(๑๒) สุขุมจฺฉวิลกฺขณํ

๒๑๖. ‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ ปุริมํ ภวํ ปุริมํ นิเกตํ ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉิตา อโหสิ – ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสลํ, กึ สาวชฺชํ, กึ อนวชฺชํ, กึ เสวิตพฺพํ, กึ น เสวิตพฺพํ, กึ เม กรียมานํ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย อสฺส, กึ วา ปน เม กรียมานํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺสา’’ติ. โส ตสฺส กมฺมสฺส กฏตฺตา…เป… โส ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภติ. สุขุมจฺฉวิ โหติ, สุขุมตฺตา ฉวิยา รโชชลฺลํ กาเย น อุปลิมฺปติ.

‘‘โส เตน ลกฺขเณน สมนฺนาคโต สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ, ราชา โหติ จกฺกวตฺตี…เป… ราชา สมาโน กึ ลภติ? มหาปญฺโญ โหติ, นาสฺส โหติ โกจิ ปญฺญาย สทิโส วา เสฏฺโฐ วา กามโภคีนํ. ราชา สมาโน อิทํ ลภติ… พุทฺโธ สมาโน กึ ลภติ? มหาปญฺโญ โหติ ปุถุปญฺโญ หาสปญฺโญ [หาสุปญฺโญ (สี. ปี.)] ชวนปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ นิพฺเพธิกปญฺโญ, นาสฺส โหติ โกจิ ปญฺญาย สทิโส วา เสฏฺโฐ วา สพฺพสตฺตานํ. พุทฺโธ สมาโน อิทํ ลภติ’’. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ.

๒๑๗. ตตฺเถตํ วุจฺจติ –

‘‘ปุเร ปุรตฺถา ปุริมาสุ ชาติสุ,

อญฺญาตุกาโม ปริปุจฺฉิตา อหุ;

สุสฺสูสิตา ปพฺพชิตํ อุปาสิตา,

อตฺถนฺตโร อตฺถกถํ นิสามยิ.

‘‘ปญฺญาปฏิลาภคเตน [ปญฺญาปฏิลาภกเตน (สี. ปี.) ฏีกา โอโลเกตพฺพา] กมฺมุนา,

มนุสฺสภูโต สุขุมจฺฉวี อหุ;

พฺยากํสุ อุปฺปาทนิมิตฺตโกวิทา,

สุขุมานิ อตฺถานิ อเวจฺจ ทกฺขิติ.

‘‘สเจ น ปพฺพชฺชมุเปติ ตาทิโส,

วตฺเตติ จกฺกํ ปถวึ ปสาสติ;

อตฺถานุสิฏฺฐีสุ ปริคฺคเหสุ จ,

น เตน เสยฺโย สทิโส จ วิชฺชติ.

‘‘สเจ จ ปพฺพชฺชมุเปติ ตาทิโส,

เนกฺขมฺมฉนฺทาภิรโต วิจกฺขโณ;

ปญฺญาวิสิฏฺฐํ ลภเต อนุตฺตรํ,

ปปฺโปติ โพธึ วรภูริเมธโส’’ติ.