๕. จมฺมกฺขนฺธกํ

โสณโกฬิวิสวตฺถุกถา

๒๔๒. จมฺมกฺขนฺธเก – อิสฺสริยาธิปจฺจนฺติ อิสฺสรภาเวน จ อธิปติภาเวน จ สมนฺนาคตํ. รชฺชนฺติ ราชภาวํ, รญฺญา กตฺตพฺพกิจฺจํ วา. โสโณ นาม โกฬิวิโสติ เอตฺถ โสโณติ ตสฺส นามํ; โกฬิวิโสติ โคตฺตํ. ปาทตเลสุ โลมานีติ รตฺเตสุ ปาทตเลสุ สุขุมานิ อญฺชนวณฺณานิ กมฺมจิตฺตีกตานิ โลมานิ ชาตานิ โหนฺติ. โส กิร ปุพฺเพ อสีติสหสฺสานํ ปุริสานํ เชฏฺฐปุริโส หุตฺวา เตหิ สทฺธึ ปจฺเจกพุทฺธสฺส วสนฏฺฐาเน ปณฺณสาลํ กตฺวา อตฺตโน สสฺสิริกํ อุณฺณปาวารกํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาเทหิ อกฺกมนฏฺฐาเน ปาทปุญฺฉนิกํ กตฺวา ฐเปสิ. เตมาสํ ปน สพฺเพว ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐหึสุ. อยํ ตสฺส จ เตสญฺจ อสีติยา คามิกสหสฺสานํ ปุพฺพโยโค.

อสีติคามิกสหสฺสานีติ เตสุ คาเมสุ วสนฺตานํ กุลปุตฺตานํ อสีติสหสฺสานิ. เกนจิเทว กรณีเยนาติ เกนจิ กรณีเยน วิย; น ปนสฺส กิญฺจิ กรณียํ อตฺถิ อญฺญตฺร ตสฺส ทสฺสนา. ราชา กิร ตานิปิ อสีติกุลปุตฺตสหสฺสานิ สนฺนิปาตาเปนฺโต ‘‘เอวํ อปริสงฺกนฺโต โสโณ อาคมิสฺสตี’’ติ สนฺนิปาตาเปสิ. ทิฏฺฐธมฺมิเก อตฺเถติ ‘‘กสิวณิชฺชาทีนิ ธมฺเมน กตฺตพฺพานิ, มาตาปิตโร ธมฺเมน โปสิตพฺพา’’ติ เอวมาทินา นเยน อิธโลกหิเต อตฺเถ อนุสาสิตฺวา. โส โน ภควาติ โส อมฺหากํ ภควา ตุเมฺห สมฺปรายิเก อตฺเถ อนุสาสิสฺสตีติ อตฺโถ.

ภควนฺตํ ปฏิเวเทมีติ ภควนฺตํ ชานาเปมิ. ปาฏิกาย นิมุชฺชิตฺวาติ โสปานสฺส เหฏฺฐา อฑฺฒจนฺทปาสาเณ นิมุชฺชิตฺวา. ยสฺส ทานิ ภนฺเต ภควา กาลํ มญฺญตีติ ยสฺส เตสํ หิตกิริยตฺถสฺส ภควา กาลํ ชานาติ. วิหารปจฺฉายายนฺติ วิหารปจฺจนฺเต ฉายายํ. สมนฺนาหรนฺตีติ ปสาทวเสน ปุนปฺปุนํ มนสิ กโรนฺติ. ภิยฺโยโสมตฺตายาติ ภิยฺโยโสมตฺตาย ปุน วิสิฏฺฐตรํ ทสฺเสหีติ อตฺโถ. อนฺตรธายตีติ อทสฺสนํ โหติ.

