๓๒. อารกฺขทายกวคฺโค

๑. อารกฺขทายกตฺเถรอปทานํ

๑. ‘‘ธมฺมทสฺสิสฺส มุนิโน, วติ การาปิตา มยา;

อารกฺโข จ มยา ทินฺโน, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.

๒. ‘‘อฏฺฐารเส กปฺปสเต, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;

เตน กมฺมวิเสเสน, ปตฺโต เม อาสวกฺขโย.

๓. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อารกฺขทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

อารกฺขทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฐมํ.

๒. โภชนทายกตฺเถรอปทานํ

๔. ‘‘สุชาโต สาลลฏฺฐีว, โสภญฺชนมิวุคฺคโต;

อินฺทลฏฺฐิริวากาเส, วิโรจติ สทา ชิโน.

๕. ‘‘ตสฺส เทวาติเทวสฺส, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน;

อทาสิ โภชนมหํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

๖. ‘‘ตํ เม พุทฺโธ อนุโมทิ, สยมฺภู อปราชิโต;

ภเว นิพฺพตฺตมานมฺหิ, ผลํ นิพฺพตฺตตู ตว.

๗. ‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โภชนสฺส อิทํ ผลํ.

๘. ‘‘ปญฺจวีเส อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ อมิตฺตโก;

สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๙. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โภชนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

โภชนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.

๓. คตสญฺญกตฺเถรอปทานํ

๑๐. ‘‘อากาเสว ปทํ นตฺถิ, อมฺพเร อนิลญฺชเส;

สิทฺธตฺถํ ชินมทฺทกฺขึ, คจฺฉนฺตํ ติทิวงฺคเณ [ติทิวงฺคณํ (สฺยา. ก.)].

๑๑. ‘‘อนิเลเนริตํ ทิสฺวา, สมฺมาสมฺพุทฺธจีวรํ;

วิตฺติ มมาหุ ตาวเท [วิตฺติ เม ปาหุณา ตาว (สฺยา.), วิตฺติ เม ตาวเท ชาตา (สี.)], ทิสฺวาน คมนํ มุนึ [มุเน (สี.)].

๑๒. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ สญฺญมลภึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสญฺญายิทํ ผลํ.

๑๓. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา คตสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

คตสญฺญกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.

๔. สตฺตปทุมิยตฺเถรอปทานํ

๑๔. ‘‘นทีกูเล วสามหํ, เนสาโท นาม พฺราหฺมโณ;

สตปตฺเตหิ ปุปฺเผหิ, สมฺมชฺชิตฺวาน อสฺสมํ.

๑๕. ‘‘สุวณฺณวณฺณํ สมฺพุทฺธํ, สิทฺธตฺถํ โลกนายกํ;

ทิสฺวา นเภน [วเนน (สฺยา. ก.)] คจฺฉนฺตํ, หาโส เม อุทปชฺชถ.

๑๖. ‘‘ปจฺจุคฺคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, โลกเชฏฺฐํ นราสภํ;

อสฺสมํ อตินาเมตฺวา, ชลชคฺเคหิ โอกิรึ.

๑๗. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๑๘. ‘‘อิโต เต สตฺตเม กปฺเป, จตุโร ปาทปาวรา;

สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.

๑๙. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สตฺตปทุมิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

สตฺตปทุมิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.

๕. ปุปฺผาสนทายกตฺเถรอปทานํ

๒๐. ‘‘สุวณฺณวณฺณํ สมฺพุทฺธํ, ปีตรํสึว [สตรํสึว (สี. สฺยา.)] ภาณุมํ;

อวิทูเรน คจฺฉนฺตํ, สิทฺธตฺถํ อปราชิตํ.

๒๑. ‘‘ตสฺส ปจฺจุคฺคมิตฺวาน, ปเวเสตฺวาน อสฺสมํ;

ปุปฺผาสนํ มยา ทินฺนํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

๒๒. ‘‘อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, เวทชาโต ตทา อหํ;

พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตํ กมฺมํ ปริณามยึ.

๒๓. ‘‘ยํ เม อตฺถิ กตํ ปุญฺญํ, สยมฺภุมฺหปราชิเต;

สพฺเพน เตน กุสเลน, วิมโล โหมิ สาสเน.

๒๔. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ปุปฺผาสนมทํ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผาสนสฺสิทํ ผลํ.

๒๕. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุปฺผาสนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ปุปฺผาสนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปญฺจมํ.

๖. อาสนสนฺถวิกตฺเถรอปทานํ

๒๖. ‘‘เจติยํ อุตฺตมํ นาม, สิขิโน โลกพนฺธุโน;

อรญฺเญ อิรีเณ วเน, อนฺธาหิณฺฑามหํ ตทา.

๒๗. ‘‘ปวนา นิกฺขมนฺเตน, ทิฏฺฐํ สีหาสนํ มยา;

เอกํสํ อญฺชลึ กตฺวา, สนฺถวึ [ถวิสฺสํ (สี.)] โลกนายกํ.

๒๘. ‘‘ทิวสภาคํ ถวิตฺวาน, พุทฺธํ โลกคฺคนายกํ;

หฏฺโฐ หฏฺเฐน จิตฺเตน, อิมํ วาจํ อุทีรยึ.

