภิสี ตูลภิสี, อโถปิ ปีฐิกาภิสี [ปีฐกาภิสี (สฺยา. ก.)];

พิมฺโพหเน [พิพฺโพหเน (สฺยา. ก.)] จ สุกเต, การยึ ตทนุจฺฉเว.

๒๒. ‘‘กุรุวินฺเท มธุสิตฺเถ, เตลํ หตฺถปฺปตาปกํ;

สิปาฏิผลเก สุจี, มญฺจํ อตฺถรเณน จ.

๒๓. ‘‘เสนาสเน ปาทปุญฺเฉ, สยนาสนทณฺฑเก;

ทนฺตโปเณ จ อาฏลี [กถลึ (สฺยา.)], สีสาเลปนคนฺธเก.

๒๔. ‘‘อรณี ผลปีเฐ [ปลาลปีเฐ (สี.)] จ, ปตฺตปิธานถาลเก;

อุทกสฺส กฏจฺฉู จ, จุณฺณกํ รชนมฺพณํ [รชนมฺมณํ (สี.)].

๒๕. ‘‘สมฺมชฺชนํ [สมฺมุญฺชนํ (สฺยา.), สมฺมชฺชนึ, สมฺมุญฺชนึ (?)] อุทปตฺตํ, ตถา วสฺสิกสาฏิกํ;

นิสีทนํ กณฺฑุจฺฉาทิ, อถ อนฺตรวาสกํ.

๒๖. ‘‘อุตฺตราสงฺคสงฺฆาฏี, นตฺถุกํ มุขโสธนํ;

พิฬงฺคโลณํ ปหูตญฺจ [โลณภูตญฺจ (ก.)], มธุญฺจ ทธิปานกํ.

๒๗. ‘‘ธูปํ [ธูมํ (ก.)] สิตฺถํ ปิโลติญฺจ, มุขปุญฺฉนสุตฺตกํ;

ทาตพฺพํ นาม ยํ อตฺถิ, ยญฺจ กปฺปติ สตฺถุโน.

๒๘. ‘‘สพฺพเมตํ สมาเนตฺวา, อานนฺทํ อุปสงฺกมึ;

อุปสงฺกมฺม ราชานํ, ชเนตารํ มเหสิโน [มเหสินํ (สี.), มหายสํ (สฺยา.), มหิสฺสรํ (ก.)];

สิรสา อภิวาเทตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวึ.

(ทาโนกาสยาจนา)

๒๙. ‘‘‘เอกโต ชาตสํวทฺธา, อุภินฺนํ เอกโต มนํ [ยโส (สฺยา.), มโน (?)];

สาธารณา สุขทุกฺเข, อุโภ จ อนุวตฺตกา.

๓๐. ‘‘‘อตฺถิ เจตสิกํ ทุกฺขํ, ตวาเธยฺยํ อรินฺทม;

ยทิ สกฺโกสิ ตํ ทุกฺขํ, วิโนเทยฺยาสิ ขตฺติย.

๓๑. ‘‘‘ตว ทุกฺขํ มม ทุกฺขํ, อุภินฺนํ เอกโต มโน [มนํ (สี. สฺยา.)];

นิฏฺฐิตนฺติ วิชานาหิ, มมาเธยฺยํ สเจ ตุวํ.

๓๒. ‘‘‘ชานาหิ โข มหาราช, ทุกฺขํ เม ทุพฺพิโนทยํ;

ปหุ สมาโน คชฺชสุ, เอกํ เต ทุจฺจชํ วรํ.

๓๓. ‘‘‘ยาวตา วิชิเต อตฺถิ, ยาวตา มม ชีวิตํ;

เอเตหิ ยทิ เต อตฺโถ, ทสฺสามิ อวิกมฺปิโต.

๓๔. ‘‘‘คชฺชิตํ โข ตยา เทว, มิจฺฉา ตํ พหุ คชฺชิตํ;

ชานิสฺสามิ ตุวํ อชฺช, สพฺพธมฺเม [สจฺจธมฺเม (?)] ปติฏฺฐิตํ.

๓๕. ‘‘‘อติพาฬฺหํ นิปีเฬสิ, ททมานสฺส เม สโต;

กึ เต เม ปีฬิเตนตฺโถ, ปตฺถิตํ เต กเถหิ เม.