โสณสฺส ปพฺพชฺชากถา

๒๔๓. โลหิเตน ผุโฏ โหตีติ โลหิเตน มกฺขิโต โหติ. ควาฆาตนนฺติ ยตฺถ คาโว หญฺญนฺติ, ตาทิโสติ อตฺโถ. กุสโล นาม วีณาย วาทนกุสโล. วีณาย ตนฺติสฺสเรติ วีณาย ตนฺติยา สเร. อจฺจายตาติ อติอายตา ขรมุจฺฉิตา. สรวตีติ สรสมฺปนฺนา. กมฺมญฺญาติ กมฺมกฺขมา. อติสิถิลาติ มนฺทมุจฺฉนา. สเม คุเณ ปติฏฺฐิตาติ มชฺฌิเม สเร ฐเปตฺวา มุจฺฉิตา. วีริยสมตํ อธิฏฺฐหาติ วีริยสมฺปยุตฺตสมตํ อธิฏฺฐาหิ, วีริยํ สมเถน โยเชหีติ อตฺโถ. อินฺทฺริยานญฺจ สมตํ ปฏิวิชฺฌาติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ สมตํ สมภาวํ. ตตฺถ สทฺธํ ปญฺญาย, ปญฺญญฺจ สทฺธาย, วีริยํ สมาธินา, สมาธิญฺจ วีริเยน โยชยมาโน อินฺทฺริยานํ สมตํ ปฏิวิชฺฌ. ตตฺถ จ นิมิตฺตํ คณฺหาหีติ ตสฺมึ สมเถ สติ, เยน อาทาเส มุขพิมฺเพเนว นิมิตฺเตน อุปฺปชฺชิตพฺพํ, ตํ สมถนิมิตฺตํ วิปสฺสนานิมิตฺตํ มคฺคนิมิตฺตํ ผลนิมิตฺตญฺจ คณฺหาหิ, นิพฺพตฺเตหีติ อตฺโถ.

๒๔๔. อญฺญํ พฺยากเรยฺยนฺติ อรหา อหนฺติ ชานาเปยฺยํ. ฉ ฐานานีติ ฉ การณานิ. อธิมุตฺโต โหตีติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา ฐิโต โหติ. เนกฺขมฺมาธิมุตฺโตติอาทิ สพฺพํ อรหตฺตวเสน วุตฺตํ. อรหตฺตญฺหิ สพฺพกิเลเสหิ นิกฺขนฺตตฺตา เนกฺขมฺมํ, เตเหว ปวิวิตฺตตฺตา ปวิเวโก, พฺยาปชฺชาภาวโต อพฺยาปชฺชํ, อุปาทานสฺส ขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา อุปาทานกฺขโย, ตณฺหากฺขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา ตณฺหกฺขโย, สมฺโมหาภาวโต อสมฺโมโหติ จ วุจฺจติ.

เกวลํ สทฺธามตฺตกนฺติ ปฏิเวธรหิตํ เกวลํ ปฏิเวธปญฺญาย อสมฺมิสฺสํ สทฺธามตฺตกํ. ปฏิจยนฺติ ปุนปฺปุนํ กรเณน วุฑฺฒึ. วีตราคตฺตาติ มคฺคปฺปฏิเวเธน ราคสฺส วิคตตฺตาเยว เนกฺขมฺมสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิโต โหติ. ผลสมาปตฺติวิหาเรเนว วิหรติ, ตนฺนินฺนมานโสเยว โหตีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

ลาภสกฺการสิโลกนฺติ จตุปจฺจยลาภญฺจ เตสํเยว สุกตภาวญฺจ วณฺณภณนญฺจ. นิกามยมาโนติ อิจฺฉมาโน ปตฺถยมาโน. ปวิเวกาธิมุตฺโตติ วิเวเก อธิมุตฺโต อหนฺติ เอวํ อรหตฺตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ.

สีลพฺพตปรามาสนฺติ สีลญฺจ วตญฺจ ปรามสิตฺวา คหิตคหณมตฺตํ. สารโต ปจฺจาคจฺฉนฺโตติ สารภาเวน ชานนฺโต. อพฺยาปชฺชาธิมุตฺโตติ อพฺยาปชฺชํ อรหตฺตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ. อิมินาว นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ภุสาติ พลวนฺโต. เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ เอตสฺส ขีณาสวสฺส จิตฺตํ คเหตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. อมิสฺสีกตนฺติ อมิสฺสกตํ. กิเลสาหิ อารมฺมเณน สทฺธึ จิตฺตํ มิสฺสํ กโรนฺติ, เตสํ อภาวา อมิสฺสีกตํ. ฐิตนฺติ ปติฏฺฐิตํ. อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ อจลนปฺปตฺตํ. วยญฺจสฺสานุปสฺสตีติ ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทมฺปิ วยมฺปิ ปสฺสติ.

