๒๒. หตฺถิวคฺโค

๑. หตฺถิทายกตฺเถรอปทานํ

๑. ‘‘สิทฺธตฺถสฺส ภควโต, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน;

นาคเสฏฺโฐ มยา ทินฺโน, อีสาทนฺโต อุรูฬฺหวา.

๒. ‘‘อุตฺตมตฺถํ อนุโภมิ, สนฺติปทมนุตฺตรํ;

นาคทานํ [อคฺคทานํ (สี. ก.)] มยา ทินฺนํ, สพฺพโลกหิเตสิโน.

๓. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ นาค [ทาน (สี. ก.)] มททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, นาคทานสฺสิทํ ผลํ.

๔. ‘‘อฏฺฐสตฺตติกปฺปมฺหิ, โสฬสาสึสุ ขตฺติยา;

สมนฺตปาสาทิกา นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.

๕. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา หตฺถิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

หตฺถิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฐมํ.

๒. ปานธิทายกตฺเถรอปทานํ

๖. ‘‘อารญฺญิกสฺส อิสิโน, จิรรตฺตตปสฺสิโน [ฌายิโน, เมตฺตจิตฺตตปสฺสิโน (สฺยา.)];

พุทฺธสฺส [ธมฺมสฺส (สฺยา. ก.)] ภาวิตตฺตสฺส, อทาสึ ปานธึ อหํ.

๗. ‘‘เตน กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺฐ นราสภ;

ทิพฺพยานํ [สพฺพํ ยานํ (สี.)] อนุโภมิ, ปุพฺพกมฺมสฺสิทํ ผลํ.

๘. ‘‘จตุนฺนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปานธิสฺส อิทํ ผลํ.

๙. ‘‘สตฺตสตฺตติโต กปฺเป, อฏฺฐ อาสึสุ ขตฺติยา;

สุยานา นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.

๑๐. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปานธิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ปานธิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.

๓. สจฺจสญฺญกตฺเถรอปทานํ

๑๑. ‘‘เวสฺสภู ตมฺหิ สมเย, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;

เทเสติ อริยสจฺจานิ, นิพฺพาเปนฺโต มหาชนํ.

๑๒. ‘‘ปรมการุญฺญปตฺโตมฺหิ, สมิตึ อคมาสหํ;

โสหํ นิสินฺนโก สนฺโต, ธมฺมมสฺโสสิ สตฺถุโน.

๑๓. ‘‘ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, เทวโลกํ อคจฺฉหํ;

ตึสกปฺปานิ เทเวสุ, อวสึ ตตฺถหํ ปุเร.

๑๔. ‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ สญฺญมลภึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สจฺจสญฺญายิทํ ผลํ.

๑๕. ‘‘ฉพฺพีสมฺหิ อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;

เอกผุสิตนาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๑๖. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สจฺจสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

สจฺจสญฺญกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.

๔. เอกสญฺญกตฺเถรอปทานํ

๑๗. ‘‘ทุมคฺเค ปํสุกูลิกํ [ปํสุกูลกํ (?)], ลคฺคํ ทิสฺวาน สตฺถุโน;

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ปํสุกูลํ อวนฺทหํ.

๑๘. ‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ สญฺญมลภึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๑๙. ‘‘ปญฺจวีเส อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;

อมิตาโภติ นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๒๐. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

เอกสญฺญกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.

๕. รํสิสญฺญกตฺเถรอปทานํ

๒๑. ‘‘อุเทนฺตํ สตรํสึว, ปีตรํสึว [สิตรํสึ ว (สี. สฺยา.)] ภาณุมํ;

พฺยคฺฆูสภํว ปวรํ, สุชาตํ ปพฺพตนฺตเร.

๒๒. ‘‘พุทฺธสฺส อานุภาโว โส, ชลเต ปพฺพตนฺตเร;

รํเส [รํสฺยา (?)] จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.

๒๓. ‘‘อวเสเสสุ กปฺเปสุ, กุสลํ จริตํ มยา;

เตน จิตฺตปฺปสาเทน, พุทฺธานุสฺสติยาปิ จ.

๒๔. ‘‘ตึสกปฺปสหสฺเสโต, ยํ สญฺญมลภึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสญฺญายิทํ ผลํ.

๒๕. ‘‘สตฺตปญฺญาสกปฺปมฺหิ, เอโก อาสึ ชนาธิโป;

สุชาโต นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๒๖. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา รํสิสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

รํสิสญฺญกตฺเถรสฺสาปทานํ ปญฺจมํ.

๖. สนฺธิตตฺเถรอปทานํ

๒๗. ‘‘อสฺสตฺเถ หริโตภาเส, สํวิรูฬฺหมฺหิ ปาทเป;

เอกํ พุทฺธคตํ สญฺญํ, อลภึหํ [อลภิสฺสํ (สี.)] ปติสฺสโต.