๓๖. ‘‘‘อิจฺฉามหํ มหาราช, พุทฺธเสฏฺฐํ อนุตฺตรํ;

โภชยิสฺสามิ สมฺพุทฺธํ, วชฺชํ [วญฺจุํ (?)] เม มาหุ ชีวิตํ.

๓๗. ‘‘‘อญฺญํ เตหํ วรํ ทมฺมิ, มา ยาจิตฺโถ ตถาคตํ [อยาจิโต ตถาคโต (สฺยา. ก.)];

อเทยฺโย กสฺสจิ พุทฺโธ, มณิ โชติรโส ยถา.

๓๘. ‘‘‘นนุ เต คชฺชิตํ เทว, ยาว ชีวิตมตฺตโน [วิชิตมตฺถิตํ (ก.), ชีวิตมตฺถิกํ (สฺยา.)];

ชีวิตํ [วิชิตํ (ก.)] ททมาเนน, ยุตฺตํ ทาตุํ ตถาคตํ.

๓๙. ‘‘‘ฐปนีโย มหาวีโร, อเทยฺโย กสฺสจิ ชิโน;

น เม ปฏิสฺสุโต พุทฺโธ, วรสฺสุ อมิตํ ธนํ.

๔๐. ‘‘‘วินิจฺฉยํ ปาปุณาม, ปุจฺฉิสฺสาม วินิจฺฉเย;

ยถาสณฺฐํ [ยถาสนฺตํ (สี.)] กเถสฺสนฺติ, ปฏิปุจฺฉาม ตํ ตถา.

๔๑. ‘‘‘รญฺโญ หตฺเถ คเหตฺวาน, อคมาสึ วินิจฺฉยํ;

ปุรโต อกฺขทสฺสานํ, อิทํ วจนมพฺรวึ.

๔๒. ‘‘‘สุณนฺตุ เม อกฺขทสฺสา, ราชา วรมทาสิ เม;

น กิญฺจิ ฐปยิตฺวาน, ชีวิตมฺปิ [วิชิตํปิ (ก.)] ปวารยิ.

๔๓. ‘‘‘ตสฺส เม วรทินฺนสฺส, พุทฺธเสฏฺฐํ วรึ อหํ;

สุทินฺโน โหติ เม พุทฺโธ, ฉินฺทถ สํสยํ มม.

๔๔. ‘‘‘โสสฺสาม ตว วจนํ, ภูมิปาลสฺส ราชิโน;

อุภินฺนํ วจนํ สุตฺวา, ฉินฺทิสฺสาเมตฺถ สํสยํ.

๔๕. ‘‘‘สพฺพํ เทว ตยา ทินฺนํ, อิมสฺส สพฺพคาหิกํ [สพฺพคาหิตํ (สฺยา. ก.)];

น กิญฺจิ ฐปยิตฺวาน, ชีวิตมฺปิ ปวารยิ.

๔๖. ‘‘‘กิจฺฉปฺปตฺโตว หุตฺวาน, ยาจี วรมนุตฺตรํ [ยาวชีวมนุตฺตรํ (สฺยา. ก.)];

อิมํ สุทุกฺขิตํ ญตฺวา, อทาสึ สพฺพคาหิกํ.

๔๗. ‘‘‘ปราชโย ตุวํ [ตวํ (สี.)] เทว, อสฺส เทยฺโย ตถาคโต;

อุภินฺนํ สํสโย ฉินฺโน, ยถาสณฺฐมฺหิ [ยถาสนฺตมฺหิ (สี.)] ติฏฺฐถ.

๔๘. ‘‘‘ราชา ตตฺเถว ฐตฺวาน, อกฺขทสฺเสตทพฺรวิ;

สมฺมา มยฺหมฺปิ เทยฺยาถ, ปุน พุทฺธํ ลภามหํ.

๔๙. ‘‘‘ปูเรตฺวา ตว สงฺกปฺปํ, โภชยิตฺวา ตถาคตํ;

ปุน เทยฺยาสิ [เทยฺยาถ (ก.)] สมฺพุทฺธํ, อานนฺทสฺส ยสสฺสิโน’.

(นิมนฺตนกถา)

๕๐. ‘‘อกฺขทสฺเสภิวาเทตฺวา, อานนฺทญฺจาปิ ขตฺติยํ;

ตุฏฺโฐ ปมุทิโต หุตฺวา, สมฺพุทฺธมุปสงฺกมึ.