เนกฺขมฺมํ อธิมุตฺตสฺสาติ อรหตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตสฺส. เสสปเทหิปิ อรหตฺตเมว กถิตํ. อุปาทานกฺขยสฺสาติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อสมฺโมหญฺจ เจตโสติ จิตฺตสฺส จ อสมฺโมหํ อธิมุตฺตสฺส. ทิสฺวา อายตนุปฺปาทนฺติ อายตนานํ อุปฺปาทญฺจ วยญฺจ ทิสฺวา. สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ สมฺมา เหตุนา นเยน อิมาย วิปสฺสนาย ปฏิปตฺติยา ผลสมาปตฺติวเสน จิตฺตํ วิมุจฺจติ, นิพฺพานารมฺมเณ อธิมุจฺจติ. สนฺตจิตฺตสฺสาติ นิพฺพุตจิตฺตสฺส. ตาทิโนติ อิฏฺฐานิฏฺเฐ อนุนยปฏิเฆหิ อกมฺปิยตฺตา ตาที, ตสฺส ตาทิโน.

ทิคุณาทิอุปาหนปฏิกฺเขปกถา

๒๔๕. อญฺญํ พฺยากโรนฺตีติ อรหตฺตํ พฺยากโรนฺติ. อตฺโถ จ วุตฺโตติ เยน อรหาติ ญายติ, โส อตฺโถ วุตฺโต. สุตฺตตฺโถ ปน สุตฺตวณฺณนโตเยว คเหตพฺโพ. อตฺตา จ อนุปนีโตติ อหํ อรหาติ เอวํ พฺยญฺชนวเสน อตฺตา น อุปนีโต. อถ จ ปนิเธกจฺเจ โมฆปุริสาติ อญฺเญ ปน ตุจฺฉปุริสา หสมานา วิย อสนฺตเมว อญฺญํ วจนมตฺเตน สนฺตํ กตฺวา พฺยากโรนฺติ. เอกปลาสิกนฺติ เอกปฏลํ. อสีติสกฏวาเหติ เอตฺถ เทฺว สกฏภารา เอโก วาโหติ เวทิตพฺโพ. สตฺตหตฺถิกญฺจ อนีกนฺติ เอตฺถ ฉ หตฺถินิโย เอโก จ หตฺถีติ อิทเมกํ อนีกํ. อีทิสานิ สตฺต อนีกานิ สตฺตหตฺถิกํ อนีกํ นาม. ทิคุณาติ ทฺวิปฏลา. ติคุณาติ ติปฏลา. คณงฺคุณูปาหนาติ จตุปฏลโต ปฏฺฐาย วุจฺจติ.

สพฺพนีลิกาทิปฏิกฺเขปกถา

๒๔๖. สพฺพนีลิกาติ สพฺพาว นีลิกา. เอส นโย สพฺพปีติกาทีสุปิ. ตตฺถ จ นีลิกา อุมาปุปฺผวณฺณา โหติ, ปีติกา กณิการปุปฺผวณฺณา, โลหิติกา ชยสุมนปุปฺผวณฺณา, มญฺชิฏฺฐิกา มญฺชิฏฺฐวณฺณา เอว, กณฺหา อทฺทาริฏฺฐกวณฺณา, มหารงฺครตฺตา สตปทิปิฏฺฐิวณฺณา, มหานามรตฺตา สมฺภินฺนวณฺณา โหติ ปณฺฑุปลาสวณฺณา. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ปทุมปุปฺผวณฺณา’’ติ วุตฺตา. เอตาสุ ยํกิญฺจิ ลภิตฺวา รชนํ โจฬเกน ปุญฺฉิตฺวา วณฺณํ ภินฺทิตฺวา ธาเรตุํ วฏฺฏติ. อปฺปมตฺตเกปิ ภินฺเน วฏฺฏติเยว.

