๔. กุณฺฑธานวคฺโค

๑. กุณฺฑธานตฺเถรอปทานํ

๑. ‘‘สตฺตาหํ ปฏิสลฺลีนํ, สยมฺภุํ อคฺคปุคฺคลํ;

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, พุทฺธเสฏฺฐํ อุปฏฺฐหึ.

๒. ‘‘วุฏฺฐิตํ กาลมญฺญาย, ปทุมุตฺตรํ มหามุนึ;

มหนฺตึ กทลีกณฺณึ, คเหตฺวา อุปคจฺฉหํ.

๓. ‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา [ปฏิคฺคเหสิ (สฺยา. ก.)] ภควา, สพฺพญฺญู [ตํ ผลํ (สี.)] โลกนายโก;

มม จิตฺตํ ปสาเทนฺโต, ปริภุญฺชิ มหามุนิ.

๔. ‘‘ปริภุญฺชิตฺวา สมฺพุทฺโธ, สตฺถวาโห อนุตฺตโร;

สกาสเน นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.

๕. ‘‘‘เย จ สนฺติ สมิตาโร [เย วสนฺติ สเมตาโร (สี.)], ยกฺขา อิมมฺหิ ปพฺพเต;

อรญฺเญ ภูตภพฺยานิ [ภูตคณา สพฺเพ (สฺยา.)], สุณนฺตุ วจนํ มม’.

๖. ‘‘โย โส พุทฺธํ อุปฏฺฐาสิ, มิคราชํว เกสรึ [มิคราชาว เกสรี (สี.)];

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.

๗. ‘‘‘เอกาทสญฺจกฺขตฺตุํ, โส [โสยเมกาทสกฺขตฺตุํ (สี.)] เทวราชา ภวิสฺสติ;

จตุตึสติกฺขตฺตุญฺจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.

๘. ‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

๙. ‘‘‘อกฺโกสิตฺวาน สมเณ, สีลวนฺเต อนาสเว;

ปาปกมฺมวิปาเกน, นามเธยฺยํ ลภิสฺสติ [ภวิสฺสติ (ก.)].

๑๐. ‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;

กุณฺฑธาโนติ นาเมน, สาวโก โส ภวิสฺสติ’.

๑๑. ‘‘ปวิเวกมนุยุตฺโต, ฌายี ฌานรโต อหํ;

โตสยิตฺวาน สตฺถารํ, วิหรามิ อนาสโว.

๑๒. ‘‘สาวเกหิ [สาวกคฺเคหิ (สี.)] ปริวุโต, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, สลากํ คาหยี ชิโน.

๑๓. ‘‘เอกํสํ จีวรํ กตฺวา, วนฺทิตฺวา โลกนายกํ;

วทตํ วรสฺส ปุรโต, ปฐมํ อคฺคเหสหํ.

๑๔. ‘‘เตน กมฺเมน ภควา, ทสสหสฺสีกมฺปโก;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ มํ.

๑๕. ‘‘วีริยํ เม ธุรโธรยฺหํ, โยคกฺเขมาธิวาหนํ;

ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.

๑๖. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กุณฺฑธาโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

กุณฺฑธานตฺเถรสฺสาปทานํ ปฐมํ.

๒. สาคตตฺเถรอปทานํ

๑๗. ‘‘โสภิโต นาม นาเมน, อโหสึ พฺราหฺมโณ ตทา;

ปุรกฺขโต สสิสฺเสหิ, อารามํ อคมาสหํ.

๑๘. ‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;

อารามทฺวารา นิกฺขมฺม, อฏฺฐาสิ ปุริสุตฺตโม.

๑๙. ‘‘ตมทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, ทนฺตํ ทนฺตปุรกฺขตํ;

สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สนฺถวึ โลกนายกํ.

๒๐. ‘‘เย เกจิ ปาทปา สพฺเพ, มหิยา เต วิรูหเร;

พุทฺธิมนฺโต ตถา สตฺตา, รุหนฺติ ชินสาสเน.

๒๑. ‘‘สตฺถวาโหสิ สปฺปญฺโญ, มเหสิ พหุเก ชเน;

วิปถา อุทฺธริตฺวาน, ปถํ อาจิกฺขเส ตุวํ.

๒๒. ‘‘ทนฺโต ทนฺตปริกิณฺโณ [ปุรกฺขโต (สฺยา.)], ฌายี ฌานรเตหิ จ;

อาตาปี ปหิตตฺเตหิ, อุปสนฺเตหิ ตาทิภิ.

๒๓. ‘‘อลงฺกโต ปริสาหิ, ปุญฺญญาเณหิ โสภติ;

ปภา นิทฺธาวเต ตุยฺหํ, สูริโยทยเน ยถา.

