๑๒. มหาปริวารวคฺโค

๑. มหาปริวารกตฺเถรอปทานํ

๑. ‘‘วิปสฺสี นาม ภควา, โลกเชฏฺโฐ นราสโภ;

อฏฺฐสฏฺฐิสหสฺเสหิ, ปาวิสิ พนฺธุมํ ตทา.

๒. ‘‘นครา อภินิกฺขมฺม, อคมํ ทีปเจติยํ;

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ.

๓. ‘‘จุลฺลาสีติสหสฺสานิ, ยกฺขา มยฺหํ อุปนฺติเก;

อุปฏฺฐหนฺติ สกฺกจฺจํ [มํ นิจฺจํ (ก.)], อินฺทํว ติทสา คณา.

๔. ‘‘ภวนา อภินิกฺขมฺม, ทุสฺสํ ปคฺคยฺหหํ ตทา;

สิรสา อภิวาเทสึ, ตญฺจาทาสึ มเหสิโน.

๕. ‘‘อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม, อโห โน สตฺถุ สมฺปทา;

พุทฺธสฺส อานุภาเวน, วสุธายํ ปกมฺปถ.

๖. ‘‘ตญฺจ อจฺฉริยํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาเทมิ, ทฺวิปทินฺทมฺหิ ตาทิเน.

๗. ‘‘โสหํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ทุสฺสํ ทตฺวาน สตฺถุโน;

สรณญฺจ อุปาคจฺฉึ, สามจฺโจ สปริชฺชโน.

๘. ‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๙. ‘‘อิโต ปนฺนรเส กปฺเป, โสฬสาสุํ สุวาหนา [โสฬสาสึสุ วาหโน (สฺยา.)];

สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.

๑๐. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหาปริวารโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

มหาปริวารกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฐมํ.

๒. สุมงฺคลตฺเถรอปทานํ

๑๑. ‘‘อตฺถทสฺสี ชินวโร, โลกเชฏฺโฐ นราสโภ;

วิหารา อภินิกฺขมฺม, ตฬากํ อุปสงฺกมิ.

๑๒. ‘‘นฺหตฺวา ปิตฺวา จ สมฺพุทฺโธ, อุตฺตริเตฺวกจีวโร;

อฏฺฐาสิ ภควา ตตฺถ, วิโลเกนฺโต ทิโสทิสํ.

๑๓. ‘‘ภวเน อุปวิฏฺโฐหํ, อทฺทสํ โลกนายกํ;

หฏฺโฐ หฏฺเฐน จิตฺเตน, อปฺโผเฏสึ อหํ ตทา.

๑๔. ‘‘สตรํสึว โชตนฺตํ, ปภาสนฺตํว กญฺจนํ [อิมินา ปาททฺวเยน ปุริมปาททฺวยสฺส ปุรโต ภวิตพฺพํ];

นจฺจคีเต ปยุตฺโตหํ, ปญฺจงฺคตูริยมฺหิ จ.

๑๕. ‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;

สพฺเพ สตฺเต อภิโภมิ, วิปุโล โหติ เม ยโส [อยญฺจ คาถา ปริคฺคเหติคาถาย อนนฺตรเมว ฐาตุํ ยุตฺตา].

๑๖. ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม;

อตฺตานํ โตสยิตฺวาน, ปเร โตเสสิ ตฺวํ มุนิ.

๑๗. ‘‘ปริคฺคเห [ปริคฺคยฺห (สี.), ปริคฺคหิตฺวา (สฺยา.), ปริคฺคเหน (ก.)] นิสีทิตฺวา, หาสํ กตฺวาน สุพฺพเต;

อุปฏฺฐหิตฺวา สมฺพุทฺธํ, ตุสิตํ อุปปชฺชหํ.

๑๘. ‘‘โสฬเสโต กปฺปสเต, ทฺวินวเอกจินฺติตา;

สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.

๑๙. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุมงฺคโล เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

สุมงฺคลตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.

๓. สรณคมนิยตฺเถรอปทานํ

๒๐. ‘‘อุภินฺนํ เทวราชูนํ, สงฺคาโม สมุปฏฺฐิโต;

อโหสิ สมุปพฺยูโฬฺห [สมุปพฺพูโฬฺห (สี.)], มหาโฆโส อวตฺตถ [ปวตฺตถ (สี.)].

๒๑. ‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

อนฺตลิกฺเข ฐิโต สตฺถา, สํเวเชสิ มหาชนํ.