นีลกวทฺธิกาติ ยาสํ วทฺธาเยว นีลา. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. เอตาปิ วณฺณเภทํ กตฺวา ธาเรตพฺพา. ขลฺลกพทฺธาติ ปณฺหิปิธานตฺถํ ตเล ขลฺลกํ พนฺธิตฺวา กตา. ปุฏพทฺธาติ โยนกอุปาหนา วุจฺจติ, ยา ยาวชงฺฆโต สพฺพปาทํ ปฏิจฺฉาเทติ. ปาลิคุณฺฐิมาติ ปลิคุณฺฐิตฺวา กตา; ยา อุปริ ปาทมตฺตเมว ปฏิจฺฉาเทติ, น ชงฺฆํ. ตูลปุณฺณิกาติ ตูลปิจุนา ปูเรตฺวา กตา. ติตฺติรปตฺติกาติ ติตฺติรปตฺตสทิสา วิจิตฺตพทฺธา. เมณฺฑวิสาณวทฺธิกาติ กณฺณิกฏฺฐาเน เมณฺฑกสิงฺคสณฺฐาเน วทฺเธ โยเชตฺวา กตา. อชวิสาณวทฺธิกาทีสุปิ เอเสว นโย. วิจฺฉิกาฬิกาปิ ตตฺเถว วิจฺฉิกนงฺคุฏฺฐสณฺฐาเน วทฺเธ โยเชตฺวา กตา. โมรปิญฺฉปริสิพฺพิตาติ ตเลสุ วา วทฺเธสุ วา โมรปิญฺเฉหิ สุตฺตกสทิเสหิ ปริสิพฺพิตา. จิตฺราติ วิจิตฺรา; เอตาสุ ยํกิญฺจิ ลภิตฺวา, สเจ ตานิ ขลฺลกาทีนิ อปเนตฺวา สกฺกา โหนฺติ วฬญฺชิตุํ, วฬญฺเชตพฺพา. เตสุ ปน สติ วฬญฺชนฺตสฺส ทุกฺกฏํ. สีหจมฺมปริกฺขฏา นาม ปริยนฺเตสุ จีวเร อนุวาตํ วิย สีหจมฺมํ โยเชตฺวา กตา. ลูวกจมฺมปริกฺขฏาติ ปกฺขิพิฬาลจมฺมปริกฺขฏา. เอตาสุปิ ยา กาจิ ลภิตฺวา ตํ จมฺมํ อปเนตฺวา ธาเรตพฺพา.

๒๔๗. โอมุกฺกนฺติ ปฏิมุญฺจิตฺวา อปนีตํ. นวาติ อปริภุตฺตา.

อชฺฌาราเมอุปาหนปฏิกฺเขปกถา

๒๔๘. อภิชีวนิกสฺสาติ เยน สิปฺเปน อภิชีวนฺติ, ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, ตสฺส การณาติ อตฺโถ. อิธ โข ตํ ภิกฺขเวติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ, อิธ โข ภิกฺขเว โสเภยฺยาถาติ อตฺโถ. ยํ ตุเมฺหติ เย ตุเมฺห. อถ วา ยทิ ตุเมฺหติ วุตฺตํ โหติ. ยทิสทฺทสฺส หิ อตฺเถ อยํ นิปาโต. อาจริเยสูติอาทิมฺหิ ปพฺพชฺชาจริโย, อุปสมฺปทาจริโย, นิสฺสยาจาริโย, อุทฺเทสาจริโยติ อิเม จตฺตาโรปิ อิธ อาจริยา เอว. อวสฺสิกสฺส ฉพฺพสฺโส อาจริยมตฺโต. โส หิ จตุวสฺสกาเล ตํ นิสฺสาย วจฺฉติ; เอวํ เอกวสฺสสฺส สตฺตวสฺโส, ทุวสฺสสฺส อฏฺฐวสฺโส, ติวสฺสสฺส นววสฺโส, จตุวสฺสสฺส ทสวสฺโส. อิเมปิ อาจริยมตฺตา เอว. อุปชฺฌายสฺส สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตา ปน สหายภิกฺขู, เย วา ปน เกจิ ทสหิ วสฺเสหิ มหนฺตตรา เต สพฺเพปิ อุปชฺฌายมตฺตา นาม. เอตฺตเกสุ ภิกฺขูสุ อนุปาหเนสุ จงฺกมนฺเตสุ สอุปาหนสฺส จงฺกมโต อาปตฺติ.

๒๔๙. ปาทขีลาพาโธ นาม ปาทโต ขีลสทิสํ มํสํ นิกฺขนฺตํ โหติ.