๕๑. ‘‘อุปสงฺกมฺม สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ;

สิรสา อภิวาเทตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวึ.

๕๒. ‘วสีสตสหสฺเสหิ, อธิวาเสหิ จกฺขุม;

หาสยนฺโต มม จิตฺตํ, นิเวสนมุเปหิ เม’.

๕๓. ‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

มม สงฺกปฺปมญฺญาย, อธิวาเสสิ จกฺขุมา.

๕๔. ‘‘อธิวาสนมญฺญาย, อภิวาทิย สตฺถุโน;

หฏฺโฐ อุทคฺคจิตฺโตหํ, นิเวสนมุปาคมึ.

(ทานปฏิยาทนํ)

๕๕. ‘‘มิตฺตามจฺเจ สมาเนตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวึ;

‘สุทุลฺลโภ มยา ลทฺโธ, มณิ โชติรโส ยถา.

๕๖. ‘‘‘เกน ตํ ปูชยิสฺสาม, อปฺปเมยฺโย อนูปโม;

อตุโล อสโม ธีโร, ชิโน อปฺปฏิปุคฺคโล.

๕๗. ‘‘‘ตถาสมสโม เจว, อทุติโย นราสโภ;

ทุกฺกรํ อธิการญฺหิ, พุทฺธานุจฺฉวิกํ มยา.

๕๘. ‘‘‘นานาปุปฺเผ สมาเนตฺวา, กโรม ปุปฺผมณฺฑปํ;

พุทฺธานุจฺฉวิกํ เอตํ, สพฺพปูชา ภวิสฺสติ’.

๕๙. ‘‘อุปฺปลํ ปทุมํ วาปิ, วสฺสิกํ อธิมุตฺตกํ [อติมุตฺตกํ (?)];

จมฺปกํ [จนฺทนํ (ก.)] นาคปุปฺผญฺจ, มณฺฑปํ การยึ อหํ.

๖๐. ‘‘สตาสนสหสฺสานิ, ฉตฺตจฺฉายาย ปญฺญปึ;

ปจฺฉิมํ อาสนํ มยฺหํ, อธิกํ สตมคฺฆติ.

๖๑. ‘‘สตาสนสหสฺสานิ, ฉตฺตจฺฉายาย ปญฺญปึ;

ปฏิยาเทตฺวา อนฺนปานํ, กาลํ อาโรจยึ อหํ.

๖๒. ‘‘อาโรจิตมฺหิ กาลมฺหิ, ปทุมุตฺตโร มหามุนิ;

วสีสตสหสฺเสหิ, นิเวสนมุเปสิ เม.

๖๓. ‘‘ธาเรนฺตํ อุปริจฺฉตฺตํ [ธาเรนฺตมุปริจฺฉตฺเต (สี.)], สุผุลฺลปุปฺผมณฺฑเป;

วสีสตสหสฺเสหิ, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.

๖๔. ‘‘‘ฉตฺตสตสหสฺสานิ, สตสหสฺสมาสนํ;

กปฺปิยํ อนวชฺชญฺจ, ปฏิคณฺหาหิ จกฺขุม’.

๖๕. ‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

มมํ ตาเรตุกาโม โส, สมฺปฏิจฺฉิ มหามุนิ.

(ทานกถา)

๖๖. ‘‘ภิกฺขุโน เอกเมกสฺส, ปจฺเจกํ ปตฺตมทาสหํ;

ชหึสุ สุมฺภกํ [ปุพฺพกํ (สี.), สมฺภตํ (สฺยา.), มตฺติกํ (?)] ปตฺตํ, โลหปตฺตํ อธารยุํ.

๖๗. ‘‘สตฺตรตฺตินฺทิวํ พุทฺโธ, นิสีทิ ปุปฺผมณฺฑเป;

โพธยนฺโต พหู สตฺเต, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

๖๘. ‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺโต, เหฏฺฐโต ปุปฺผมณฺฑเป;

จุลฺลาสีติสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ.

๖๙. ‘‘สตฺตเม ทิวเส ปตฺเต, ปทุมุตฺตโร มหามุนิ;

ฉตฺตจฺฉายายมาสีโน, อิมา คาถา อภาสถ.

(พฺยากรณํ)

๗๐. ‘‘‘อนูนกํ ทานวรํ, โย เม ปาทาสิ มาณโว;

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.