๒๒. ‘‘สพฺเพ เทวา อตฺตมนา, นิกฺขิตฺตกวจาวุธา;

สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, เอกคฺคาสึสุ ตาวเท.

๒๓. ‘‘มยฺหํ [อมฺหํ (สี.)] สงฺกปฺปมญฺญาย, วาจาสภิมุทีรยิ;

อนุกมฺปโก โลกวิทู, นิพฺพาเปสิ มหาชนํ.

๒๔. ‘‘ปทุฏฺฐจิตฺโต มนุโช, เอกปาณํ วิเหฐยํ;

เตน จิตฺตปฺปโทเสน, อปายํ อุปปชฺชติ.

๒๕. ‘‘สงฺคามสีเส นาโคว, พหู ปาเณ วิเหฐยํ;

นิพฺพาเปถ สกํ จิตฺตํ, มา หญฺญิตฺโถ ปุนปฺปุนํ.

๒๖. ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ ยกฺขราชูนํ, เสนา สา วิมฺหิตา อหุ [เสนาโย วิมฺหิตา อหู (สี.), เสนาปิ สมิตา อหุ (สฺยา.)];

สรณญฺจ อุปาคจฺฉุํ, โลกเชฏฺฐํ สุตาทินํ.

๒๗. ‘‘สญฺญาเปตฺวาน ชนตํ, ปทมุทฺธริ [อุทฺธริ ปน (สี. สฺยา.)] จกฺขุมา;

เปกฺขมาโนว เทเวหิ, ปกฺกามิ อุตฺตรามุโข.

๒๘. ‘‘ปฐมํ สรณํ คจฺฉึ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน;

กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.

๒๙. ‘‘มหาทุนฺทุภินามา จ, โสฬสาสุํ รเถสภา;

ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ราชาโน จกฺกวตฺติโน.

๓๐. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สรณคมนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

สรณคมนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.

๔. เอกาสนิยตฺเถรอปทานํ

๓๑. ‘‘วรุโณ นาม นาเมน, เทวราชา อหํ ตทา;

อุปฏฺฐเหสึ สมฺพุทฺธํ, สโยคฺคพลวาหโน.

๓๒. ‘‘นิพฺพุเต โลกนาถมฺหิ, อตฺถทสฺสีนรุตฺตเม;

ตูริยํ สพฺพมาทาย, อคมํ โพธิมุตฺตมํ.

๓๓. ‘‘วาทิเตน จ นจฺเจน, สมฺมตาฬสมาหิโต;

สมฺมุขา วิย สมฺพุทฺธํ, อุปฏฺฐึ โพธิมุตฺตมํ.

๓๔. ‘‘อุปฏฺฐหิตฺวา ตํ โพธึ, ธรณีรุหปาทปํ;

ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.

๓๕. ‘‘สกกมฺมาภิรทฺโธหํ, ปสนฺโน โพธิมุตฺตเม;

เตน จิตฺตปฺปสาเทน, นิมฺมานํ อุปปชฺชหํ.

๓๖. ‘‘สฏฺฐิตูริยสหสฺสานิ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา;

มนุสฺเสสุ จ เทเวสุ, วตฺตมานํ ภวาภเว.

๓๗. ‘‘ติวิธคฺคี นิพฺพุตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน [อยญฺจ คาถา ปฏิสมฺภิทา จตสฺเสติคาถาย เอกสมฺพนฺธา ภวิตํ ยุตฺตา].

๓๘. ‘‘สุพาหู นาม นาเมน, จตุตฺตึสาสุ ขตฺติยา;

สตฺตรตนสมฺปนฺนา, ปญฺจกปฺปสเต อิโต.

๓๙. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกาสนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

เอกาสนิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.

๕. สุวณฺณปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ

๔๐. ‘‘วิปสฺสี นาม ภควา, โลกเชฏฺโฐ นราสโภ;

นิสินฺโน ชนกายสฺส, เทเสสิ อมตํ ปทํ.

๔๑. ‘‘ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน;

โสณฺณปุปฺผานิ จตฺตาริ, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.

๔๒. ‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ อาสิ, ยาวตา ปริสา ตทา;

พุทฺธาภา จ สุวณฺณาภา, อาโลโก วิปุโล อหุ.

๔๓. ‘‘อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, เวทชาโต กตญฺชลี;

วิตฺติสญฺชนโน เตสํ, ทิฏฺฐธมฺมสุขาวโห.