๒๔. ‘‘ปสนฺนจิตฺตํ ทิสฺวาน, มเหสี ปทุมุตฺตโร;

ภิกฺขุสงฺเฆ ฐิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถ.

๒๕. ‘‘‘โย โส หาสํ ชเนตฺวาน, มมํ กิตฺเตสิ พฺราหฺมโณ;

กปฺปานํ สตสหสฺสํ, เทวโลเก รมิสฺสติ.

๒๖. ‘‘‘ตุสิตา หิ จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;

โคตมสฺส ภควโต, สาสเน ปพฺพชิสฺสติ.

๒๗. ‘‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, อรหตฺตํ [ตุฏฺฐหฏฺฐํ (สฺยา. ก.)] ลภิสฺสติ;

สาคโต นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก’.

๒๘. ‘‘ปพฺพชิตฺวาน กาเยน, ปาปกมฺมํ วิวชฺชยึ;

วจีทุจฺจริตํ หิตฺวา, อาชีวํ ปริโสธยึ.

๒๙. ‘‘เอวํ วิหรมาโนหํ, เตโชธาตูสุ โกวิโท;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, วิหรามิ อนาสโว.

๓๐. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สาคโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

สาคตตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.

๓. มหากจฺจานตฺเถรอปทานํ

๓๑. ‘‘ปทุมุตฺตรนาถสฺส, ปทุมํ นาม เจติยํ;

สิลาสนํ [สีหาสนํ (ก.)] การยิตฺวา, สุวณฺเณนาภิเลปยึ.

๓๒. ‘‘รตนามยฉตฺตญฺจ, ปคฺคยฺห วาฬพีชนึ [วาฬพีชนี (สี. สฺยา.)];

พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, โลกพนฺธุสฺส ตาทิโน.

๓๓. ‘‘ยาวตา เทวตา ภุมฺมา [ภูมา (ก.)], สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา;

รตนามยฉตฺตานํ, วิปากํ กถยิสฺสติ.

๓๔. ‘‘ตญฺจ สพฺพํ สุณิสฺสาม, กถยนฺตสฺส สตฺถุโน;

ภิยฺโย หาสํ ชเนยฺยาม, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.

๓๕. ‘‘เหมาสเน นิสีทิตฺวา, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;

ภิกฺขุสงฺฆปริพฺยูโฬฺห [ปริพฺพูโฬฺห (สี.)], อิมา คาถา อภาสถ.

๓๖. ‘‘‘เยนิทํ อาสนํ ทินฺนํ, โสวณฺณํ รตนามยํ;

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.

๓๗. ‘‘‘ตึสกปฺปานิ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;

สมนฺตา โยชนสตํ, อาภายาภิภวิสฺสติ.

๓๘. ‘‘‘มนุสฺสโลกมาคนฺตฺวา, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;

ปภสฺสโรติ นาเมน, อุคฺคเตโช ภวิสฺสติ.

๓๙. ‘‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, สตรํสีว อุคฺคโต;

สมนฺตา อฏฺฐรตนํ, อุชฺโชติสฺสติ ขตฺติโย.

๔๐. ‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

๔๑. ‘‘‘ตุสิตา หิ จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;

กจฺจาโน นาม นาเมน, พฺรหฺมพนฺธุ ภวิสฺสติ.

๔๒. ‘‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, อรหา เหสฺสตินาสโว;

โคตโม โลกปชฺโชโต, อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสฺสติ.

๔๓. ‘‘‘สํขิตฺตปุจฺฉิตํ [สํขิตฺตํ ปุจฺฉิตํ (สฺยา. ก.)] ปญฺหํ, วิตฺถาเรน กเถสฺสติ;

กถยนฺโต จ ตํ ปญฺหํ, อชฺฌาสยํ [อชฺฌาสํ (สี.), อพฺภาสํ (ก.)] ปูรยิสฺสติ’.

๔๔. ‘‘อฑฺเฒ กุเล อภิชาโต, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู;

โอหาย ธนธญฺญานิ, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

๔๕. ‘‘สํขิตฺเตนปิ ปุจฺฉนฺเต, วิตฺถาเรน กเถมหํ;

อชฺฌาสยํ เตสํ ปูเรมิ, โตเสมิ ทฺวิปทุตฺตมํ.

๔๖. ‘‘โตสิโต เม มหาวีโร, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ.

๔๗. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหากจฺจาโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

มหากจฺจานตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.