๒๕๑. ติณปาทุกาติ เยน เกนจิ ติเณน กตปาทุกา. หินฺตาลปาทุกาติ ขชฺชูรีปตฺเตหิ กตปาทุกา; หินฺตาลปตฺเตหิปิ น วฏฺฏติเยว. กมลปาทุกาติ กมลติณํ นาม อตฺถิ, เตน กตปาทุกา; อุสีรปาทุกาติปิ วทนฺติ. กมฺพลปาทุกาติ อุณฺณาหิ กตปาทุกา. อสงฺกมนียาติ ภูมิยํ สุปฺปติฏฺฐิตา นิจฺจลา อสํหาริยา.

๒๕๒. องฺคชาตํ ฉุปนฺตีติ องฺคชาเตเนว องฺคชาตํ ฉุปนฺติ. โอคาเหตฺวา มาเรนฺตีติ อนฺโต อุทเก ทฬฺหํ คเหตฺวา มาเรนฺติ.

ยานาทิปฏิกฺเขปกถา

๒๕๓. อิตฺถิยุตฺเตนาติ เธนุยุตฺเตน. ปุริสนฺตเรนาติ ปุริสสารถินา. ปุริสยุตฺเตนาติ โคณยุตฺเตน. อิตฺถนฺตเรนาติ อิตฺถิสารถินา. คงฺคามหิยายาติ คงฺคามหกีฬิกาย. ปุริสยุตฺตํ หตฺถวฏฺฏกนฺติ เอตฺถ ปุริสยุตฺตํ อิตฺถิสารถิ วา โหตุ, ปุริสสารถิ วา วฏฺฏติ. หตฺถวฏฺฏกํ ปน อิตฺถิโย วา วฏฺเฏนฺตุ ปุริสา วา, วฏฺฏติเยว. ยานุคฺฆาเตนาติ ยานํ อภิรุหนฺตสฺส สพฺโพ กาโย จลติ ตปฺปจฺจยา. สิวิกนฺติ ปีฐกสิวิกํ. ปาฏงฺกินฺติ วํเส ลคฺเคตฺวา กตํ ปฏโปตลิกํ.

๒๕๔. อุจฺจาสยนมหาสยนนานีติ เอตฺถ อุจฺจาสยนนฺติ ปมาณาติกฺกนฺตํ มญฺจํ. มหาสยนนฺติ อกปฺปิยตฺถรณํ, อาสนฺทีอาทีสุ อาสนฺทีติ ปมาณาติกฺกนฺตาสนํ. ปลฺลงฺโกติ ปาเทสุ วาฬรูปานิ ฐเปตฺวา กโต. โคนโกติ ทีฆโลมโก มหาโกชโว; จตุรงฺคุลาธิกานิ กิร ตสฺส โลมานิ. จิตฺตกาติ วานจิโตฺร อุณฺณามยตฺถรโณ. ปฏิกาติ อุณฺณามโย เสตตฺถรโณ. ปฏลิกาติ ฆนปุปฺผโก อุณฺณามยโลหิตตฺถรโณ; โย อามลกปฏฺโฏติปิ วุจฺจติ. ตูลิกาติ ปกติตูลิกาเยว. วิกติกาติ สีหพฺยคฺฆาทิรูปวิจิโตฺร อุณฺณามยตฺถรโณ. อุทฺทโลมีติ เอกโต อุคฺคตโลมํ อุณฺณามยตฺถรณํ; ‘‘อุทฺธโลมี’’ติปิ ปาโฐ. เอกนฺตโลมีติ อุภโต อุคฺคตโลมํ อุณฺณามยตฺถรณํ. กฏฺฏิสฺสนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยํ ปจฺจตฺถรณํ. โกเสยฺยนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกสิยสุตฺตมยํ ปจฺจตฺถรณํ; สุทฺธโกเสยฺยํ ปน วฏฺฏติ.