๔๔. ‘‘อายาจิตฺวาน สมฺพุทฺธํ, วนฺทิตฺวาน จ สุพฺพตํ;

ปาโมชฺชํ ชนยิตฺวาน, สกํ ภวนุปาคมึ.

๔๕. ‘‘ภวเน อุปวิฏฺโฐหํ, พุทฺธเสฏฺฐํ อนุสฺสรึ;

เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ตุสิตํ อุปปชฺชหํ.

๔๖. ‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๔๗. ‘‘โสฬสาสึสุ ราชาโน, เนมิสมฺมตนามกา;

เตตาลีเส อิโต กปฺเป, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.

๔๘. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุวณฺณปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

สุวณฺณปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปญฺจมํ.

๖. จิตกปูชกตฺเถรอปทานํ

๔๙. ‘‘วสามิ ราชายตเน, สามจฺโจ สปริชฺชโน;

ปรินิพฺพุเต ภควติ, สิขิโน โลกพนฺธุโน.

๕๐. ‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, จิตกํ อคมาสหํ;

ตูริยํ ตตฺถ วาเทตฺวา, คนฺธมาลํ สโมกิรึ.

๕๑. ‘‘จิตมฺหิ ปูชํ กตฺวาน, วนฺทิตฺวา จิตกํ อหํ;

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สกํ ภวนุปาคมึ.

๕๒. ‘‘ภวเน อุปวิฏฺโฐหํ, จิตปูชํ อนุสฺสรึ;

เตน กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺฐ นราสภ.

๕๓. ‘‘อนุโภตฺวาน สมฺปตฺตึ, เทเวสุ มานุเสสุ จ;

ปตฺโตมฺหิ อจลํ ฐานํ, หิตฺวา ชยปราชยํ.

๕๔. ‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, จิตปูชายิทํ ผลํ.

๕๕. ‘‘เอกูนตึสกปฺปมฺหิ, อิโต โสฬส ราชาโน;

อุคฺคตา นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.

๕๖. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จิตกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

จิตกปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺฐํ.

๗. พุทฺธสญฺญกตฺเถรอปทานํ

๕๗. ‘‘ยทา วิปสฺสี โลกคฺโค, อายุสงฺขารโมสฺสชิ;

ปถวี สมฺปกมฺปิตฺถ, เมทนี ชลเมขลา.

๕๘. ‘‘โอตตํ วิตฺถตํ [โอตตํ วิตตํ (สฺยา.)] มยฺหํ, สุวิจิตฺตวฏํสกํ [สุจิจิตฺตํ ปปญฺจกํ (สฺยา.)];

ภวนมฺปิ ปกมฺปิตฺถ, พุทฺธสฺส อายุสงฺขเย.

๕๙. ‘‘ตาโส มยฺหํ สมุปฺปนฺโน, ภวเน สมฺปกมฺปิเต;

อุปฺปาโท [อุปฺปาโต (?)] นุ กิมตฺถาย, อาโลโก วิปุโล อหุ.

๖๐. ‘‘เวสฺสวโณ อิธาคมฺม, นิพฺพาเปสิ มหาชนํ;

ปาณภูเต [ปาณภุตํ (สฺยา.), ปาณภูนํ (สี. ก.)] ภยํ นตฺถิ, เอกคฺคา โหถ สํวุตา [สคารวา (สฺยา.)].

๖๑. ‘‘อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม, อโห โน สตฺถุ สมฺปทา;

ยสฺมึ อุปฺปชฺชมานมฺหิ, ปถวี [ปฐวี (สี. สฺยา.)] สมฺปกมฺปติ.

๖๒. ‘‘พุทฺธานุภาวํ กิตฺเตตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ;

อวเสเสสุ กปฺเปสุ, กุสลํ จริตํ [กริตํ (สี. สฺยา.), การิตํ (ก.)] มยา.

๖๓. ‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ สญฺญมลภึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสญฺญายิทํ ผลํ.

๖๔. ‘‘อิโต จุทฺทสกปฺปมฺหิ, ราชา อาสึ ปตาปวา;

สมิโต นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๖๕. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พุทฺธสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

พุทฺธสญฺญกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.

๘. มคฺคสญฺญกตฺเถรอปทานํ

๖๖. ‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, สาวกา วนจาริโน;

วิปฺปนฏฺฐา พฺรหารญฺเญ, อนฺธาว อนุสุยฺยเร [อนุสุยเร (สี.)].

๖๗. ‘‘อนุสฺสริตฺวา สมฺพุทฺธํ, ปทุมุตฺตรนายกํ;