๒๘. ‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ สญฺญมลภึ ตทา;

ตสฺสา สญฺญาย วาหสา, ปตฺโต เม อาสวกฺขโย.

๒๙. ‘‘อิโต เตรสกปฺปมฺหิ, ธนิฏฺโฐ นาม ขตฺติโย;

สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๓๐. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สนฺธิโต [สณฺฐิโต (สี.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

สนฺธิตตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺฐํ.

๗. ตาลวณฺฏทายกตฺเถรอปทานํ

๓๑. ‘‘ตาลวณฺฏํ มยา ทินฺนํ, ติสฺสสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

คิมฺหนิพฺพาปนตฺถาย, ปริฬาโหปสนฺติยา.

๓๒. ‘‘สนฺนิพฺพาเปมิ ราคคฺคึ, โทสคฺคิญฺจ ตทุตฺตรึ;

นิพฺพาเปมิ จ โมหคฺคึ, ตาลวณฺฏสฺสิทํ ผลํ.

๓๓. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.

๓๔. ‘‘เทฺวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ตาลวณฺฏสฺสิทํ ผลํ.

๓๕. ‘‘เตสฏฺฐิมฺหิ อิโต กปฺเป, มหานามสนามโก;

สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๓๖. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ตาลวณฺฏทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ตาลวณฺฏทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.

๘. อกฺกนฺตสญฺญกตฺเถรอปทานํ

๓๗. ‘‘กุสาฏกํ คเหตฺวาน, อุปชฺฌายสฺสหํ ปุเร;

มนฺตญฺจ อนุสิกฺขามิ, คนฺถาโทสสฺส [กณฺฑเภทสฺส (สี.), คณฺฑเภทสฺส (สฺยา.)] ปตฺติยา.

๓๘. ‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ;

อุสภํ ปวรํ อคฺคํ, ติสฺสํ พุทฺธํ คณุตฺตมํ [คชุตฺตมํ (สฺยา.)].

๓๙. ‘‘กุสาฏกํ ปตฺถริตํ, อกฺกมนฺตํ นรุตฺตมํ;

สมุคฺคตํ มหาวีรํ, โลกเชฏฺฐํ นราสภํ.

๔๐. ‘‘ทิสฺวา ตํ โลกปชฺโชตํ, วิมลํ จนฺทสนฺนิภํ;

อวนฺทึ สตฺถุโน ปาเท, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

๔๑. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ อทาสึ กุสาฏกํ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, กุสาฏกสฺสิทํ ผลํ.

๔๒. ‘‘สตฺตตึเส อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;

สุนนฺโท นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๔๓. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อกฺกนฺตสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;

อกฺกนฺตสญฺญกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺฐมํ.

๙. สปฺปิทายกตฺเถรอปทานํ

๔๔. ‘‘นิสินฺโน ปาสาทวเร, นารีคณปุรกฺขโต;

พฺยาธิตํ สมณํ ทิสฺวา, อภินาเมสหํ ฆรํ.

๔๕. ‘‘อุปวิฏฺฐํ มหาวีรํ, เทวเทวํ นราสภํ;

สปฺปิเตลํ มยา ทินฺนํ, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน.

๔๖. ‘‘ปสฺสทฺธทรถํ ทิสฺวา, วิปฺปสนฺนมุขินฺทฺริยํ;

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, อนุสํสาวยึ ปุเร.

๔๗. ‘‘ทิสฺวา มํ สุปฺปสนฺนตฺตํ [สุปฺปสนฺนนฺตํ (สฺยา. ก.) สุปฺปสนฺนจิตฺตนฺติ อตฺโถ], อิทฺธิยา ปารมิงฺคโต;

นภํ อพฺภุคฺคมี ธีโร, หํสราชาว อมฺพเร.

๔๘. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สปฺปิเตลสฺสิทํ ผลํ.

๔๙. ‘‘อิโต สตฺตรเส กปฺเป, ชุติเทว [ทุติเทว (สฺยา.), ตุติเทว (ก.)] สนามโก;

สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๕๐. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สปฺปิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

สปฺปิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.

๑๐. ปาปนิวาริยตฺเถรอปทานํ

๕๑. ‘‘ปิยทสฺสิสฺส ภควโต, จงฺกมํ โสธิตํ มยา;

นฬเกหิ ปฏิจฺฉนฺนํ, วาตาตปนิวารณํ.

๕๒. ‘‘ปาปํ วิวชฺชนตฺถาย, กุสลสฺสุปสมฺปทา;

กิเลสานํ ปหานาย, ปทหึ สตฺถุ สาสเน.

๕๓. ‘‘อิโต เอกาทเส กปฺเป, อคฺคิเทโวติ วิสฺสุโต;

สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๕๔. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปาปนิวาริโย [วาตาตปนิวาริโย (?)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ปาปนิวาริยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.

หตฺถิวคฺโค พาวีสติโม.