กุตฺตกนฺติ โสฬสนฺนํ นาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจนโยคฺคํ อุณฺณามยอตฺถรณํ. หตฺถตฺถรอสฺสตฺถราติ หตฺถิอสฺสปิฏฺฐีสุ อตฺถรณกอตฺถรณา เอว. รถตฺถเรปิ เอเสว นโย. อชินปฺปเวณีติ อชินจมฺเมหิ มญฺจปฺปมาเณน สิพฺพิตฺวา กตา ปเวณี. กทลีมิคปวรปจฺจตฺถรณนฺติ กทลีมิคจมฺมํ นาม อตฺถิ, เตน กตํ ปวรปจฺจตฺถรณํ, อุตฺตมปจฺจตฺถรณนฺติ อตฺโถ. ตํ กิร เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลีมิคจมฺมํ ปตฺถริตฺวา สิพฺพิตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉทนฺติ สห อุตฺตรจฺฉทเนน; อุปริพทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ. เสตวิตานมฺปิ เหฏฺฐา อกปฺปิยปจฺจตฺถรเณ สติ น วฏฺฏติ, อสติ ปน วฏฺฏติ. อุภโตโลหิตกูปธานนฺติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ มญฺจสฺส อุภโตโลหิตกูปธานํ, เอตํ น กปฺปติ. ยํ ปน เอกเมว อุปธานํ อุโภสุ ปสฺเสสุ รตฺตํ วา โหติ, ปทุมวณฺณํ วา จิตฺรํ วา, สเจ ปมาณยุตฺตํ, วฏฺฏติ. มหาอุปธานํ ปน ปฏิกฺขิตฺตํ.

สพฺพจมฺมปฏิกฺเขปาทิกถา

๒๕๕. ทีปิจฺฉาโปติ ทีปิโปตโก. โอคุมฺผิยนฺตีติ ภิตฺติทณฺฑกาทีสุ เวเฐตฺวา พนฺธนฺติ.

๒๕๖. อภินิสีทิตุนฺติ อภินิสฺสาย นิสีทิตุํ; อปสฺสยํ กตฺวา นิสีทิตุนฺติ อตฺโถ. คิลาเนน ภิกฺขุนา สอุปาหเนนาติ เอตฺถ คิลาโน นาม โย น สกฺโกติ อนุปาหโน คามํ ปวิสิตุํ.

๒๕๗. กุรรฆเรติ เอวํนามเก นคเร; เอเตนสฺส โคจรคาโม วุตฺโต. ปปตเก ปพฺพเตติ ปปตนามเก ปพฺพเต; เอเตนสฺส นิวาสนฏฺฐานํ วุตฺตํ. โสโณติ ตสฺส นามํ. โกฏิอคฺฆนกํ ปน กณฺณปิฬนฺธนกํ ธาเรติ, ตสฺมา ‘‘กุฏิกณฺโณ’’ติ วุจฺจติ; โกฏิกณฺโณติ อตฺโถ. ปาสาทิกนฺติ ปสาทชนกํ. ปสาทนียนฺติ อิทํ ตสฺเสว อตฺถเววจนํ. อุตฺตมทมถสมถนฺติ อุตฺตมํ ทมถญฺจ สมถญฺจ ปญฺญญฺจ สมาธิญฺจ กายูปสมญฺจ จิตฺตูปสมญฺจาติปิ อตฺโถ. ทนฺตนฺติ สพฺเพสํ วิสูกายิกวิปฺผนฺทิตานํ อุปจฺฉินฺนตฺตา ทนฺตํ; ขีณกิเลสนฺติ อตฺโถ. คุตฺตนฺติ สํวรคุตฺติยา คุตฺตํ. สนฺตินฺทฺริยนฺติ ยตินฺทฺริยํ. นาคนฺติ อาคุวิรหิตํ. ติณฺณํ เม วสฺสานํ อจฺจเยนาติ มม ปพฺพชฺชาทิวสโต ปฏฺฐาย ติณฺณํ วสฺสานํ อจฺจเยน. อุปสมฺปทํ อลตฺถนฺติ อหํ อุปสมฺปทํ อลภึ. กณฺหุตฺตราติ กณฺหมตฺติกุตฺตรา; อุปริ วฑฺฒิตกณฺหมตฺติกาติ อตฺโถ. โคกณฺฏกหตาติ คุนฺนํ ขุเรหิ อกฺกนฺตภูมิโต สมุฏฺฐิเตหิ โคกณฺฏเกหิ อุปหตา. เต กิร โคกณฺฏเก เอกปฏลิกา อุปาหนา รกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ; เอวํ ขรา โหนฺติ. เอรคู, โมรคู, มชฺชารู, ชนฺตูติ อิมา จตสฺโสปิ ติณชาติโย; เอเตหิ กฏสารเก จ ตฏฺฏิกาโย จ กโรนฺติ. เอตฺถ เอรคูติ เอรกติณํ; ตํ โอฬาริกํ. โมรคูติณํ ตมฺพสีสํ มุทุกํ สุขสมฺผสฺสํ, เตน กตตฏฺฏิกา นิปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตมตฺเต ปุน อุทฺธุมาตา หุตฺวา ติฏฺฐติ. มชฺชารุนา สาฏเกปิ กโรนฺติ. ชนฺตุสฺส มณิสทิโส วณฺโณ โหติ. เสนาสนํ ปญฺญเปสีติ ภิสึ วา กฏสารกํ วา ปญฺญเปสิ; ปญฺญเปตฺวา จ ปน โสณสฺส อาโรเจติ – ‘‘อาวุโส สตฺถา ตยา สทฺธึ เอกาวาเส วสิตุกาโม, คนฺธกุฏิยํเยว เต เสนาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ.