๔. กาฬุทายิตฺเถรอปทานํ

๔๘. ‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, โลกเชฏฺฐสฺส ตาทิโน;

อทฺธานํ ปฏิปนฺนสฺส, จรโต จาริกํ ตทา.

๔๙. ‘‘สุผุลฺลํ ปทุมํ คยฺห, อุปฺปลํ มลฺลิกญฺจหํ;

ปรมนฺนํ คเหตฺวาน, อทาสึ สตฺถุโน อหํ.

๕๐. ‘‘ปริภุญฺชิ มหาวีโร, ปรมนฺนํ สุโภชนํ;

ตญฺจ ปุปฺผํ คเหตฺวาน, ชนสฺส สมฺปทสฺสยิ.

๕๑. ‘‘อิฏฺฐํ กนฺตํ [กนฺตยิทํ (สฺยา.)], ปิยํ โลเก, ชลชํ ปุปฺผมุตฺตมํ;

สุทุกฺกรํ กตํ เตน, โย เม ปุปฺผํ อทาสิทํ.

๕๒. ‘‘โย ปุปฺผมภิโรเปสิ, ปรมนฺนญฺจทาสิ เม;

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.

๕๓. ‘‘‘ทส อฏฺฐ จกฺขตฺตุํ [ทส จฏฺฐกฺขตฺตุํ (สี.), ทสมฏฺฐกฺขตฺตุํ (สฺยา.)] โส, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;

อุปฺปลํ ปทุมญฺจาปิ, มลฺลิกญฺจ ตทุตฺตริ.

๕๔. ‘‘‘อสฺส ปุญฺญวิปาเกน, ทิพฺพคนฺธสมายุตํ;

อากาเส ฉทนํ กตฺวา, ธารยิสฺสติ ตาวเท.

๕๕. ‘‘‘ปญฺจวีสติกฺขตฺตุญฺจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;

ปถพฺยา รชฺชํ ปญฺจสตํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ.

๕๖. ‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน [นาเมน (สี. สฺยา. ก.)], สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

๕๗. ‘‘‘สกกมฺมาภิรทฺโธ โส, สุกฺกมูเลน โจทิโต;

สกฺยานํ นนฺทิชนโน, ญาติพนฺธุ ภวิสฺสติ.

๕๘. ‘‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.

๕๙. ‘‘‘ปฏิสมฺภิทมนุปฺปตฺตํ, กตกิจฺจมนาสวํ;

โคตโม โลกพนฺธุ ตํ [โส (สี.)], เอตทคฺเค ฐเปสฺสติ.

๖๐. ‘‘‘ปธานปหิตตฺโต โส, อุปสนฺโต นิรูปธิ;

อุทายี นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก’.

๖๑. ‘‘ราโค โทโส จ โมโห จ, มาโน มกฺโข จ ธํสิโต;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, วิหรามิ อนาสโว.

๖๒. ‘‘โตสยิญฺจาปิ สมฺพุทฺธํ, อาตาปี นิปโก อหํ;

ปสาทิโต [ปโมทิโต (สี.)] จ สมฺพุทฺโธ, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ.

๖๓. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กาฬุทายี เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;

กาฬุทายีเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.

๕. โมฆราชตฺเถรอปทานํ

๖๔. ‘‘อตฺถทสฺสี ตุ ภควา, สยมฺภู อปราชิโต;

ภิกฺขุสงฺฆปริพฺยูโฬฺห, รถิยํ ปฏิปชฺชถ.

๖๕. ‘‘สิสฺเสหิ สมฺปริวุโต, ฆรมฺหา อภินิกฺขมึ;

นิกฺขมิตฺวานหํ ตตฺถ, อทฺทสํ โลกนายกํ.

๖๖. ‘‘อภิวาทิย สมฺพุทฺธํ, สิเร กตฺวาน อญฺชลึ;

สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สนฺถวึ โลกนายกํ.

๖๗. ‘‘ยาวตา รูปิโน สตฺตา, อรูปี วา อสญฺญิโน;

สพฺเพ เต ตว ญาณมฺหิ, อนฺโต โหนฺติ สโมคธา.

๖๘. ‘‘สุขุมจฺฉิกชาเลน, อุทกํ โย ปริกฺขิเป;

เย เกจิ อุทเก ปาณา, อนฺโตชาเล ภวนฺติ เต.

๖๙. ‘‘เยสญฺจ เจตนา อตฺถิ, รูปิโน จ อรูปิโน;

สพฺเพ เต ตว ญาณมฺหิ, อนฺโต โหนฺติ สโมคธา.

๗๐. ‘‘สมุทฺธรสิมํ โลกํ, อนฺธการสมากุลํ;