๒๙. ‘‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม;

สพฺพญฺญูสิ มหาวีร, โลกเชฏฺฐ นราสภ’.

๓๐. ‘‘อภิตฺถวิตฺวา สิขินํ, นิมิตฺตกรเณนหํ;

อาสนํ อภิวาเทตฺวา, ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข.

๓๑. ‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ถวึ วทตํ วรํ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โถมนาย อิทํ ผลํ.

๓๒. ‘‘สตฺตวีเส อิโต กปฺเป, อตุลา สตฺต อาสุ เต;

สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.

๓๓. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อาสนสนฺถวิโก [อาสนสนฺถวโก (?), อาสนถวิโก (ก.), อาสนตฺถวิโก (สี. สฺยา.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

อาสนสนฺถวิกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺฐํ.

๗. สทฺทสญฺญกตฺเถรอปทานํ

๓๔. ‘‘สุทสฺสโน มหาวีโร, เทเสติ อมตํ ปทํ;

ปริวุโต สาวเกหิ, วสติ ฆรมุตฺตเม.

๓๕. ‘‘ตาย วาจาย มธุราย, สงฺคณฺหาติ [สงฺคณฺหนฺเต (สี.)] มหาชนํ;

โฆโส จ วิปุโล อาสิ, อาสีโส [อาสํโส (สี.)] เทวมานุเส.

๓๖. ‘‘นิคฺโฆสสทฺทํ สุตฺวาน, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน;

สทฺเท จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, อวนฺทึ โลกนายกํ.

๓๗. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ สญฺญมลภึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสญฺญายิทํ ผลํ.

๓๘. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สทฺทสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

สทฺทสญฺญกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.

๘. ติรํสิยตฺเถรอปทานํ

๓๙. ‘‘เกสรึ อภิชาตํว, อคฺคิกฺขนฺธํว ปพฺพเต;

โอภาเสนฺตํ ทิสา สพฺพา [นิวาเสนฺตํ (ก.), ทิสาสินฺนํ (สฺยา.)], สิทฺธตฺถํ ปพฺพตนฺตเร.

๔๐. ‘‘สูริยสฺส จ อาโลกํ, จนฺทาโลกํ ตเถว จ;

พุทฺธาโลกญฺจ ทิสฺวาน, วิตฺติ เม อุทปชฺชถ.

๔๑. ‘‘ตโย อาโลเก ทิสฺวาน, สมฺพุทฺธํ [พุทฺธญฺจ (สี.)] สาวกุตฺตมํ;

เอกํสํ อชินํ กตฺวา, สนฺถวึ โลกนายกํ.

๔๒. ‘‘ตโย หิ อาโลกกรา, โลเก โลกตโมนุทา;

จนฺโท จ สูริโย จาปิ, พุทฺโธ จ โลกนายโก.

๔๓. ‘‘โอปมฺมํ อุปทสฺเสตฺวา, กิตฺติโต เม มหามุนิ;

พุทฺธสฺส วณฺณํ กิตฺเตตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.

๔๔. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ พุทฺธมภิกิตฺตยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, กิตฺตนาย อิทํ ผลํ.

๔๕. ‘‘เอกสฏฺฐิมฺหิโต กปฺเป, เอโก ญาณธโร อหุ;

สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๔๖. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติรํสิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ติรํสิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺฐมํ.

๙. กนฺทลิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ

๔๗. ‘‘สินฺธุยา นทิยา ตีเร, อโหสึ กสฺสโก ตทา;

ปรกมฺมายเน ยุตฺโต, ปรภตฺตํ อปสฺสิโต.

๔๘. ‘‘สินฺธุํ อนุจรนฺโตหํ, สิทฺธตฺถํ ชินมทฺทสํ;

สมาธินา นิสินฺนํว, สตปตฺตํว ปุปฺผิตํ.

๔๙. ‘‘สตฺต กนฺทลิปุปฺผานิ, วณฺเฏ เฉตฺวานหํ ตทา;

มตฺถเก อภิโรเปสึ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน.

๕๐. ‘‘สุวณฺณวณฺณํ สมฺพุทฺธํ, อนุกูเล สมาหิตํ;

ติธาปภินฺนมาตงฺคํ, กุญฺชรํว ทุราสทํ.

๕๑. ‘‘ตมหํ อุปคนฺตฺวาน, นิปกํ ภาวิตินฺทฺริยํ;

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, อวนฺทึ สตฺถุโน อหํ.

๕๒. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๕๓. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กนฺทลิปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

กนฺทลิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.

๑๐. กุมุทมาลิยตฺเถรอปทานํ

๕๔. ‘‘อุสภํ ปวรํ วีรํ, มเหสึ วิชิตาวินํ;

วิปสฺสินํ มหาวีรํ, อภิชาตํว เกสรึ.

๕๕. ‘‘รถิยํ ปฏิปชฺชนฺตํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ;

คเหตฺวา กุมุทํ มาลํ, พุทฺธเสฏฺฐํ สโมกิรึ.

๕๖. ‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๕๗. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กุมุทมาลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

กุมุทมาลิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.

อารกฺขทายกวคฺโค พาตฺตึสติโม [พตฺตึสติโม (สี. สฺยา.)].