๒๕๘. อยํ ขฺวสฺส กาโลติ อยํ โข กาโล ภเวยฺย. ปริทสฺสีติ ปริทสฺเสสิ. ‘‘อิทญฺจิทญฺจ วเทยฺยาสีติ ยํ เม อุปชฺฌาโย ชานาเปสิ, ตสฺส อยํ กาโล ภเวยฺย, หนฺท ทานิ อาโรเจมิ ตํ สาสน’’นฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

๒๕๙. วินยธรปญฺจเมนาติ อนุสฺสาวนาจริยปญฺจเมน. อนุชานามิ ภิกฺขเว สพฺพปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ คุณงฺคุณูปาหนนฺติ เอตฺถ มนุสฺสจมฺมํ ฐเปตฺวา เยน เกนจิ จมฺเมน อุปาหนา วฏฺฏติ. อุปาหนโกสกสตฺถโกสกกุญฺจิกโกสเกสุปิ เอเสว นโย. จมฺมานิ อตฺถรณานีติ เอตฺถ ปน ยํกิญฺจิ เอฬกจมฺมํ อชจมฺมญฺจ อตฺถริตฺวา นิปชฺชิตุํ วา นิสีทิตุํ วา วฏฺฏติ. มิคจมฺเม เอณีมิโค วาตมิโค ปสทมิโค กุรงฺคมิโค มิคมาตุโก โรหิตมิโคติ เอเตสํเยว จมฺมานิ วฏฺฏนฺติ. อญฺเญสํ ปน –

มกฺกโฏ กาฬสีโห จ, สรโภ กทลีมิโค;

เย จ วาฬมิคา เกจิ, เตสํ จมฺมํ น วฏฺฏติ.

ตตฺถ วาฬมิคาติ สีหพฺยคฺฆอจฺฉตรจฺฉา; น เกวลญฺจ เอเตสํเยว, เยสํ ปน จมฺมํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ, เต ฐเปตฺวา อวเสสา อนฺตมโส โคมหึสสสพิฬาราทโยปิ สพฺเพ อิมสฺมึ อตฺเถ วาฬมิคาเตฺวว เวทิตพฺพา. เอเตสญฺหิ สพฺเพสํ จมฺมํ น วฏฺฏติ. น ตาว ตํ คณนูปคํ ยาว น หตฺถํ คจฺฉตีติ ยาว อาหริตฺวา วา น ทินฺนํ, ตุมฺหากํ ภนฺเต จีวรํ อุปฺปนฺนนฺติ ปหิณิตฺวา วา นาโรจิตํ, ตาว คณนํ น อุเปติ. สเจ อนธิฏฺฐิตํ, วฏฺฏติ; อธิฏฺฐิตญฺจ คณนํ น อุเปตีติ อตฺโถ. ยทา ปน อาเนตฺวา วา ทินฺนํ โหติ, อุปฺปนฺนนฺติ วา สุตํ, ตโต ปฏฺฐาย ทสาหเมว ปริหารํ ลภตีติ.

จมฺมกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.